“වාචාව කිර තෙ ආසි” යන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, එක් කුහක (නැති ගුණ පෙන්වන) භික්ෂුවක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. මෙහි කථා වස්තුව උද්දාලක ජාතකයෙහි මතු සඳහන් වන්නේය.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි, එක් කුඩා ගමක් ඇසුරු කොට ගෙන එක් කූට ජටිල තාපසයෙක් වාසය කළේය. එක් කෙළඹි පුත්රයෙක් ඔහුට කැලයෙහි පන්සලක් කරවා, එහි ඔහු නවතාගෙන, තමාගේ නිවසින් ප්රණීත ආහාර පානවලින් උපස්ථාන කළේය. හෙතෙම ඒ කූට ජටිලයා ගැන “මොහු සිල්වත් කෙනෙකි” යි විශ්වාස කොට, සොරුන්ට බියෙන් රන් නික සියයක් (රන් කලන් 1500 ක්) ඔහුගේ පන්සලට ගෙන ගොස්, පොළොවේ වළලා “ස්වාමීනි, මෙය බලා කියා ගන්නා මැනවැ” යි කීවේය. එවිට තාපසයා, “ඇවැත්නි, පැවිද්දන්ට නම් මෙබඳු දේ කීම පවා නුසුදුසුය. අපට නම් අනුන්ගේ දේ කෙරෙහි ලෝභයක් නැත්තේය” යි කීවේය. ඔහු “යහපතැ ස්වාමීනි” යි කියා, තාපසයාගේ වචනය විශ්වාස කොට නික්ම ගියේය.
ඒ දුෂ්ට තාපසයා “මෙපමණකින් මට ජීවත් විය හැකිය” යි සිතා, දින කිහිපයක් ගත වූ පසු ඒ රන් ගෙන ගොස් අතරමග එක් ස්ථානයක සඟවා තබා, ආපසු පැමිණ පන්සලේම විසුවේය. පසුදින ඔහුගේ නිවසේ දන් වළඳා මෙසේ කීවේය: “ඇවැත්නි, අපි ඔබ නිසා බොහෝ කලක් මෙහි විසුවෙමු. එකම තැනක වැඩි කලක් වසන විට මිනිසුන් සමඟ ඇසුර (සංසර්ගය) ඇති වේ. ඇල්ම වනාහි පැවිද්දන්ට කිලුටකි. එබැවින් අපි යන්නෙමු.” යැයි කී විට, ඒ කෙළඹියා නැවත නැවතත් ඉල්ලා සිටි නමුත්, ඔහු නවතින්නට කැමති නොවිය. ඉක්බිති කෙළඹියා “එසේ නම් ස්වාමීනි, වඩිනු මැනවැ” යි කියා ගම් දොරටුව දක්වා පසුගමන් කොට නැවතුණේය. තාපසයාද ටික දුරක් ගොස්, “මේ කෙළඹියා රැවටිය යුතුය” යි සිතා, ජටාව ඇතුළේ තණකොළ ගසක් රඳවාගෙන ආපසු හැරුණේය. කෙළඹියා, “ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් ආපසු වැඩියේද?” යි විමසුවේය. “ඇවැත්නි, ඔබගේ ගෙයි වහලෙන් තණ ගසක් මගේ ජටාවෙහි රැඳුණේය. නුදුන් දෙයක් ගැනීම පැවිද්දන්ට නුසුදුසුය. එබැවින් එය රැගෙන ආවෙමි” යි කීය. කෙළඹියා, “ස්වාමීනි, එය මෙහි දමා වඩිනු මැනවැ” යි කියා, “අන් සතු වූ තණ ගසක් වුවද මේ තාපසයා නොගනී. අහෝ! මාගේ තාපසතුමා ඉතා කුකුස් (කුඩා වරදෙහි පවා බිය දකින සුළු) ඇත්තෙකි” යි වඩාත් පැහැදී වැඳ පිටත් කළේය.
