“එකා ඉච්ඡා පුරෙ ආසී” (පෙර එකම ආශාවක් විය) යන පදයෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙර වැඩ වසන සමයෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් තුළ හටගත් කාම සිතිවිල්ලක් අරබයා දේශනා කරන ලදී. සැවැත් නුවර වාසය කළ එක්තරා කුල පුත්රයෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් බණ අසා සසුනට සිත පහදවා දිවි පුදා පැවිදි වී, යෝගාවචර භික්ෂුවක් ලෙස කමටහන් අත් නොහැර භාවනාවේ යෙදුණේය. දිනක් සැවැත් නුවර පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කරන විට මනාව හැඳ පැළඳගත් ස්ත්රියක් දැක ඉඳුරන් පාලනය කරගත නොහැකිව ඇය දෙස ශුභ වශයෙන් (ආශාවෙන්) බැලුවේය. එවිට ඔහුගේ සිත අභ්යන්තරයේ කෙලෙස් ඇවිස්සී ගියේය. එය පොරොවකින් පහර දුන් කිරි ගසක් මෙන් විය. ඔහු එතැන් පටන් කෙලෙස් වලට වසඟ වී කායික හෝ මානසික සුවයක් නොලැබුවේය. භ්රාන්ත වූ මුවෙකු මෙන් විය. සසුනෙහි කලකිරී, හිසකෙස් හා නියපොතු වැවී, කිළිටි සිවුරු දරමින් සිටියේය. ඔහුගේ ඉන්ද්රියයන්ගේ මෙම වෙනස්වීම දුටු යහළු භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, ඔබට කුමක් වීද? ඔබගේ ඉන්ද්රියයන් පෙර මෙන් ප්රසන්න නැතැ”යි විමසූහ. “ඇවැත්නි, මම සසුනෙහි නොඇලෙන්නෙමි” යැයි හෙතෙම පිළිතුරු දුන්නේය.
ඉක්බිති භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහු කැඳවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, කුමක්ද? සසුනෙහි නොඇලුණු භික්ෂුවක් කැඳවාගෙන ආවෙහුදැ”යි විමසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි, මේ භික්ෂුව සසුනෙහි නොඇලෙන්නේය” යැයි භික්ෂූහු පැවසූහ. “මහණ, එය සත්යයක්ද?” “එසේය භාග්යවතුන් වහන්ස, සත්යයකි.” “කවුරුන් විසින් ඔබව උකටලී භාවයට පත්කරන ලද්දේද?” “ස්වාමීනි, මම පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කරන විට එක් ස්ත්රියක් දැක ඉඳුරන් පාලනය කරගත නොහැකිව බැලුවෙමි. එවිට මා තුළ කෙලෙස් ඇවිස්සුණි. ඒ හේතුවෙන් මම උකටලී වීමි.” එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණ, ඔබ ඉඳුරන් පාලනය කර නොගෙන විරුද්ධ ලිංගික අරමුණක් ශුභ වශයෙන් බලා කෙලෙස් නිසා කම්පා වීම පුදුමයක් නොවේ. පෙර පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්තිලාභීව, ධ්යාන