ඉක්බිති මහා සත්ත්වයෝ දෙවිවරුන්ට පොරොන්දුවක් නොදී, කාලය, දීපය, දේශය, කුලය, මව, ආයුෂ යන පස් මහ බැලුම් (පඤ්ච මහා
විලෝකන) බැලූහ.
එහි දී පළමුව “මේ සුදුසු කාලය ද? නුසුදුසු කාලය ද?” යි කාලය විමසා බැලූහ. එහි දී මිනිස්
ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයකට වඩා වැඩි කාලය සුදුසු කාලය නොවේ. මක්නිසාද යත්, එකල සත්ත්වයින්ට ජාති (ඉපදීම), ජරා
(දිරායාම), මරණ යන මේවා පැහැදිලිව නොපෙනේ. බුදුවරුන්ගේ ධර්ම දේශනාව ත්රිලක්ෂණයෙන් (අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම)
තොරව නොපවතී. ඔවුන්ට “අනිත්යය, දුක්ඛය, අනාත්මය” යි දේශනා කළද, “මේ මොනවා කියන්නේදැ” යි සිතා එය ඇසීමට හෝ
විශ්වාස කිරීමට හෝ නොසිතති. එයින් අවබෝධයක් ඇති නොවේ. එසේ වූ විට ශාසනය (ධර්මය) සසරින් එතෙර කරවීමට සමත් නොවෙයි.
එබැවින් එය නුසුදුසු කාලයයි.
මිනිස් ආයුෂ අවුරුදු සියයට අඩු කාලය ද සුදුසු කාලය නොවේ. මක්නිසාද යත්, එකල
සත්ත්වයෝ දැඩි කෙලෙස් ඇත්තෝ වෙති. දැඩි කෙලෙස් ඇත්තවුන්ට දෙනු ලබන අවවාදය අවවාදයක් ලෙස නොපිහිටයි; දියෙහි ඇඳි
ඉරක් මෙන් වහා මැකී යයි. එබැවින් එය ද නුසුදුසු කාලයයි.
වසර ලක්ෂයකට අඩු වූ ද, වසර සියයකට වැඩි වූ ද ආයු
කාලය ම බුදු වීමට සුදුසු කාලය නම් වේ. එකල (බෝසතුන් විමසන කල) මිනිස් ආයුෂ වසර සියයක් විය. එබැවින් මහා සත්ත්වයෝ
“මේ බුදු වීමට සුදුසු කාලය යි” කාලය දුටුවහ.
ඉන්පසු දීපය (මහාද්වීපය) විලෝකනය කරන්නේ, පිරිවර දූපත් සහිත සතර මහාද්වීපයන් බලා, “මහාද්වීප තුනක බුදුවරු නොඋපදිති; ජම්බුද්වීපයෙහිම උපදිති” යි දීපය දුටුවහ.
අනතුරුව, “ජම්බුද්වීපය වනාහි දස දහසක් යොදුන් විශාලය. කවර ප්රදේශයක බුදුවරු උපදිත් ද?” යි ප්රදේශය (දේශය) විලෝකනය කරන්නේ ‘මධ්යම දේශය’ දුටුවහ. විනය පිටකයෙහි සඳහන් වන පරිදි මධ්යම දේශයේ සීමාවන් මෙසේය:
- නැගෙනහිරින්: ගජංගල නම් නියම්ගම ය. ඉන් ඔබ්බෙහි මහාසාල වන පෙදෙස ය. එතැන් පටන් ප්රත්යන්ත (පිටිසර) ජනපද ය; එයින් මෙපිට මධ්යම දේශය යි.
- ගිනිකොණින්: සල්ලවතී නම් ගඟ ය. එතැන් පටන් ප්රත්යන්ත ජනපද ය; ඉන් මෙපිට මධ්යම දේශය යි.
- දකුණින්: සේතකණ්ණික නම් නියම්ගම ය. එතැන් පටන් ප්රත්යන්ත ජනපද ය; ඉන් මෙපිට මධ්යම දේශය යි.
- බටහිරින්: ථූණ නම් බ්රාහ්මණ ගම්මානය ය. එතැන් පටන් ප්රත්යන්ත ජනපද ය; ඉන් මෙපිට මධ්යම දේශය යි.
- උතුරින්: උසීරද්ධජ නම් පර්වතය ය. එතැන් පටන් ප්රත්යන්ත ජනපද ය; ඉන් මෙපිට මධ්යම දේශය යි.
මෙම ප්රදේශය දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් ද, වට ප්රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වේ. මෙම ප්රදේශයෙහි;
- බුදුවරු
- පසේබුදුවරු
- අග්රශ්රාවකයෝ
- අසූ මහා ශ්රාවකයෝ
- සක්විති රජවරු
සහ අන්ය වූ මහේශාක්ය ෂත්රීය, බ්රාහ්මණ හා ගෘහපති මහාසාර කුල ඇත්තෝ ද උපදිති. “මෙහි ‘කපිලවස්තු’ නම් නගරයක් ඇත. එහි මා උපදිය යුතුය” යි තීරණය කළහ.
ඉන්පසු කුලය විලෝකනය කරන්නේ, “බුදුවරු වෙළඳ කුලවල හෝ ශුද්ර කුලවල නොඋපදිති. ලෝක සම්මත වූ රජ කුලයෙහි හෝ බමුණු කුලයෙහි යන දෙකුලයෙහි ම පමණක් උපදිති. වර්තමානයෙහි රජ කුලය ලෝක සම්මත ය (උසස් යැයි පිළිගැනේ). එබැවින් මම එහි උපදින්නෙමි. ශුද්ධෝදන නම් රජතුමා මගේ පියා වන්නේය” යි කුලය දුටුවහ.
ඉන්පසු මව විලෝකනය කරන්නේ, “බුද්ධ මාතාව චපල වූ හෝ සුරාවට ලොල් වූ හෝ තැනැත්තියක් නොවේ. කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ පෙරුම් පුරන ලද, උපතේ පටන් අඛණ්ඩව පන්සිල් රැකගත් තැනැත්තියක්ම විය යුතුය. මේ මහාමායා දේවිය එවැනි ගුණ ඇත්තියකි. මැය මාගේ මව වන්නීය. ඇයගේ ආයුෂ කොපමණ ද යත්, දස මසකට මතු සත් දවසකි” යි මව සහ ආයුෂ දුටුවහ.
මෙසේ මේ පස් මහ බැලුම් බලා, “නිදුකාණෙනි, මට බුදු වීමට මේ සුදුසු කාලයයි” කියා දෙවිවරුන්ට සංග්රහ කරමින් (ඔවුන්ගේ ඉල්ලීම පිළිගෙන), “දැන් ඔබලා යන්න” යි දේව සමූහයා පිටත් කර හැර, තුසිත දෙවිවරුන් විසින් පිරිවරා ගන්නා ලද්දේ, තුසිත පුරයේ නන්දන වනයට පිවිසියේය. සියලු දිව්ය ලෝකවල නන්දන වනයක් ඇත. එහි දී දෙවිවරු “මෙයින් චුත වී සුගතියට යන්න, මෙයින් චුත වී සුගතියට යන්න” යි කියමින් පෙර කරන ලද කුසල කර්මවල අවස්ථාවන් සිහිපත් කරවමින් ඇවිදිති. මෙසේ කුසල් සිහි කරවන දෙවිවරුන් විසින් පිරිවරා ගන්නා ලදුව එහි සැරිසරන බෝසතාණෝ, දෙව්ලොවින් චුත වී මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ.