“ඉඞ්ඝ එකපදං තාත” යනාදී මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක් කුටුම්බිකයෙකු අරභයා වදාළ සේක. මොහු සැවැත් නුවර වැසි කුටුම්බිකයෙකි. දිනක් ඔහුගේ පුත්රයා ඔහුගේ උකුලෙහි හිඳගෙන ‘අර්ථයට (දියුණුවට) දොරටුව’ නම් වූ ප්රශ්නයක් විචාළේය. හෙතෙම “මේ ප්රශ්නය බුදුරජාණන් වහන්සේට විෂය වන්නකි. එයට වෙනත් අයෙකුට පිළිතුරු දීමට නොහැකි වන්නේය”යි සිතා, පුතු රැගෙන ජේතවනයට ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනි, මගේ මේ දරුවා උකුලෙහි හිඳගෙන ‘අර්ථයට දොරටුව’ නම් වූ ප්රශ්නයක් ඇසුවේය. මම එය නොදන්නා බැවින් මෙහි පැමිණියෙමි. ස්වාමීනි, මේ ප්රශ්නය විසඳා වදාරන සේක්වා”යි ඉල්ලා සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ “උපාසක, මේ දරුවා අර්ථ ගවේෂකයෙක් වූයේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් අර්ථ ගවේෂකයෙක් වී පණ්ඩිතයන්ගෙන් මේ ප්රශ්නය විචාළේය. පැරණි පණ්ඩිතයෝ ද මොහුට කරුණු පැහැදිලි කළහ. එහෙත් භවය සැඟවුණු බැවින් (පෙර භවය අමතක වීමෙන්) සිහිපත් නොකරයි” යැයි වදාරා, ඔහු විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ සිටු කුලයෙහි උපන්හ. වැඩිවියට පැමිණ පියාගේ ඇවෑමෙන් සිටු තනතුර ලැබූහ. ඉක්බිති ඔහුගේ ළදරු පුත් කුමරා උකුලෙහි හිඳගෙන, “පියාණෙනි, මට නොයෙක් අර්ථ ඇති එක් පදයක් ආශ්රිත වූ එක් කාරණයක් කියන්නැ”යි විමසමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
“පියාණෙනි, යම් පදයකින් අපි අර්ථය (දියුණුව) සාදා ගන්නෙමු ද, එබඳු වූ නොයෙක් අර්ථ ඇති පද ඇසුරු කළ යම්කිසි එක් පදයක් මට කියනු මැනවි.”
එහි ඉඞ්ඝ යනු ආයාචනා (ඉල්ලීම්) අර්ථයෙහි හෝ චෝදනා අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාත පදයකි. එකපදං යනු එක් කාරණයක් ඇති පදයක් හෝ එක් කරුණක් සංග්රහ කළ අකුරු ඇති පදයකි. අනෙකත්ථපදස්සිතං යනු නොයෙක් අර්ථ ඇති කරුණු අඩංගු පද ඇසුරු කොට ඇති බවයි. කිඤ්චි සඞ්ගාහිකං බ්රෑසි යනු බොහෝ අර්ථ එක්රැස් කළ යම්කිසි එක් පදයක් කියනු මැනවි (බ්රෑහි); මෙය ම පාඨයයි. යෙනත්ථෙ සාධයෙමසෙ යනු නොයෙක් අර්ථ ඇසුරු කරන ලද යම්කිසි එක් පදයකින් අපි තමන්ගේ දියුණුව සාදා ගන්නෙමු ද, ඒ පදය මට කියනු මැනවි යයි (ප්රශ්නය) ඇසීය.
ඉක්බිති ඔහුගේ පියා කරුණු පහදා දෙමින් දෙවන ගාථාව කීවේය.
“දරුව, නොයෙක් අර්ථ ඇසුරු කරන ලද ඒ එක් පදය නම් ‘වීර්යය’ යි. සීලයෙන් හා ඉවසීමෙන් යුක්ත වූ එය, මිතුරන් සැපවත් කිරීමටත්, සතුරන් දුකට පත් කිරීමටත් සමත් වේ.”
එහි දක්ඛෙය්යෙකපදං යන්නෙහි පද බෙදීම ‘දක්ඛෙය්යං එකපදං’ යනුයි. දක්ඛෙය්ය යනු ලාභ උපදවන, දක්ෂ වූ, කුසල වූ පුද්ගලයාගේ ඥානයෙන් යුක්ත වූ ‘වීර්යය’ යි. අනෙකත්ථපදස්සිතං යනු මෙසේ කියන ලද ආකාර ඇති වීර්යය නොයෙක් අර්ථ පද ඇසුරු කර ඇති බවයි. කවර අර්ථවලින් ද යත්? සීලාදී අර්ථවලිනි. එනිසාම “තඤ්ච සීලෙන සඤ්ඤුත්තං” (එය ද සීලයෙන් යුක්තය) යනාදිය කීහ. එහි අර්ථය නම්: ඒ වීර්යය ද ආචාර සීලයෙන් යුක්ත වූ, අධිවාසන ඛන්තියෙන් (ඉවසීමෙන්) යුක්ත වූයේ මිතුරන් සුවපත් කිරීමටත්, සතුරන් දුකට පත් කිරීමටත් (යටත් කිරීමටත්) පොහොසත් ය; සමත් ය. ලාභ උපදවන ඥානයෙන් යුත්, දක්ෂ බවෙන් යුත්, කුසල වීර්යයෙන් යුත්, ආචාර සීලයෙන් හා ඉවසීමෙන් සම්පන්න වූ කවර නම් තැනැත්තෙක් මිතුරන් සුවපත් කිරීමට ද, සතුරන් දුකට පත් කිරීමට ද අසමත් වේ ද? (හෙතෙම සමත් වේ ම ය.)
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයෝ පුත්රයාගේ ප්රශ්නය විසඳූහ. හෙතෙම ද පියා කී නියායෙන් ම තමාගේ අර්ථය සාදාගෙන කම් වූ පරිද්දෙන් මියපරලොව ගියේය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තම පුතණුවන් උකුලෙහි තබාගෙන ධර්මය කියා දෙන අයුරු.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි පියා ද පුතා ද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. “එකල්හි පුත්රයා වූයේ මොහු ම ය. බරණැස් සිටුවරයා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
අටවැනි වූ ඒකපද ජාතක වර්ණනාවයි.