බලයෙන් කෙලෙස් යටපත් කොට පිරිසිදු සිත් ඇතිව සිටි ආකාශගාමී බෝධිසත්වයන් පවා, ඉන්ද්රිය සංවරය බිඳී විරුද්ධ ලිංගික අරමුණක් දැක ධ්යානයෙන් පිරිහී කෙලෙස් වසඟයට පත්ව මහත් දුකක් වින්දාහ. මහාමේරු පර්වතය උදුරා දැමිය හැකි සුළඟට ඇතෙකු පමණ කුඩා පර්වතයක් ගණනක් වේද? මහා දඹ රුකක් ඉදිරීමට සමත් සුළඟට, බිඳී ගිය ඉවුරක හටගත් කුඩා පඳුරක් ගණනක් වේද? මහා සාගරය වියලීමට සමත් සුළඟට කුඩා විලක් ගණනක් වේද? එලෙසම, උත්තම බුද්ධියක් ඇති පිරිසිදු සිත් ඇති බෝධිසත්වයන් පවා අඥාන භාවයට පත් කරන්නා වූ ක්ලේෂයන්, ඔබ වැන්නෙකු කෙරෙහි ලැජ්ජා (පසුබට) වෙයිද? විසුද්ධ වූ සත්ත්වයෝ පවා කෙලෙස් නිසා කිළිටි වෙති. උසස් කීර්තියෙන් යුක්ත වූවෝ ද නින්දාවට පත් වෙති” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
පෙර බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයෝ කාසි රට මහත් ධන සම්පත් ඇති එක් බමුණු කුලයක ඉපිද, නුවණ මුහුකුරා ගිය කල්හි සියලු ශිල්ප ශාස්ත්ර හදාරා නිම කළහ. පසුව පඤ්ච කාමයන් අතහැර ඍෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි ව, කසින භාවනා කොට පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ධ්යාන සුවයෙන් කාලය ගෙවමින් හිමාලය ප්රදේශයේ වාසය කළහ. එක් කාලයක ලුණු ඇඹුල් සේවනය කිරීම සඳහා හිමාලයෙන් බැස බරණැස් නුවරට පැමිණ රජ උයනෙහි රැඳී සිටියහ. දෙවැනි දිනයේ ශරීර කෘත්යයන් කොට, රත් පැහැති වල්කල (ගස් පොත්තෙන් කළ) සිවුරු හැඳ පොරවා, අඳුන් දිවි සම එක් උරයක දමා, ජටා මණ්ඩලය බැඳ, පාත්රය ද ගෙන බරණැස් නුවර පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙමින් රජුගේ මාලිගා දොරටුව වෙත පැමිණියහ. රජතුමා ද බෝසතුන්ගේ ඉරියව් කෙරෙහි පැහැදී, තවුසා කැඳවාගෙන විත් මහාර්ඝ ආසනයක වඩා හිඳුවා, ප්රණීත ආහාර පාන වලින් සංග්රහ කළේය. අනුමෝදනා බණ අවසානයේ උයනෙහි වාසය කරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. බෝසතුන් එය පිළිගෙන රාජ මාලිගයෙන් වළඳා, රජ පවුලට අවවාද අනුශාසනා දෙමින් එම උයනෙහි වසර දහසයක් වාසය කළහ.
