එම පිළිසිඳ ගැනීමේ සිද්ධිය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මේ අනුපිළිවෙල කථාවයි: එකල කපිලවස්තු නගරයෙහි ඇසළ නැකත් සැණකෙළිය ප්‍රකාශයට පත් විය. මහජනයා නැකත් ක්‍රීඩා කරති. මහාමායා දේවිය ද පුර පසළොස්වක පොහොයට පෙර සත් වන දින පටන්, සුරා පානයෙන් තොරව, මල් ගඳ විලවුන් හා අලංකාරයෙන් යුතුව නැකත් කෙළි අනුභව කළාය. සත්වන දින (ඇසළ පොහෝ දින) උදෑසනින්ම නැගිට, සුවඳ පැන් නා, සාර ලක්‍ෂයක් ධනය වියදම් කර මහා දන් දී, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, රසවත් බොජුන් අනුභව කොට, උපෝසථ ශීලය (අටසිල්) සමාදන් වී, අලංකාර ලෙස සැරසූ සිරියහන් ගැබට පිවිස, සිරියහනෙහි සැතපී, නින්දට එළඹෙමින් මේ සිහිනය දුටුවාය:

“සතරවරම් මහරජවරු සතර දෙනා ඇයව යහනත් සමඟම ඔසවාගෙන හිමාලයට ගොස්, සැට යොදුන් පමණ වූ මනෝශිලා තලාවක, සත් යොදුන් උසැති මහා සල් රුකක් යට තබා පසෙකට වී සිටියහ. ඉක්බිති ඔවුන්ගේ දේවීන් (මෙහෙසියන්) පැමිණ දේවියව අනෝතප්ත විලට ගෙන ගොස්, මිනිස් මළ (දෝෂ) හරිනු පිණිස නාවා, දිව්‍ය වස්ත්‍ර අන්දවා, සුවඳ විලවුන් ගන්වා, දිව්‍ය මල් පළඳවා, ඊට නුදුරින් වූ රිදී පර්වතයක් තුළ තිබූ රන් විමනක, නැගෙනහිරට හිස දමා පනවන ලද දිව්‍ය යහනක සැතපවූහ. එකල්හි බෝසතාණෝ සුදු පැහැති උතුම් ඇතෙකු වී, ඊට නුදුරින් වූ රන් පර්වතයෙහි හැසිර, එයින් බැස රිදී පර්වතයට නැග, උතුරු දෙසින් පැමිණ, රිදී දම්වැලක් බඳු වූ සොඬින් සුදු නෙළුම් මලක් ගෙන, කුඤ්චනාද කොට, රන් විමනට පිවිස, මවගේ යහන වටා තෙවරක් පැදකුණු කොට, දකුණු ඇළය පලාගෙන කුසට ඇතුළු වූවාක් මෙන් විය.”

මෙසේ උතුරුසල නැකතින් පිළිසිඳ ගත්හ.

පසු දින පිබිදුණු දේවිය ඒ සිහිනය රජතුමාට පැවසුවාය. රජතුමා හැටහතරක් පමණ වූ ප්‍රමුඛ බ්‍රාහ්මණ පඬිවරුන් කැඳවා, ගොම මැටි ආලේප කොට විළඳ ආදියෙන් මංගල සත්කාර කරන ලද බිමෙහි මහාර්ඝ වූ ආසන පනවා, එහි වැඩහුන් බ්‍රාහ්මණයන්ට ගිතෙල්, මී පැණි හා සීනි මිශ්‍ර උතුම් කිරිබත් රන් රිදී තලවල පුරවා, රන් රිදී තලවලින්ම වසා පිළිගැන්වීය. තවද අලුත් වස්ත්‍ර සහ කපිල වර්ණ දෙනුන් ආදිය දීමෙන් ඔවුන් සතුටු කළේය. ඉක්බිති සියලු කැමැත්තෙන් සන්තර්පණය වූ ඔවුන්ට සිහිනය දන්වා “කුමක් සිදුවන්නේ දැ?” යි විමසීය.

බ්‍රාහ්මණයෝ මෙසේ කීහ: “මහරජතුමනි, කනගාටු නොවන්න. ඔබගේ දේවියගේ කුසෙහි ගැබක් පිහිටියේය. එය පිරිමි දරු ගැබකි; ස්ත්‍රී ගැබක් නොවේ. ඔබට පුතෙක් වන්නේය. ඉදින් ඔහු ගිහි ගෙයි විසුවහොත් සක්විති රජ වන්නේය. ඉදින් ගිහි ගෙය හැර දමා පැවිදි වුවහොත් ලොවෙහි කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කරන බුදු වන්නේය.”

