“කාළා මිගා සෙත දන්තා තව ඉමෙ” (කළු පැහැති, සුදු දළ ඇති මේ ඇත්තු ඔබගේ ය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, බොහෝ දෙනාගේ කැමැත්ත පරිදි දුන් දානයක් (ඡන්දක දානයක්) අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර වාසීහු දානය දෙන ආකාර කිහිපයක් විය:
- සමහර දිනෙක එක් පවුලක් පමණක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රමුඛ මහා සංඝයාට දන් දෙයි.
- සමහර දිනෙක අන්ය තීර්ථකයන්ට දන් දෙති.
- සමහර දිනෙක බොහෝ දෙනා එකතු වී කණ්ඩායම් වශයෙන් දන් දෙති.
- සමහර දිනෙක වීථි වශයෙන් (එක් වීථියක පදිංචිකරුවන් එකතු වී) දන් දෙති.
- සමහර දිනෙක මුළු නගරවාසීන්ගේම කැමැත්ත පරිදි සම්මාදම් එකතු කොට දන් දෙති.
මේ කාලයෙහි සියලු නගරවාසීන් එක්ව සම්මාදම් එකතු කොට සියලු පිරිකර සහිත දානයක් සූදානම් කළ අතර, එහිදී ඔවුන් කොටස් දෙකකට බෙදී ගියහ. එක් පිරිසක් “මේ සියලු පිරිකර දානය අන්ය තීර්ථකයන්ට දෙමු”යි කී අතර, අනෙක් පිරිස “බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රධාන භික්ෂු සංඝයාට දෙමු”යි කීහ. මෙසේ නැවත නැවතත් වාද විවාද ඇති වෙද්දී, අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයෝ තම ගුරුවරුන්ට දීමටත්, බෞද්ධ ශ්රාවකයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට දීමටත් යෝජනා කළහ. අවසානයේ වැඩි ඡන්දයෙන් “බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රධාන මහා සංඝයාටම දෙමු” යයි තීරණය වී, බහුතරයගේ මතය ස්ථිර විය. අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට දිය යුතු දානයට බාධා කිරීමට අසමත් වූහ. නගරවාසීහු බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රධාන භික්ෂු සංඝයාට ආරාධනා කොට සත් දිනක් මහා දානය පවත්වා, සත්වෙනි දින සියලු පිරිකර පූජා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ පුණ්යානුමෝදනාව සිදුකොට මහජනයාට මාර්ගඵල අවබෝධ කරවා දෙව්රමටම වැඩම කළ සේක. භික්ෂු සංඝයා විසින් වත් පිළිවෙත් දැක්වූ කල්හි ගන්ධකුටිය ඉදිරිපිට වැඩසිට සුගතෝවාදය (බුද්ධ අවවාද) දී ගන්ධකුටියට වැඩම කළ සේක.
සවස් භාගයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවට රැස්ව කථාවක් මතු කළහ: “ඇවැත්නි, අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට දිය යුතු දානයට බාධා කිරීමට උත්සාහ කළත්, අනතුරක් කිරීමට අපොහොසත් වූහ. ඒ සියලු පිරිකර දානය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුලටම පැමිණියේය. අහෝ! බුදු බලයක මහිමය පුදුම සහගතය.” බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුක්තව දැන් මෙහි රැස්ව සිටියාහු ද?”යි විචාරා, “මේ නම් කථාව ගැන ය”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, මේ අන්ය තීර්ථක ශ්රාවකයෝ මට දිය යුතු දානයට බාධා කිරීමට දැන් පමණක් නොව පෙරත් උත්සාහ කළාහුය. නමුත් ඒ පිරිකර වනාහි හැම කල්හිම මගේ පාමුලටම පැමිණියේ ය”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර සුසීම නම් රජ කෙනෙක් විය. එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජතුමාගේ පුරෝහිත බමුණාගේ බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. ඔහුගේ සොළොස් වන වියෙහි දී පියා කලුරිය කළේය. ඒ පියා ජීවත්ව සිටි කාලයේ දී රජුගේ ඇතුන් පිළිබඳ මංගල චාරිත්ර සිදු කරන්නා (හත්ථි මංගල කාරක) විය. ඇතුන් සම්බන්ධ මංගල කටයුතු කරන ස්ථානයට ගෙනෙන ලද උපකරණ, බඩු භාණ්ඩ මෙන්ම ඇතුන්ගේ ඇඳුම් පැළඳුම් ද යන සියල්ල ඔහුටම ලැබුණි. මෙසේ මොහුට එක් එක් මංගල අවස්ථාවක දී කෝටියක් පමණ ධනය උපදියි. ඉක්බිති එකල ඇතුන් සම්බන්ධ කරගෙන කරනු ලබන උත්සවය ළඟා විය. සෙසු බමුණෝ රජු වෙත එළඹ “මහරජ! ඇතුන්ගේ මංගල උත්සවය පැමිණියේය. මංගල උත්සවය සිදු කිරීම වටී. නමුත් පුරෝහිත බමුණාගේ පුතා ඉතා ලාබාලය. හෙතෙම වේදත්රය නොදනී; ඇතුන් පිළිබඳ ශාස්ත්රය (හත්ථි සූත්රය) ද නොදනී. එබැවින් අපි ඇත් මංගල්යය කරන්නෙමු”යි කීවාහුය. රජතුමා “යහපතැ”යි ඊට එකඟ විය. බමුණෝ පුරෝහිත බමුණාගේ පුතාට ඇත් යාගය කරන්නට ඉඩ නොදී “අපි ඇත් යාගය කොට ධනය ගන්නෙමු”යි සතුටු සිතින් හැසිරෙන්නට වූහ. ඉක්බිති “හතරවෙනි දින ඇත් මංගල්යය වන්නේ ය”යි බෝසතුන්ගේ මව ඒ පුවත අසා, “ඇත් මංගල්යය කිරීම යනු පරම්පරා හතක් තිස්සේ අපගේ වංශයට හිමි දෙයකි. අපගේ වංශය ද පසුබසිනු ඇත; ධනයෙන් ද පිරිහෙන්නෙමු”යි සෝක කරමින් හඬන්නට වූවාය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “මෑණියනි! කුමක් නිසා හඬන්නෙහි ද?”යි විමසා, ඒ කාරණය අසා, “මෑණියනි! මම ඒ ඇත් මංගල්යය කරන්නෙමි”යි කීහ. “දරුව! නුඹ වේදත්රය නොදන්නෙහිය; හත්ථි සූත්රය ද නොදන්නෙහිය. කෙසේ නම් මංගල්යය කරන්නෙහි ද?”. එවිට බෝසතාණෝ “මෑණියනි! ඇත් මංගල්යය කවදා සිදු කෙරෙත් ද?”යි ඇසූහ. “පුතුනි! මින් දින හතරකට පසුවය”. “මෑණියනි! තුන් වේදය ඉගෙන ගෙන හත්ථි සූත්රය ද දන්නා ගුරුවරුන් කොහි වාසය කරත් ද?”. “දරුව! එවැනි දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයෙකු මෙයින් එක්සිය විසි යොදුනක් ඈත ගන්ධාර රටේ තක්ෂිලාවෙහි වාසය කරති”යි මව කීවාය. “මෑණියනි! මම අපේ වංශය විනාශ වීමට නොදෙන්නෙමි. මම හෙට එක දවසින්ම තක්ෂිලාවට ගොස්, එක් රැයකින්ම වේදත්රය හා හත්ථි සූත්රය ඉගෙනගෙන, දෙවැනි දින ආපසු පැමිණ, හතරවෙනි දින ඇත් මංගල්යය කරන්නෙමි. නොහඬන්න” යයි මව සනසා, බෝසතාණන් වහන්සේ පසුදින උදෙන්ම ආහාර ගෙන, තනිවම නික්මී එක් දිනකින්ම තක්ෂිලා නුවරට ගොස් ගුරුවරයා හමුවී වැඳ එකත්පසෙක හිඳ ගත්හ.
