“යො පුබ්බෙ කතකල්යාණො” යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මේ ජාතක දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි අනේපිඬු සිටුතුමා අරබයා වදාළ සේක. ඔහුට පසල් දනව්වක වසන, දැක පුරුදු නැති එක් සිටු මිතුරෙක් විය. එක් දිනක් හෙතෙම පසල් දනව්වේ උපදින භාණ්ඩවලින් ගැල් පන්සියයක් පුරවාගෙන කර්මාන්තයෙහි නියුක්ත මිනිසුන්ට කථා කොට, “භවතුනි, යවු. මේ බඩු සැවැත් නුවරට ගෙන ගොස් අපගේ මිතුරු අනේපිඬු මහා සිටුතුමාගේ මාර්ගයෙන් විකුණා, පෙරළා වෙනත් බඩු ගෙන එවු” යැයි කීවේය. ඔවුහු “යහපතැ”යි ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන සැවැත් නුවරට ගොස් මහා සිටුතුමා දැක තෑගි බෝග දී ඒ පුවත දැන්වූහ. මහා සිටුතුමා “තොපගේ පැමිණීම යහපතැ”යි ඔවුන්ට නවාතැන් හා මඟ වියදම් ද ලබා දී, මිතුරාගේ සැප දුක් විචාරා, බඩු විකුණවා දී වෙනත් බඩු ලබා දුන්නේය. ඔවුහු නැවත පසල් දනව්වට ගොස් ඒ බව තමන්ගේ සිටුතුමාට දැන්වූහ.
පසු කලෙක අනේපිඬු සිටුතුමා ද එසේම පන්සියයක් ගැල් එහි යැවීය. සිටුතුමාගේ මිනිස්සු එහි ගොස් පුද පඬුරු රැගෙන පසල් දනව් වැසි සිටුතුමා හමු වූහ. හෙතෙම “කොහි සිට ආවාහු දැ?” යි විචාරා, “සැවැත් නුවර සිට ඔබගේ මිතුරු අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ සමීපයේ සිට යැ”යි කී කල්හි, “අනාථපිණ්ඩික යනු කිසියම් පුරුෂයෙකුගේ නමක් විය යුතු යැ”යි අපහාස කොට, තෑගි බෝග ගෙන, “නුඹලා යවු” යැයි පිටත් කළේය. නවාතැන් හෝ මඟ වියදම් හෝ නොදුන්නේය. ඔවුහු තමන්ම බඩු විකුණා පෙරළා බඩු ගෙන සැවැත් නුවරට පැමිණ සිටුතුමාට ඒ ප්රවෘත්තිය දැන්වූහ.
ඉන්පසු ඒ පසල් දනව් වැසියා නැවත වරක් එසේම ගැල් පන්සියයක් සැවැත් නුවරට යැවීය. ඒ මිනිස්සු පඬුරු ආදිය රැගෙන මහා සිටුතුමා හමුවීමට ගියහ. ඔවුන් දුටු අනේපිඬු සිටුතුමාගේ සේවකයෝ, “ස්වාමීනි, අපි මොවුන්ට නවාතැන් ද, බත් ද, මඟ වියදම් ද සොයා බලන්නෙමු” යි කියා, ඔවුන්ගේ ගැල් නගරයෙන් පිටත සුදුසු තැනක නතර කරවා, “තොප මෙහිම වසවු. අපගේ නිවසින් තොපට කැඳ ද, බත් ද, මඟ වියදම් ද ලැබෙනු ඇතැ”යි කියා ගොස්, දාස කම්කරුවන් රැස් කරවා මධ්යම යාමය එළැඹි කල්හි ඒ ගැල් පන්සියය කොල්ලකා, ඔවුන් ඇඳ පෙරවූ වස්ත්ර පවා පැහැරගෙන, ගොනුන් පලවා හැර, ගැල්වලින් රෝද ගලවාගෙන ගියහ. පසල් දනව් වැස්සෝ ඇඳි වත පවා අහිමිව, බියට පත්ව වේගයෙන් පලා ගොස් පසල් දනව්වටම ගියහ. සිටුතුමාගේ මිනිස්සු ද ඒ පුවත සිටුතුමාට දැන්වූහ. හෙතෙම “මට දැන් කථා කිරීමට කරුණක් ඇතැ”යි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළැඹ මුල සිට ඒ පුවත සැල කළේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ගෘහපතිය, මේ පසල් දනව් වැසියා මෙබඳු ගති ඇත්තෙක් වූයේ දැන් පමණක් නොව පෙරත් මෙබඳුම ගති ඇත්තෙකැ”යි වදාරා, ඔහු විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණෝ බරණැස් නුවර මහත් සම්පත් ඇති සිටුවරයෙක් වූහ. ඔහුට දැක පුරුදු නැති, පසල් දනව්වාසී සිටු මිතුරෙක් විය. මෙතැන් පටන් අතීත කථා පුවත ද වර්තමාන කථා පුවත හා සමානමය. බෝසතාණන් වහන්සේගේ සේවකයන් විසින් “අද අප විසින් මේ මේ දේ කරන ලදැ”යි පැවසූ කල්හි, “පළමුව තමාට කරන ලද උපකාරය නොදැන සිටින්නෝ පසුව මෙබඳු දේ ලබන්නාහුමය”යි වදාරා පැමිණි පිරිසට දම් දෙසමින් මේ ගාථාව වදාළහ.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පිරිසට ධර්මය දේශනා කරන අයුරු
“යො පුබ්බෙ කතකල්යාණො, කතත්ථො නාවබුජ්ඣති;
පච්ඡා කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ, කත්තාරං නාධිගච්ඡතී”ති.
“යමෙක්
පෙර තමාට කරන ලද යහපත් උපකාර ඇති බව නොදනී ද, හෙතෙම පසුව තමාට කටයුත්තක් පැමිණි කල්හි තමාට උපකාර කරන්නෙකු
නොලබන්නේය.”
එහි අර්ථය මෙසේය: ක්ෂත්රිය ආදීන් අතරින් යම් කිසි පුරුෂයෙක්, පෙර අන් අයෙකු විසින් තමාට කරන ලද යහපත හෝ උපකාරය හෝ තමාගේ කටයුතු සිදු කර දුන් බව හෝ නොදනී ද, හෙතෙම පසුව තමාට යම් කාර්යයක් හෝ විපතක් පැමිණි කල්හි, ඒ කටයුත්ත කර දෙන්නෙකු නොලබයි.
මෙසේ බෝසතාණෝ මේ ගාථාවෙන් දම් දෙසා දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල පසල් දනව් වැසියා නම් දැන් සිටින පසල් දනව් වැසියාමය. බරණැස් සිටුතුමා නම් මම ම වෙමි.”
දසවන අකතඤ්ඤු ජාතක වර්ණනාවයි.
නවවන අපායිම්හ වර්ගයයි.
එහි උද්දානය (ජාතක නාමාවලිය) මෙසේය:
- සුරාපාන ජාතකය
- මිත්තවින්ද ජාතකය
- කාළකණ්ණි ජාතකය
- අත්ථද්වාර ජාතකය
- කිම්පක්ක ජාතකය
- සීලවීමංස ජාතකය
- මංගල ජාතකය
- සාරම්භ ජාතකය
- කුහක ජාතකය
- අකතඤ්ඤු ජාතකය