බෝසතාණන් වහන්සේ මව් කුසෙහි පිළිසිඳ ගන්නා මොහොතේ එකවරම දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය, ඒ මේ අත සෙලවුණේය, වෙවුලුවේය. දෙතිස් පෙර නිමිති පහළ විය. එනම්:

1. දස දහසක් සක්වල අප්‍රමාණ ආලෝකයක් පැතිර ගියේය.
2. අන්ධයෝ දෑස් ලැබූහ (බෝසත් සිරිය දැකීමට මෙන්).
3. බිහිරන්ට ශබ්ද ඇසුණි.
4. ගොළුවෝ කතා කළහ.
5. කුදු මිනිසුන්ගේ ගත කෙලින් විය.
6. කොරෝ පයින් ඇවිද ගියහ.
7. බන්ධනාගාරගත සියලු සත්ත්වයෝ දම්වැල් ආදියෙන් මිදුණාහ.
8. සියලු නිරයන්හි ගිනි නිවී ගියේය.
9. ප්‍රේත ලෝකයෙහි සාගින්න හා පිපාසය සංසිඳුණි.
10. තිරිසන් සතුන්ට බියක් නොවිණි.
11. සියලු සත්ත්වයන්ගේ රෝග සුව විය.
12. සියලු සත්ත්වයෝ ප්‍රිය වචන ඇත්තෝ වූහ.
13. අශ්වයෝ මිහිරි හඬින් හේෂාරව කළහ.
14. ඇත්තු කුඤ්චනාද කළහ.
15. සියලු තූර්ය භාණ්ඩ තමන් විසින්ම මිහිරි නාද නිකුත් කළහ.
16. මිනිසුන්ගේ අත්වල වූ ආභරණ නොගැටී ශබ්ද නිකුත් කළහ.
17. සියලු දිශාවන් ඉතා පැහැදිලි විය.
18. සත්ත්වයන්ට සැප උපදවන මෘදු සිසිල් සුළං හැමුවේය.
19. අකල් වැසි වැස්සේය.
20. පොළොවෙන් දිය දහරා මතු වී ගලා ගියේය.
21. පක්ෂීහු අහසින් යාම නතර කළහ.
22. ගංගාවල ජලය නොගලා නිශ්චලව සිටියේය.
23. මහා සාගරයේ ජලය මිහිරි රස විය.
24. හැම තැනම පස් පියුමෙන් වැසී ගියේය.
25. ගොඩබිම හා ජලයෙහි පිපෙන සියලු මල් පිපුණේය.
26. ගස්වල කඳන්වල කඳ නෙළුම් ද, අතුවල ශාඛා නෙළුම් ද, වැල්වල ලතා නෙළුම් ද පිපුණි.
27. ගොඩබිම ගල් තලාවන් දෙබෑ කරගෙන තට්ටු හතක් ඇති දණ්ඩ පද්ම (දඬු නෙළුම්) මතු විය.
28. අහසෙහි එල්ලී සිටින ඔලම්බක නෙළුම් පහළ විය.
29. හාත්පස මල් වැසි වැස්සේය.
30. අහසෙහි දිව්‍ය තූර්ය වාදනය විය.
31. දස දහසක් ලෝක ධාතුවම එකට කැරකැවී විසිරී ගිය මල් ගුලියක් මෙන් ද, තදින් බඳින ලද මල් කළඹක් මෙන් ද, අලංකාර ලෙස සැරසූ මල් ආසනයක් මෙන් ද විය.
32. මුළු ලොවම එකම මල් මාලාවක් මෙන් ද, සුවඳ දුම්වලින් හා මල් සුවඳින් පිරී ගියා වූ ද පරම ශෝභාවට පත් විය.

මෙසේ පිළිසිඳ ගත් බෝසතාණන්ටත්, බෝසත් මවටත් උවදුරු වැළැක්වීම පිණිස කඩු අතින් ගත් දිව්‍ය පුත්‍රයෝ සතර දෙනෙක් ආරක්ෂාවට සිටියහ. බෝසත් මවට පුරුෂයන් කෙරෙහි රාග සිතක් ඇති නොවිණි. ඇය අග්‍ර වූ ලාභ හා යසස් ඇත්තියක් වූවාය. සැප ඇත්තියක් වූවාය. ගිලන් නොවූ කයක් ඇත්තියක් වූවාය. කුස තුළ සිටින බෝසතාණන්ව මැණිකක් තුළ අමුණන ලද පඬුවන් නූලක් මෙන් (පැහැදිලිව) දකින්නීය. බෝසතුන් විසින් වාසය කරන ලද කුස (ගර්භාෂය) චෛත්‍යයක ගැබක් මෙන් පූජනීය වන බැවින්, වෙනත් සත්ත්වයෙකුට එහි වාසය කිරීමට හෝ එය පරිහරණය කිරීමට හෝ නොහැක. එබැවින් බෝසතුන් ඉපදී දින හතක් ගිය තැන බෝසත් මව කළුරිය කොට තුසිත පුරයෙහි උපදින්නීය. අනෙක් ස්ත්‍රීන් දස මසක් සම්පූර්ණ නොවී හෝ, දස මස ඉක්මවා හෝ, හිඳගෙන හෝ, වැතිරගෙන හෝ දරුවන් බිහි කරති. බෝසත් මව එසේ නොවේ. ඇය බෝසතුන් දස මසක් කුසින් දරාගෙන, සිටගෙනම බිහි කරන්නීය. මෙය ‘බෝධිසත්ව මාතෘ ධර්මතාව’ යි.

මහාමායා දේවිය ද තෙල් පිරවූ පාත්‍රයක් පරිස්සම් කරන්නාක් මෙන් දස මසක් මුළුල්ලේ බෝසතුන් කුස තුළ පරිහරණය කොට, දරු ගැබ මුහුකුරා ගිය කල්හි ඥාති ගෘහයට යනු කැමතිව, සුද්ධෝදන මහරජුට මෙසේ දන්වා සිටියාය: “දේවයන් වහන්ස, මම මගේ කුලයට අයත් දෙව්දහ නුවරට යනු කැමැත්තෙමි.”