ඉක්බිති ආචාර්යවරයා “දරුව! නුඹ කොහි සිට පැමිණියෙහි ද?”යි විචාළේය. “ගුරුතුමනි! බරණැස සිට පැමිණියෙමි”. “කුමක් සඳහා ද?”. “නුඹ වහන්සේ වෙතින් ත්රිවේදය ද ඇත් සුතුර (හත්ථි සූත්රය) ද ඉගෙනීම පිණිස ය”. “හොඳයි දරුව! ඉගෙන ගනු මැනවැ”යි ආචාර්යවරයා කීවේය. බෝසතාණෝ “ගුරුතුමනි! මගේ කටයුත්ත ඉතා හදිසි අත්යවශ්ය එකකි”යි කියා සියලු විස්තර දන්වා, “මම එක් දවසකින්ම එක්සිය විසි යොදුනක් ගෙවා පැමිණියෙමි. අද එක් රැයක් මා වෙනුවෙන්ම කාලය වෙන්කර දෙන්න. මෙයින් තුන්වන දිනයේ ඇත් මංගල්යය සිදු වන්නේය. මම එකම වරක් අසන මාර්ගයෙන් (උද්දෙස මග්ගෙන) සියල්ල ඉගෙන ගන්නෙමි”යි කියා ගුරුතුමා ලවා වේලාව වෙන් කරවා ගත්හ. ගුරුතුමා ආහාර අනුභව කළ පසුව තමාත් අනුභව කොට, ගුරුතුමාගේ පා සෝදා, දහසින් බැඳි පියල්ල (ගුරු පූජාව) ඉදිරියේ තබා වැඳ, එකත්පසෙක සිටිමින් ඉගෙනීම පටන් ගත්හ. අරුණ නැගෙද්දීම වේදත්රයත්, ඇත් සුතුරත් නිමවා “ගුරුතුමනි! තවත් ඉගෙන ගැනීමට යමක් ඇත්දැ”යි විමසා, “නැත දරුව! සියල්ල නිම කර ඇතැ”යි කී කල්හි, “ගුරුතුමනි! මේ ග්රන්ථයෙහි මෙපමණක් පද ගිලිහී ඇත; මෙපමණක් තැන් හැදෑරීමේදී මුලා වන තැන් ය; එම නිසා මෙතැන් පටන් අතවැසියන්ට මෙසේ ඉගැන්විය යුතුය”යි ගුරුවරයාගේ ශිල්ප ඉගැන්වීමේ අඩුපාඩු ද නිවැරදි කළහ. උදෙන්ම ආහාර ගෙන ගුරුතුමා වැඳ, එක් දිනකින්ම බරණැසට ආපසු පැමිණ මව වැඳ, “දරුව! ඔබ විසින් ඒ ශිල්පය උගන්නා ලද දැ?”යි විමසූ විට “එසේය මෑණියනි”යි කියා මව සන්තෝෂ කළහ.
පසු දින ඇත් මංගල උත්සවය පිළියෙල කෙරිණි. සියයක් පමණ ඇතුන් රන් අලංකාරයෙන් සරසා, රන් ධජ හා රන් දැල්වලින් වසා තැබූහ. රජ මිදුල අලංකාර කළහ. බමුණෝ “අපි ඇත් මංගල්යය කරන්නෙමු”යි සැරසී සූදානම්ව සිටියහ. සුසීම රජතුමා ද සියලු අලංකාරයෙන් සැරසී, මංගල්යයට අවශ්ය ආභරණ භාණ්ඩ ගෙන්වාගෙන මංගල්යය පවත්වන ස්ථානයට ගියේය. බෝසතාණන් වහන්සේත් කුමාර ලීලාවෙන් සැරසී තම පිරිස පිරිවරාගෙන පෙරටුව රජු සමීපයට ගොස්, “මහරජතුමනි! ඔබ වහන්සේ අපගේ වංශය ද තමන්ගේ වංශය ද විනාශ කරමින්, ‘සෙසු බමුණන් ලවා ඇත් මංගල්යය කරවා ඇත් සැරසිලි හා උපකරණ ඔවුන්ට දෙන්නෙමු’යි කීවාහු ද? එය සත්යයක් දැ?”යි විමසමින් මෙම පළමු ගාථාව ප්රකාශ කළහ:
“සුසීම මහරජ! ඔබගේ මේ සියයකට අධික වූ, සුදු දළ ඇති, රන් දැලින් සැරසූ කළු පැහැ ඇතුන් ඇත. පිය මුතුන් මිත්තන්ගේ සිරිත් සිහි කෙරෙමින්, ඒ ඇතුන් ඔවුන්ට (අන් බමුණන්ට) දෙමියි ඔබ පැවසූයේ සැබෑවක් ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව වදාළේය.