එකල බෝසතාණන් වහන්සේ බඩු වෙළදාම සඳහා ප්රත්යන්ත ජනපදයකට යන අතරමග එම නිවසෙහි නවාතැන් ගෙන සිටියහ. ඔහු තාපසයාගේ වචන අසා, “ඒකාන්තයෙන්ම මේ දුෂ්ට තාපසයා විසින් මොහුගේ යම්කිසි දෙයක් පැහැර ගන්නා ලද්දේ විය යුතුය” යි සිතා කෙළඹියාගෙන් විමසුවේය. “යහළුව, මේ තාපසයා ළඟ තබන ලද ඔබගේ කිසියම් දෙයක් තිබේද?” “තිබේ යහළුව, රන් නික සියයක් ඔහු ළඟ තැබුවෙමි.” “එසේ නම් ගොස් එය සොයා බලන්න.” ඔහු පන්සලට ගොස් එය නොදැක වහා ආපසු අවුත් “යහළුව, රත්රන් නැතැ” යි කීය. “ඔබේ රත්රන් වෙන කිසිවෙකු විසින් ගන්නා ලද්දේ නොවේ. ඒ කූට තාපසයා විසින්ම ගන්නා ලද්දේය. එන්න, ඔහු ලුහුබැඳ ගොස් අල්ලා ගනිමු” යි කියා වේගයෙන් ගොස්, කූට තාපසයා අල්ලාගෙන අත් පාවලින් තළා පෙළා, රන් නික සියය ගෙන්වා ගත්හ. බෝසතාණන් වහන්සේ රන් රාශිය දැක, “රන් නික සියයක් පැහැර ගෙන යද්දී එහි ඇල්මක් නැතිව, තණ කොළ ගසෙහි ඇලෙන්නෙහි දැ” යි ගර්හා කරමින් මෙම ගාථාව වදාළහ.
බෝධිසත්ත්වයන් සහ කෙළෙඹි පුත්රයා විසින් හොර තවුසා අල්ලාගෙන වස්තුව නැවත ලබා ගැනීම.
“මෘදු වූත්, මිහිරි වූත් වචන කතා කරන ඔබගේ වචනය නම් ඉතා මටසිලිටිය (මෘදුය). එහෙත් ඔබ තණ කෙන්දක් පමණ දෙයක ඇළුණෙහිය. රන් නික සියයක් (සොරාගෙන) යන්නේ (එහි) නොඇළුණෙහිද?”
එහි වාචාව කිර තෙ ආසි, සණ්හා සඛිලභාණිනො යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, “පැවිද්දන්ට තණ ගසක් පමණ දෙයක් වුවද නුදුන් දෙයක් ගැනීම නුසුදුසුය” යි මෙසේ මිහිරි මෘදු වචන පවසන ඔබගේ වචනය නම් ඉතා මටසිලිටි වූයේය යන්නයි. තිණමත්තෙ අසජ්ජිත්ථො යනු, එම්බල කූට තාපසය, එක් තණ කැබැල්ලක් ගැන කුකුස් (සැක) උපදවන ඔබ, එහි ඇළුණේය. නො ච නික්ඛසතං හරන්ති යනු, රන් නික සියයක් පැහැර ගෙන යන ඔබ එහි නොඇළුණේ වෙහිය (යනුවෙන් උපහාසයට කී බසකි).
මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුට දොස් පවරා, “එම්බල කූට ජටිලය, නැවත කවදාවත් මෙබඳු දෙයක් නොකරව” යි අවවාද දී, තමන්ගේ කටයුතු නිමවා යන්නට ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “මහණෙනි, මේ භික්ෂුව කුහක වූයේ දැන් පමණක් නොව, පෙරත් කුහකවම විසුවේය” යි වදාරා ජාතකය නිම කළ සේක. එසමයේ කූට තාපසයා වූයේ දැන් මේ කුහක භික්ෂුවය. නුවණැති පුරුෂයා වූයේ මම ම වෙමි.
කුහක ජාතක වර්ණනාව නව වැන්නයි.