රජතුමා “යහපතැ” යි පිළිගෙන, කපිලවස්තුවේ සිට දෙව්දහ නුවර දක්වා මාර්ගය සමතලා කරවා, කෙසෙල් ගස්, පුන් කලස්, කොඩි හා පතාක ආදියෙන් සරසවා, දේවිය රන් සිවිකාවක හිඳුවා, ඇමතිවරුන් දහසක් ලවා ඔසවාගෙන මහත් පිරිවරින් පිටත් කර යැවීය.

මේ නගර දෙක අතර, නගර දෙකේම වැසියන්ට අයිති වූ ‘ලුම්බිනී වනය’ නම් මංගල සල් උයනක් ඇත. එකල එම සල් ගස් මුල පටන් අග දක්වාම මලින් පිරී තිබුණි. අතු අතර ද මල් අතර ද පස් පැහැති බඹර සමූහයා සහ නා නා විධ පක්ෂි සමූහයා මිහිරි ස්වරයෙන් නාද කරමින් හැසිරෙති. මුළු ලුම්බිනී වනයම (දිව්‍යලෝකයේ) චිත්‍රලතා වනය මෙන් ද, මහානුභාව සම්පන්න රජෙකුගේ මනාව සැරසූ මංගල සාදයක් පවත්වන ස්ථානයක් මෙන් ද විය.

දේවිය එය දැක සල් උයනෙහි ක්‍රීඩා කිරීමට (සිරි නැරඹීමට) කැමැත්තක් ඇති කර ගත්තාය. ඇමතිවරු දේවිය රැගෙන සල් වනයට ඇතුළු වූහ. ඇය මංගල සල් රුක මුලට ගොස් සල් අත්තක් අල්ලා ගැනීමට කැමති වූවාය. සල් අත්ත මනාව තම්බා නැවූ වේවැලක් මෙන් නැමී දේවියගේ අතට ලං විය. ඇය අත දිගු කොට අත්ත අල්ලා ගත්තාය. එකෙණෙහිම ඇයට ප්‍රසූත වේදනාව (කර්මජ වාතය) ඇති විය. එවිට මහජනයා තිර වටකොට ඉවත් වූහ. සල් අත්ත අල්ලාගෙන සිටියදීම ඇයට දරු උපත සිදුවිය. ඒ මොහොතේම පිරිසිදු සිත් ඇති මහා බ්‍රහ්මයින් සිව් දෙනා රන් දැලක් ගෙන අවුත්, ඒ රන් දැලෙන් බෝසතුන් පිළිගෙන මව ඉදිරියෙහි තබා, “දේවියනි, සතුටු වන්න. ඔබට මහේශාක්‍ය පුතෙක් උපන්නේය” යි පැවසූහ.

අනෙක් සත්ත්වයෝ මව් කුසින් බිහිවන විට පිළිකුල් සහගත අසුචි ආදියෙන් තැවරී පිටවෙති. නමුත් බෝධිසත්ත්වයෝ එසේ නොවෙති. ධර්මාසනයකින් බසින ධර්ම කථිකයෙකු මෙන් ද, ඉණිමඟකින් බසින පුරුෂයෙකු මෙන් ද, දෑත් දෙපා දිගු කරමින්, සිටගෙනම, මව් කුසට අයත් කිසිදු අසුචියකින් නොතැවරී, පිරිසිදුව, දීප්තිමත්ව, කසී සළුවක් මත තැබූ මැණිකක් මෙන් බබළමින් මව් කුසින් නික්මුණහ. එසේ වුව ද බෝසතුන්ට සහ බෝසත් මවට සත්කාර පිණිස අහසින් ජල ධාරා දෙකක් (එකක් සීතල ද අනෙක උණුසුම් ද වශයෙන්) පැමිණ බෝසතුන්ගේ සහ මවගේ ශරීර පිරිසිදු කරමින් උෂ්ණ/ශීත සමනය කළේය.

ඉක්බිති රන් දැලෙන් පිළිගෙන සිටි බ්‍රහ්මයන්ගේ අතින් සතරවරම් මහරජවරු මංගල සම්මත වූ ද, සුවපහස ඇත්තා වූ ද අඳුන් දිවි සමකින් (අජිනප්පවේණියෙන්) බෝසතුන් පිළිගත්හ. ඔවුන්ගේ අතින් මිනිස්සු දුහුල් පිළිවලින් තැනූ වළල්ලකින් (දුකූල චුම්බටකයෙන්) පිළිගත්හ. මිනිසුන්ගේ අතින් බිමට බැස පොළොවෙහි පිහිටා නැගෙනහිර දිශාව බැලූහ. දහස් ගණන් සක්වල එකම මිදුලක් මෙන් විවෘත විය. එහි දෙවි මිනිස්සු ගඳ මල් ආදියෙන් පූජා කරමින්, “මහා පුරුෂය, මේ ලෝකයෙහි ඔබ හා සමාන වෙනත් අයෙක් නැත. ඔබට වඩා උසස් කෙනෙක් කොයින් ද?” යි පැවසූහ.

මෙසේ සතර දිශාව ද, සතර අනු දිශාව ද, යට සහ උඩ දිශාව ද යන දස දිශාවම විමසා බලා, තමා හා සමාන වූ කිසිවෙකු නොදැක, “මේ උත්තරා (උතුම්/උතුරු) දිශාව ය” යි සිතා උතුරු දෙසට පියවර හතක් ගමන් කළහ. මහා බ්‍රහ්මයා විසින් සේසත දරන ලදී; සුයාම දෙවියා විසින් වාල් විදුනාව (චාමරය) දරන ලදී; අනෙක් දෙවිවරු ඉතිරි රාජකකුධ භාණ්ඩ ගත් අත් ඇත්තෝව පසුපස ගමන් කළහ. එසේ ගොස් සත්වන පියවරෙහි නැවතී, “අග්ගෝහමස්මි ලෝකස්ස” (මම ලොවට අග්‍ර වෙමි) යනාදී ශ්‍රේෂ්ඨ වචන (ආසභි වාක්‍ය) පවසමින් සිංහ නාද කළහ.

බෝසතාණෝ ආත්ම භාව තුනකදී මව් කුසින් බිහි වූ වහාම වචන කතා කළහ:

1. මහෞෂධ ආත්මභාවයේ දී.
2. වෙස්සන්තර ආත්මභාවයේ දී.
3. මේ අවසාන ආත්මභාවයේ දී.

මහෞෂධ ආත්මභාවයේ දී මව් කුසින් බිහි වූ වහාම ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පැමිණ සඳුන් අරටුවක් අතේ තබා ගියේය. ඔහු එය මිටින් ගෙනම බිහි විය. එවිට මව, “පුතේ, කුමක් අතැතිව ආවේදැ?” යි ඇසුවාය. “අම්මේ, ඖෂධයක්” යයි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. ඖෂධයක් රැගෙන ආ බැවින් ඔහුට ‘ඔසධ දාරක’ යයි නම් කළහ. ඒ ඖෂධය සැලියක දැමූ අතර, පැමිණි පැමිණි අන්ධ, බිහිරි ආදීන්ගේ සියලු රෝග සුව කිරීමට එය ඖෂධයක් විය. එබැවින් “මේ ඖෂධය මහත්ය (මහා බලසම්පන්නය)” යි කියූ වචනය මුල් කරගෙන ‘මහෞෂධ’ යයි නම ප්‍රකට විය.
වෙස්සන්තර ආත්මභාවයේ දී මව් කුසින් බිහි වී දකුණු අත දිගු කොට, “අම්මේ, දන් දීමට ගෙදර යමක් තිබේද?” යි විමසමින් බිහි විය. එවිට මව, “පුතේ, ඔබ උපන්නේ ධනවත් කුලයකය” යි කියා පුතුගේ අත තම අත මත තබා දහසක් වටිනා මුදල් පසුම්බියක් තැබුවාය.
මේ ආත්මභාවයේ දී (සිද්ධාර්ථ උපතේදී) ඉහත සඳහන් කළ සිංහ නාදය කළහ. මෙසේ බෝසතාණෝ මේ ආත්ම භාව තුනේදී මව් කුසින් බිහි වූ මොහොතේම කතා කළහ. පිළිසිඳ ගන්නා මොහොතේ මෙන්ම, උපන් මොහොතේ ද දෙතිස් පෙර නිමිති පහළ විය.
යම් දිනක අපගේ බෝධිසත්ත්වයෝ ලුම්බිනී වනයේ උපත ලැබුවාහු ද, එම මොහොතේම පහළ වූ ‘සහජාත’ (එකම වෙලාවක උපන්) වස්තූන් හා පුද්ගලයෝ හතක් වෙති:

1. රාහුල මාතාව (යශෝධරා දේවිය)
2. ආනන්ද තෙරණුවෝ
3. ඡන්න ඇමති
4. කාළුදායී ඇමති
5. කන්ථක අශ්ව රාජයා
6. ජය ශ්‍රී මහා බෝධි වෘක්ෂය
7. සතර මහා නිධාන සැළි (ගව්වක්, අඩ යොදුනක්, තුන් ගව්වක් හා යොදුනක් ප්‍රමාණ වූ)

මොවුහු ‘සප්ත සහජාතයෝ’ නම් වෙති.

නගර දෙකෙහිම වැසියෝ බෝසතුන් රැගෙන කපිලවස්තු නගරයටම ගියහ. එදිනම තව්තිසා දෙව්ලොව දෙවිවරු “කපිලවස්තු පුර සුද්ධෝදන මහරජුට පුතෙක් උපන්නේය; මේ කුමාරයා බෝ මැඩ හිඳ බුදු වන්නේය” යි සතුටට පත්ව, උතුරු සළු ඔසවා වනමින් ක්‍රීඩා කළහ. එකල සුද්ධෝදන රජුගේ කුලූපග වූ (කුලයට හිතවත්), අෂ්ට සමාපත්ති ලාභී ‘කාලදේවල’ (අසිත) නම් තාපසතුමා බත් කිස නිමවා දවල් කාලය ගත කිරීම පිණිස තව්තිසා භවනයට ගොස් එහි වැඩ සිටියේය. හෙතෙම සතුටින් ක්‍රීඩා කරන දෙවිවරුන් දැක, “ඔබලා මෙසේ සතුටු සිතින් ක්‍රීඩා කරන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද? මටත් ඒ කරුණ කියන්න” යි ඇසීය.