එහි ‘තෙ තෙ දදාමීති සුසීම බ්රූසි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ‘පින්වත් සුසීම රජතුමනි, ඔබ සතු සියලු අලංකාරයෙන් සරසන ලද මේ ඇතුන් අන්ය බමුණන්ට දෙමියි ඔබ කී බව සත්යයක් ද?’ යන්නයි. ‘අනුස්සරං පෙත්තිපිතාමහානං’ යනු අපගේ ද ඔබගේ ද පිය මුතුන් මිත්තන් විසින් පවත්වාගෙන ආ සිරිත් සිහි කරමින්ම මෙය කියන ලද්දේ ද යන්නයි. මෙහි අදහස නම්: ‘මහරජ! පරම්පරා හතක් දක්වා ඔබගේ පිය-මුතුන්ලාත්, අපගේ පිය-මුතුන්ලාත් එකතුව ඇත් මංගල්යය සිදු කළහ. එසේ තිබියදී ඔබ ඒ සම්ප්රදාය සිහි කරමින්ම, අපගේත් තමන්ගේත් වංශය නසමින් මෙසේ ප්රකාශ කළේ ද?’ යන්නයි.
සුසීම රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන්ගේ වචනය අසා දෙවන ගාථාව වදාළේය:
“මාණවකය! මාගේ මේ සියයකට අධික වූ, සුදු දළ ඇති, රන් දැලින් සැරසූ කළු පැහැ ඇතුන් ඇත. පිය මුතුන් මිත්තන්ගේ සිරිත් සිහි කෙරෙමින්, ඒ ඇතුන් ඔවුන්ට (අන් බමුණන්ට) දෙමියි මම කියමි.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව වදාළේය.
එහි ‘තෙ තෙ දදාමි’ යනු ‘ඒ ඇතුන් අනෙක් බමුණන්ට දෙමියි ඇත්තක්ම කියමි; මාණවකය, ඒ ඇතුන් බමුණන්ට දෙමියි යනු මගේ අදහසයි’ යන අර්ථයි. ‘අනුස්සරං’ යනු පියා-සීයා ආදීන්ගේ ක්රියාවන් සිහි කිරීම ය; ‘සිහි නොකරන්නේ නොවෙමි’. ‘අපේ පියා මුත්තා ආදීන්ගේ ඇත් මංගල්යය, ඔබගේ පියා මුත්තා ආදීන් විසින් සිදු කරනු ලබති’ යන්න සිහි කරමින්ම, (වත්මන් පුරෝහිතයා නුසුදුසු නම් වෙනත් අය ලවා හෝ මංගල්යය කළ යුතුය යන අදහසින්) මෙසේ කියමි යයි රජු පැවසීය.
ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රජතුමාට මෙසේ කීහ: “මහරජ, අපගේ ද තමන්ගේ ද වංශය සිහි කරමින්ම කුමක් නිසා මා පසෙක තබා සෙසු බමුණන් ලවා ඇත් මංගල්යය කරවන්නෙහු ද?”. රජු පිළිතුරු දෙමින්, “දරුව! නුඹ ත්රිවේදයත්, හත්ථි සූත්රයත් නොදන්නෙහි යයි ඔවුහු මට කීවාහුය. ඒ නිසා මම අනෙක් බමුණන් ලවා කරවමියි තීරණය කළෙමි” යයි කීය. “එසේ නම් මහරජ! මෙපමණ බමුණන් අතුරෙන් එක බමුණෙක් හෝ වේදයන්හි වේවා, හත්ථි සූත්රවල වේවා, එක කොටසක් හෝ මා සමග සාකච්ඡා කිරීමට සමත් කෙනෙක් ඇත්නම් ඉදිරිපත් වේවා! ත්රිවේදය ද ඇත් සුතුර ද දැනගෙන ඇත් මංගල්යය කිරීම පිළිබඳව මා හැර මුළු දඹදිවම දන්නා වෙනත් කිසිවෙක් නැත”යි සිංහනාද කළහ. එවිට එකම බමුණෙක් හෝ ඊට විරුද්ධව නැගී සිටීමට අසමත් විය. බෝසතාණන් වහන්සේ තමන්ගේ කුල ගෞරවය පිහිටුවා, මංගල්යය සිදු කොට, බොහෝ ධනය ලබාගෙන තම නිවසට ගියහ.
බෝධිසත්ත්වයන් රජු සහ බමුණන් ඉදිරියේ අභියෝග කරන අයුරු
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සමහරෙක් සෝවාන් වූහ, සමහරෙක් සකෘදාගාමී වූහ, සමහරෙක් අනාගාමී වූහ, සමහරෙක් රහත් වූහ. “එකල මව මහාමායා දේවිය වූවාය. පියා සුද්ධෝදන මහරජ විය. සුසීම රජතුමා ආනන්ද ස්ථවිරයන් විය. දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා සැරියුත් තෙරුන් විය. එදා මානවකයා වූයේ ලොව්තුරා බුදු වූ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
තුන්වන වූ සුසීම ජාතක වර්ණනාවයි.