ඉක්බිති එක් දිනක් රජතුමා කැරලි ගැසූ ප්රත්යන්ත දේශයක් සංසිඳවීම සඳහා පිටත්ව යද්දී, ‘මුදුලක්ඛණා’ නම් අග මෙහෙසිය අමතා “අප්රමාදීව ආර්යයන් වහන්සේට උවටැන් කරන්නැ”යි පවසා පිටත්ව ගියේය. බෝධිසත්වයෝ රජු ගිය තැන් පටන් තමන්ට කැමති වේලාවක මාලිගයට වැඩම කරති. දිනක් මුදුලක්ඛණා බිසව බෝසතුන්ට ආහාර පිළියෙල කොට, “අද ආර්යයන් වහන්සේ ප්රමාද යැ”යි සිතා, සුවඳ දියෙන් නා සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, උඩු මහලෙහි කුඩා සයනයක් පනවා බෝසතුන්ගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් වැතිර සිටියාය. බෝධිසත්වයෝ ද තමන්ගේ වේලාව සලකා ධ්යානයෙන් නැඟී අහසින් ම රජ මාලිගයට වැඩම කළහ. මුදුලක්ඛණා තොමෝ වල්කල සිවුරු හඬ අසා “ආර්යයන් වහන්සේ වැඩියහ” යි සිතා වහා නැගී සිටියාය. ඇය වේගයෙන් නැගී සිටින විට ඇගේ සිනිඳු සළුව ගිලිහී වැටිණි. සිංහ පඤ්ජරයෙන් (කවුළුවෙන්) ඇතුළු වන තාපසතුමා දේවියගේ නුසුදුසු රූපාරම්මණය දැක, ඉන්ද්රිය සංවරය බිඳගෙන ශුභ වශයෙන් (ආශාවෙන්) බැලුවේය. එවිට ඔහුගේ සිත ඇතුළත කෙලෙස් කම්පා විය. පොරොවකින් පහර දුන් කිරි ගසක් මෙන් විය. එකෙණෙහිම ඔහුට තිබූ ධ්යාන අතුරුදහන් විය. පියාපත් සිඳුණු කපුටෙකු මෙන් විය. හෙතෙම සිටගෙනම ආහාර පිළිගෙන, එය අනුභව නොකොට, කෙලෙස් සිත් ඇතිව ප්රාසාදයෙන් බැස උයනට ගොස් පන්සලට පිවිසියේය. ලෑලි ඇඳ යට ආහාරය තබා, අරමුණෙහි බැඳුණු සිතින් යුතුව කෙලෙස් ගින්නෙන් දැවෙමින්, ආහාර රහිතව වියලෙමින් පුවරු ඇඳ මත දින හතක් වැතිර සිටියේය.
හත්වැනි දිනයේ රජතුමා ප්රත්යන්ත දේශය සංසිඳවා ආපසු පැමිණියේය. හෙතෙම නගරය පැදකුණු කොට මාලිගයට නොගොස්ම, “ආර්යයන් වහන්සේ දකිමි” යි සිතා උයනට ගොස් පන්සලට (කුටියට) පිවිසියේය. එහි වැතිර සිටින තවුසා දැක “යම් අසනීපයක් හටගෙන ඇතැයි මා සිතමි” යි පවසා, පන්සල පිරිසිදු කරවා පාද සම්බාහනය කරමින්, “ස්වාමීනි, කුමක්ද? අසනීපයක්දැ”යි විමසීය. “මහරජ, මට වෙනත් අසනීපයක් නැත. කෙලෙස් වසඟ වීමෙන් සිත බැඳී පවතී” යැයි තවුසා පැවසීය. “ස්වාමීනි, කා කෙරෙහි සිත බැඳුණේද?” “මහරජ, මුදුලක්ඛණා දේවිය කෙරෙහිය.” “ඉතා හොඳයි ස්වාමීනි, මම මුදුලක්ඛණාව ඔබට දෙමි” යි පැවසූ රජතුමා, තාපසයා කැඳවාගෙන මාලිගයට පිවිස, දේවිය සියලු ආභරණයෙන් සරසවා තාපසයාට පාවා දුන්නේය. දෙන අතරතුර “ඔබේ නුවණින් ආර්යයන් වහන්සේව ආරක්ෂා කර ගැනීමට උත්සාහ කළ යුතුය” යි රජු මුදුලක්ඛණාට රහස් සංඥාවක් දුන්නේය. “හොඳයි දේවයන් වහන්ස, මම ආරක්ෂා කරමි” යි ඇය පැවසුවාය. තාපසයා දේවිය ද රැගෙන රජ මාලිගයෙන් පිටත් විය.