දෙවිවරු මෙසේ කීහ: “නිදුකාණෙනි, සුද්ධෝදන රජුට පුතෙක් උපන්නේය. ඔහු බෝ මැඩ හිඳ බුදු වී දම්සක් පවත්වනු ඇත. අපට ඔහුගේ අනන්ත වූ බුද්ධ ලීලාව දැකීමටත්, ධර්මය ඇසීමටත් ලැබෙන්නේය. මේ කරුණ නිසා අපි සතුටු වෙමු.”

තාපසතුමා ඔවුන්ගේ බස් අසා වහා දෙව්ලොවින් බැස රජ මැදුරට පිවිස, පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩහිඳ, “මහරජ, ඔබට පුතෙක් උපන්නේලු. මම ඔහු දකිනු කැමැත්තෙමි” යි කීවේය. රජතුමා මනාව සරසන ලද කුමරුවා ගෙන්වා, තාපසතුමාට වැන්දවීම පිණිස ඔහු වෙත යොමු කළේය. එවිට බෝසතුන්ගේ පාද අහසට නැගී තාපසතුමාගේ ජටාවෙහි පිහිටියේය. ඒ ආත්මභාවයෙන් බෝසතුන් විසින් වැඳිය යුතු වෙනත් කිසිවෙක් නැත. ඉදින් නොදැනුවත්කමින් බෝසතුන්ගේ හිස තාපසයාගේ පාමුල තැබුවේ නම්, තාපසයාගේ හිස සත් කඩකට පැළී යන්නේය. තාපසතුමා “මාගේ හිස විනාශ කරගැනීම සුදුසු නැත” යි සිතා ආසනයෙන් නැගිට බෝසතුන්ට දෑත් එක්කොට වැන්දේය. රජතුමා ද ඒ ආශ්චර්යය දැක තම පුතුට වැන්දේය.

කාලදේවල තාපසතුමාට අතීතයෙන් කල්ප සතළිසක් ද, අනාගතයෙන් කල්ප සතළිසක් ද වශයෙන් කල්ප අසූවක් සිහිපත් කළ හැකිය. හෙතෙම බෝසතුන්ගේ ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක, “මොහු බුදු වන්නේ ද? නැද්ද?” යි ආවර්ජනය කර බලන්නේ, “ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේය” යි දැනගෙන, “මේ තෙම ආශ්චර්යවත් පුරුෂයෙකි” යි සිතා සිනාසුණේය.

ඉන්පසු “මම මොහු බුදු වූ පසු දැකීමට ලබන්නෙම් ද? නොලබන්නෙම් ද?” යි විමසා බලන්නේ, “නොලබන්නෙමි. ඊට පෙර මම කළුරිය කර, බුදුවරුන් සියයක් හෝ දහසක් හෝ පහළ වී ධර්මය දේශනා කළත් එය ඇසීමට නොහැකි (ශ්‍රවණ හැකියාවක් නැති) අරූපාවචර බඹලොව උපදින්නෙමි” යි දැක, “මෙබඳු ආශ්චර්යවත් පුරුෂයෙකු බුදු වූ පසු දැකීමට මට නොලැබෙන්නේය. මට සිදුවන්නේ මහත් වූ හානියකි (පාඩුවකි)” යි සිතා හඬා වැළපුණේය.

මිනිස්සු මෙය දැක, “අපගේ ස්වාමීහු දැන් සිනාසී නැවත හඬති. ස්වාමීනි, කුමක් ද? අපගේ ආර්ය පුත්‍රයාණන්ට (කුමරුට) කිසියම් අනතුරක් සිදුවන්නේ ද?” යි ඇසූහ.

“මොහුට අනතුරක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේය.”

“එසේ නම් ඇයි හැඬුවේ?”

“මෙබඳු උතුමෙකු බුදු වූ පසු දැකීමට මට නොලැබෙයි. ‘මට මහත් වූ පාඩුවක් වන්නේය’ යි මම ගැනම ශෝක වෙමින් හඬමි” යි ඔහු පැවසීය.

ඉන්පසු ඔහු “මාගේ ඥාතීන් අතුරෙන් කවුරුන් හෝ මොහු බුදු වූ පසු දැකීමට ලබන්නේ ද?” යි විමසා බලන්නේ තම බෑණනුවන් වූ ‘නාලක’ දරුවා දුටුවේය. ඔහු සොහොයුරියගේ නිවසට ගොස්, “නුඹේ පුත් නාලක කොහි ද?” යි ඇසීය. “ගෙදර සිටී, ස්වාමීනි” යි කී විට, “ඔහු කැඳවන්න” යි කියා, තමා වෙත පැමිණි කුමරුවාට මෙසේ කීවේය:

“දරුව, සුද්ධෝදන මහරජුගේ කුලයේ පුතෙක් උපන්නේය. ඔහු බුද්ධත්වය පතන උතුමෙක් (බුද්ධාංකුරයක්) වේ. තිස්පස් වසරක් ගිය තැන බුදු වන්නේය. නුඹට ඔහු දැකීමට ලැබෙයි. එබැවින් අදම පැවිදි වන්න.”

කෝටි අසූ හතක් ධනය ඇති කුලයක උපන් දරුවා වුව ද, “මාගේ මාමා මා අවැඩක නොයොදවන්නේය” යි සිතා, එකෙණෙහිම කඩපිලෙන් කසාවත් සහ මැටි පාත්‍රයක් ගෙන්වාගෙන, කෙස් රැවුල් කපා දමා, කසාවත් හැඳ, “ලෝකයෙහි යම් උත්තම පුද්ගලයෙක් වේ ද, ඔහු උදෙසා මාගේ මේ පැවිද්ද වේවා!” යි බෝසතුන් දෙසට මුහුණ ලා ඇඳිලි බැඳ (පසඟ පිහිටුවා) වැඳ, පාත්‍රය මල්ලක දමා උරහිසෙහි එල්ලාගෙන හිමාලයට පිවිස මහණ දම් පිරුවේය.

