“කෝ නු ඛෝ භගවා හේතු” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ සාකේත නුවර ඇසුරු කොටගෙන වැඩවාසය කරන සමයේ සාකේත බමුණා අරබයා වදාළ සේක. මෙහි අතීත කථාවත්, වර්තමාන කථාවත් පහත ඒකක නිපාතයෙහි (ජාතක අට්ඨකථා 1.1 සාකේත ජාතක වර්ණනාව) සඳහන් කර ඇති ආකාරයම වේ. තථාගතයන් වහන්සේ විහාරයට වැඩම කළ අවස්ථාවේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ස්වාමීනි! මේ ස්නේහය නම් කෙසේ පිහිටන්නේද?” යි විමසූ අතර, බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමු ගාථාව වදාළ සේක.
“භාග්යවතුන් වහන්ස! මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙකු දුටු පමණින් හදවත නිවී යයි; සිත ද පැහැදේ. මීට හේතු කවරේද?”
යනු එම පළමු ගාථාවයි.
එහි අර්ථය නම්: මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයන් දුටු පමණින්ම හදවත අතිශයින් නිවී යයි; මනාව සුවඳ කවන ලද සිසිල් ජලය කළ දහසකින් නාවන ලද්දක් මෙන් සිසිල් වෙයි. එහෙත් ඇතැමෙකු දැකීමෙන් එසේ නොනිවෙයි. ඇතැමෙකු දුටු පමණින්ම සිත පැහැදෙයි; මොළොක් වෙයි; ප්රේමය වශයෙන් ඇලෙයි. සමහරෙක් දැකීමෙන් එසේ නොඇලෙයි. මෙයට හේතු කවරේද යන්නයි.
ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට ප්රේමය ඇතිවීමට හේතු කාරණා දක්වමින් මෙම දෙවන ගාථාව වදාළ සේක.
“පෙර භවයෙහි එක්ව විසීමෙන් හෝ, මේ භවයෙහි කරන ලද හිතවත්කම් නිසා හෝ; දියත් මඩත් නිසා දියේ උපුල් හටගන්නාක් මෙන්, මේ ආකාරයට ඒ ප්රේමය හටගනී.”
යනු එම දෙවන ගාථාවයි.
එහි අර්ථය මෙසේය: මහණෙනි! මේ ප්රේමය නම් කරුණු දෙකක් මුල් කරගෙන උපදියි. පෙර ආත්මයේදී යමෙක් යමෙකු සමඟ එක්තැනක විසූයේ නම්, එනම්:
- මව හෝ,
- පියා හෝ,
- දුව හෝ,
- පුතා හෝ,
- සහෝදරයා හෝ,
- සහෝදරිය හෝ,
- ස්වාමියා හෝ,
- බිරිඳ හෝ,
- සහායකයා හෝ,
- මිත්රයා හෝ වශයෙනි.
ඔහුට ‘පුබ්බෙව සන්නිවාසෙන’ (පෙර භවයෙහි එක්ව විසීමෙන්) යනුවෙන් දැක්වූ පරිදි භවයෙන් භවයට ලුහුබඳිමින් හෙතෙම එම ස්නේහය අත් නොහරියි. මේ ආත්මභාවයේදී කරන දෙයින් හෙවත් ‘පච්චුප්පන්න හිතෙන වා එවං තං ජායතෙ පෙමං’ (මේ ජීවිතයේදී ඇතිකරගත් හිතවත්කමින් හෝ මෙසේ ඒ ප්රේමය උපදී) යනුවෙන් දැක්වූ පරිදි වර්තමාන උපකාරයෙන්ද ප්රේමය උපදී. මේ කරුණු දෙකෙන් ඒ ප්රේමය උපදියි. ඒ කෙසේද යත්? ‘උප්පලංව යථොදකෙ’ යන්නයි. මෙහි ‘වා’ යන්නෙහි දීර්ඝ ස්වරය ‘ව’ ලෙස කෙටි කොට යොදන ලදී. මෙය ‘සමුච්චය’ හෙවත් එක් කිරීමේ අර්ථයෙන් කියන ලද්දකි. එනිසා උපුල් ද, ජලයෙහි හටගන්නා සෙසු මල් ද, යම්සේ ජලයෙහි හටගන්නේ ජලයත් මඩත් යන කරුණු දෙක නිසා ද; එසේම ඉහත කී කාරණා දෙක නිසා ප්රේමය හටගනියි. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය.
සර්වඥයන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට නෙළුම් මල උපමා කොට ධර්මය දේශනා කරන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව පූරණය කළ සේක. “එකල බමුණා සහ බැමිණිය වූයේ මේ (සාකේත) යුවළමය. පුත්රයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
සාකේත ජාතක වර්ණනාව හත්වැනියි.