ඔහු පරම වූ සම්බෝධියට පත් තථාගතයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ‘නාලක ප්‍රතිපදාව’ අසා දැනගෙන, නැවත හිමාලයට පිවිස රහත් බව ලබා, ඉතා උසස් වූ (උක්කට්ඨ) ප්‍රතිපදාව පුරමින් මාස හතක් ආයු විඳ, රන්වන් පර්වතයක් ඇසුරු කරගෙන සිටගෙනම අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑවේය.

බෝසතුන් ඉපිද පස්වන දිනයෙහි කුමරුන්ගේ හිස නහවා, නම් තැබීම සඳහා රජ මැදුර සිව් දෑ ගඳින් පිරිබඩ කොට, ‘ලජ’ ඇතුළු පස් මල් විසුරුවා, දිය නුමුසු කිරි බත් (අසම්භින්නපායාස) පිසවා, ත්‍රිවේදය මනාව දත් එකසිය අටක් බමුණන් රජ මැදුරට ඇරයුම් කොට, අසුන්හි වඩා හිඳවා, මිහිරි බොජුන් වළඳවා, මහත් සේ සත්කාර සම්මාන කොට, “කුමක් සිදුවන්නේ දැ” යි කුමරුගේ ශරීරාංග ලක්‍ෂණ විමසූහ.

ඔවුන් අතුරින් පහත නම් ඇති බමුණන් අට දෙනා එදින සිටියහ:

1. රාම
2. ධජ
3. ලක්ඛණ
4. මන්ති
5. කොණ්ඩඤ්ඤ
6. භෝජ
7. සුයාම
8. සුදත්ත

ඔවුහු සවැදෑරුම් වේදාංග මන්ත්‍ර අනුව ශරීර ලක්‍ෂණ විමසූහ.

මේ බමුණන් අට දෙනා ම අංග ලක්‍ෂණ පරීක්‍ෂා කරන්නෝ වූහ. බෝසතුන් පිළිසිඳ ගත් දිනයෙහි ද බෝසත් මව දුටු සිහිනය පරීක්‍ෂා කළෝ ද මොහුය. ඔවුනතුරින් සත් දෙනෙක් ඇඟිලි දෙකක් ඔසවා දෙවිදියකින් අනාවැකි පළ කළහ: “මේ අංග සලකුණුවලින් යුක්ත වූවෝ, ගිහි ගෙයි වසන්නෝ නම් සක්විති රජ වන්නෝය; පැවිදි වන්නෝ නම් බුදු වන්නාහ.” මෙසේ ප්‍රකාශ කළ බමුණෝ සක්විති රජුගේ ශ්‍රී විභූතිය වැනූහ. නමුත් ඔවුනතුරින් හැමට ම ලාබාල ව සිටි කොණ්ඩඤ්ඤ නම් මානවකයා බෝසතුන්ගේ සර්වප්‍රකාරයෙන් උතුම් වූ ශරීර ලක්ෂණ විමසා බලා, “මේ උත්තමයාණන්ට ගෘහ ජීවිතයේ විසීමට හේතු කාරණා නැත; ඒකාන්තයෙන් ම කෙළෙස් වැස්ම ඉවත් කළ බුදු කෙනෙක් වන්නාහුය” යි එක ම ඇඟිල්ලක් දිගු කොට එක ම ප්‍රකාශනයක් කළේය. මේ කොණ්ඩඤ්ඤ බමුණු තෙම පෙර පින් ඇති, මේ අන්තිම අත්බව ඇත්තෙකි. ඔහු නුවණින් ද අනෙක් සත් දෙනා අභිබවා සිටී. “මේ ලකුණුවලින් යුක්ත මේ උත්තමයාණන් ගිහි ගෙයි විසීමට හේතු නැත; නිසැකව ම බුදු වන්නේය” යි එක ම ගමනක් දුටුවේය. එම නිසා එක ම ඇඟිල්ලක් දිගු කොට එසේ ප්‍රකාශ කළේය. ඉක්බිති සියලු ලෝකයාගේ අර්ථ සිද්ධිය (යහපත) කරන බැවින් උන්වහන්සේට “සිද්ධත්ථ” (සිදුහත්) යැයි නම් තැබූහ.

ඉක්බිති, ඒ බමුණෝ තම තමන්ගේ ගෙවලට ගොස් පුත්‍රයන් අමතා මෙසේ කීහ: “දරුවනි, අපි මහල්ලෝ වෙමු. සියල්ල දත් බුදු බවට පත්වන සුදොවුන් මහරජාණන්ගේ පුත් කුමරා අපට මුණගැසීම හෝ නොවීම විය හැකිය. ඔබලා, එතුමා සියල්ල දත් බවට පැමිණි කල්හි එතුමාගේ සසුනෙහි පැවිදි වව්.” ඔවුහු ආයු ඇති තාක් සිට කම් වූ පරිදි මියගියෝය. නමුත් කොණ්ඩඤ්ඤ මානවකයා නිරෝගී ව සිටියේය. බෝසතුන් වැඩිවිය පත්ව මහබිනික්මන් කොට පිළිවෙලින් උරුවෙලාවට ගොස්, “මේ භූමි භාගය ඉතා රමණීයය; ප්‍රධන් වීර්යය කිරීමට කැමති කුල පුත්‍රයකුට වීර්යය කිරීමට ඉතා සුදුසුය” යි සිතා එහි නතර වූ කල්හි, “මහා පුරුෂයාණන් පැවිදි විය” යයි අසා කොණ්ඩඤ්ඤ බමුණු තෙම අනෙක් සත් බමුණන්ගේ පුතුන් වෙත ගොස් මෙසේ කීය: “සිද්ධාර්ථ කුමරු පැවිදි විය. එතුමාණෝ නිසැකයෙන් බුදු වන්නෝය. ඉදින් ඔබලාගේ පියවරු ජීවත් ව සිටියෝ නම් අද ම පැවිදි වන්නාහුය. ඉදින් ඔබලා කැමැත්තහු නම් එනු මැනව; මම ඒ උත්තමයාණන් අනුව පැවිදි වන්නෙමි.” ඒ සියලු දෙන එක ම අදහස් ඇත්තන් වීමට නො හැකි වූහ. තිදෙනෙක් පැවිදි නො වූහ. ඉතිරි සතර දෙනා කොණ්ඩඤ්ඤ බමුණු දෙටු කොට පැවිදි වූහ. මොවුන් පස් දෙනා පසු කල පස්වග තෙරවරු වූහ.

එදින ම රජතුමා “මගේ පුත් කුමරු කුමක් දැක පැවිදි වන්නේ ද?” යි විචාරා, “මහලු, රෝගී, මළ, පැවිදි යන සිව් පෙර නිමිති දැක ය” යි අසා, “මෙතැන් සිට එවැනි අයට මගේ පුතු ළඟට එන්ට ඉඩ නොදෙව්. මගේ පුතුට බුදු බවෙන් කම් නැත. මම මගේ පුතු දෙදහසක් කොදෙව් පිරිවර කොට ඇති සතර මහා ද්වීපයන්ට අධිපති ව, සතිසක් යොදුන් වට සිටීමට ප්‍රමාණවත් පිරිස පිරිවරා, අහසෙහි සැරිසරමින් සක්විති රාජ්‍යය කරනු දකිනු රිසියෙමි” යි පැවසීය. මෙසේ කියා එකී සිව් වැදෑරුම් පුරුෂයන්ට කුමරුන්ගේ ඇස් හමුවට පැමිණීම වැළැක්වීම සඳහා සිව් දිශාවෙන් ගව්වක් පමණ තැන ආරක්‍ෂා සැලසීය. එදින මංගල උත්සවයට පැමිණි අසූ දහසක් ඤාති කුල අතුරින් එක එක කුලය මෙසේ ප්‍රතිඥා දුන්හ: “මේ කුමරු බුදු වූවා හෝ රජ වූවා හෝ වේවා, අපි එක එක පුත්‍රයා දෙමු. ඉදින් හේ බුදු වී නම් ක්‍ෂත්‍රිය ශ්‍රමණයන් පිරිවරා ගෙන හැසිරෙයි; ඉදින් රජ වී නම් ක්‍ෂත්‍රිය කුමාරවරුන් පිරිවරා ගෙන හැසිරෙයි.” රජතුමා බෝසතුන්ට උතුම් රූසපුවෙන් යුත්, සියලු දෝෂයෙන් මිදුණු කිරි මව්වරුන් ද ලබාදුනි. මෙසේ බෝසතාණෝ පිරිවරින් ද සෞභාග්‍යයෙන් ද වැඩෙයි.

එක් දිනක් රජුගේ ‘වප් මඟුල’ එළැඹ තිබිණි. එදවස මුළු නුවර ම දෙව් විමනක් මෙන් සරසති. සියලු දැසිදස්, කම්කරු ආදීහු ද නව වස්ත්‍ර හැඳ සුවඳ මල් ආදියෙන් සැරසී රාජ භවනයට රැස් වෙත්. රජතුමාගේ වප් මංගල උත්සවය සඳහා නගුල් දහසක් යොදනු ලැබේ. එදවස වනාහි ඉන් එකක් අඩු අටසියයක් (799) නගුල් රිදියෙන් නිමවා තිබූ අතර, ඒවායේ ගොනුන්ගේ රැහැන් සහ යොත් ද රිදියෙන් ආලේප කරන ලද්දේ විය. රජතුමා සී සානා නගුල රන් ආලේපිතය. ගොනුන්ගේ අං, යොත් සහ කෙවිටි ආදිය ද රනින් විසිතුරු විය. රජතුමා මහත් පිරිවරින් වප් උත්සවය සඳහා නික්මුණේ, පුත් කුමරු ද රැගෙන ගියේය. කටයුතු කරන ස්ථානයෙහි ඝන ව වැඩුණු කොළ ඇති, එනිසා ම සිසිල් සෙවන ඇති දඹ ගසක් විය. එම ගස මුල කුමරුට අසුනක් පනවා, රන්වන් තරු කැටයම් කළ උඩු වියනක් බැඳ, වට කර තිර ඇද, රැකවරණ සලසා, රජතුමා සර්වාභරණයෙන් සැරසී ඇමැතියන් පිරිවරා සී සාන ස්ථානයට ගියේය. එහිදී රජතුමා රන් නගුල ගනී; ඇමැතියෝ එකක් අඩු අටසීයක් රිදී නගුල් ගනිති; ගොවියෝ සෙසු නගුල් ගනිති. ඔවුහු ඒවා ගෙන ඒ ඒ තැන සී සාත්. රජතුමා මෙතැන සිට එතැනට හෝ එතැන සිට මෙතැනට හෝ සී සාමින් යයි-එයි. එහි මහත් සම්පත් බහුල විය. බෝසතුන් පිරිවරා සිටි කිරි මව්වරු ද රජුගේ සම්පත් බැලීමට වට තිරයෙන් පිටතට ගියහ. බෝසත් කුමරුවෝ වටපිට බලා කිසිවකු නො දැක, වහා නැඟිට පළක් බැඳ, ආනාපාන සති කමටහන් වඩා පළමු ධ්‍යානය ලබාගත්හ. කිරි මව්වරු ආහාර පාන ගැනීම් සඳහා මදක් කල්ගත කළහ. ඒ අවස්ථාවෙහි සෙසු ගස්හි සෙවනැලි හිරු අනුව වෙනස් වුව ද, දඹ ගසේ සෙවනැල්ල නො වෙනස් ව ගස වට කොට මණ්ඩලාකාරව පැවතුණි. කිරි මව්වරු “ආර්ය පුත්‍රයා හුදෙකලාය” යි දැන වහා අවුත් තිරය ඔසවා බලන්නාහු, සයනයෙහි පළක් බැඳ වැඩහුන් බෝසතුන් සහ ඒ ප්‍රාතිහාර්යය දැක ගොස් රජතුමාට සැල කළහ: “දේවයිනි, කුමාරයෝ මෙසේ බද්ධපර්යංකයෙහි වැඩ සිටිති. සෙසු ගස්වල සෙවන හිරු අනුව වෙනස් වී ගොස් ඇත; නමුත් දඹ ගසේ සෙවන මණ්ඩලාකාරව පවතී.” රජතුමා වේගයෙන් අවුත් ඒ පෙළහර දැක, “පුත, මේ මගේ දෙවන වැඳුම ය” යි පවසා තම පුතුට වැන්දේය.

පිළිවෙලින් බෝසත්හු සොළොස් (16) වියට පැමිණියහ. රජතුමා බෝසතුන් වෙනුවෙන් හේමන්ත, ග්‍රීෂ්ම, වර්ෂා යන ත්‍රිවිධ සෘතූන්ට සුදුසු පරිදි මාලිගා තුනක් කරවීය. ඒවා නව මහල්, සත් මහල් සහ පස් මහල් විය. සතලිස් දහසක් නළඟනෝ බෝසතුන් සතුටු කළහ. මෙසේ බෝසත්හු දෙව් ලොව දෙවියකු මෙන්, අලංකෘත නළඟනන් විසින් පිරිවරන ලදුව, පිරිමි පහස නැති (නිප්පුරිස) වාද්‍ය වෘන්දයන් මගින් සතුටු කරනු ලබන්නේ, මහත් සම්පත් අනුභව කරමින් ඒ ඒ සෘතු අනුව ඒ ඒ පහයෙහි වාසය කරති. රාහුල මාතාව (යශෝධරා දේවිය) බෝසතුන්ගේ අග මෙහෙසිය වූවාය.

මෙසේ මහත් සම්පත් විඳිමින් කල්ගත කරන අතර එක් දවසක් ඤාති සමූහයා අතර මෙබඳු කතාවක් ඇතිවිය: “සිදුහත් කුමරු ක්‍රීඩාලෝලී ව සිටියි; කිසි ශිල්පයක් නො හදාරයි. යුද්ධයක් එළැඹ සිටි කල්හි මොහු කුමක් කරන්නේ ද?” රජතුමා බෝසතුන් කැඳවා, “දරුව, ඔබේ ඤාතීහු ‘සිදුහත් කුමරු කිසි ශිල්පයක් නො හදාරා ක්‍රීඩාවෙහි නිරත ව සිටිතැ’ යි කියති. මේ ගැන කුමක් කිරීමට සිතා සිටින්නෙහි ද?” යි විචාළේය. “පියාණෙනි, මට අමුතුවෙන් ශිල්ප හැදෑරීමේ අවශ්‍යතාවයක් නැත. මගේ ශිල්ප දැක්වීම සඳහා නුවර බෙර හසුරවනු මැනවි. මෙයින් සත් වැනි දවස ඤාතීන්ට මාගේ ශිල්ප දක්වමි.” රජතුමා එසේ කළේය. බෝසතාණෝ අක්‍ෂණවේදී (විදුලි එළියෙන් ඉලක්කය විදින), වාළවෙධී (අශ්ව ලොමයට විදීමට සමත්) ආදී දක්ෂ දුනුවායන් රැස් කරවා, මහජනයා මැද අනෙක් දුනුවායන්ට කළ නොහැකි වූ, ඤාතීන් මවිත කරවන දොළොස් ආකාර ශිල්පයක් පෙන්වීය. ඒ සියල්ල සරභංග ජාතකයෙහි සඳහන් ආකාරයෙන් දත යුතුයි. ඉන්පසු ඤාති සමූහයාට තිබූ සැකය දුරු විය.