ඔවුන් දෙදෙනා මහා දොරටුවෙන් පිටව යන විට දේවිය මෙසේ පැවසුවාය: “හිමියනි, අපට සිටීමට ගෙයක් තිබීම වටී. ගොස් රජතුමාගෙන් ගෙයක් ඉල්ලාගෙන එන්න.” තාපසයා ගොස් ගෙයක් ඉල්ලීය. මිනිසුන් මලපහ කිරීම සඳහා භාවිතා කොට අතහැර දමා තිබූ පරණ ගෙයක් රජතුමා ලබා දුන්නේය. ඔහු දේවිය කැඳවාගෙන එහි ගිය නමුත් ඇය ඇතුළු වීමට අකමැති විය. “කුමන කරුණක් නිසා ඇතුළු නොවන්නේද?” යි ඇසූ විට, “අපිරිසිදු නිසා” යැයි කීවාය. “දැන් කුමක් කරම්ද?” “මෙය පිරිසිදු කරන්න” යැයි කියා, රජු වෙත යවා උදැල්ලක් හා කූඩයක් ගෙන්වා ගෙන, අසූචි හා කසළ ඉවත් කරවා, ගොම ගෙන්වා බිම ආලේප කරවූවාය. නැවතත් ඇය ඔහුට අණ කරමින්:
- ඇඳක්
- පුටුවක්
- ඇතිරිල්ලක්
- සැළියක්
- කළයක්
ආදී වශයෙන් එකිනෙක ගෙන්වාගෙන, නැවත වතුර ගෙන ඒම ආදිය සඳහා අණ කළාය. ඔහු කළය ගෙන ගොස් වතුර ගෙනැවිත් සැළිය පුරවා නාන පැන් සකස් කොට ඇඳ ඇතිරුවේය. ඉන්පසු ඇය ඇඳෙහි ඔහු හා එක්ව හිඳගෙන, ඔහුගේ රැවුලෙන් අල්ලා “නුඹ නුඹගේ ශ්රමණ භාවය හෝ බ්රාහ්මණ භාවය ගැන නොදන්නෙහිදැ”යි පවසා ඇය දෙසට ඇද පහත් කර ගත්තාය. ඒ මොහොතේ ඔහුට නැවත සිහිය ලැබිණි. මෙතෙක් වේලා ඔහු මුළා වී සිටියේය. ක්ලේෂයන් විසින් මේ අයුරින් අඥාන කරනු ලබයි. “මහණෙනි, කාමච්ඡන්ද නීවරණය අන්ධ කරවන්නකි, අඥාන කරවන්නකි” ආදී වශයෙන් මෙහිදී විස්තර කළ යුතුය.
මුදුලක්ඛණාවන් තාපසයාගේ රැවුලෙන් අල්ලා සෙලවූ අවස්ථාව.
ඔහු නැවත සිහිය උපදවාගෙන මෙසේ සිතුවේය: “මේ වැඩෙන්නා වූ තෘෂ්ණාව මට සතර අපායෙන් හිස එසවීමට ඉඩ නොදෙනු ඇත. අදම මා විසින් මැය රජුට භාර දී හිමාලයට යාම සුදුසුය.” ඔහු ඇය කැඳවාගෙන රජු වෙත ගොස්, “මහරජ, ඔබගේ දේවියගෙන් මට ඵලක් නැත. මැය නිසා මා තුළ තෘෂ්ණාව වැඩුණා පමණි” යැයි පවසා මෙම ගාථාව ප්රකාශ කළේය:
“මුදුලක්ඛණාව නොලද පෙර කාලයේ මට තිබුණේ (ඇය ලබා ගැනීමේ) එක් ආශාවක් පමණි. යම් කලක විශාල නෙත් ඇති ඇය (අළාරක්ඛී) ලද්දේ ද, (එතැන් පටන්) එම ආශාව විසින් (තවත් බොහෝ) ආශාවන් උපදවන ලදී.”
එහි අර්ථය මෙසේය: “මහරජ, ඔබගේ දේවිය වූ මෙම මුදුලක්ඛණාව නොලැබීමට පෙර මට ‘අනේ මම ඇය ලබන්නෙම් නම්’ යනුවෙන් ඇති
වූයේ එකම එක තෘෂ්ණාවකි. නමුත් යම් කලක මනහර වූ විශාල නෙත් ඇති (අළාරක්ඛී) ඇය ලබන ලද්දේද, එවිට ඒ මුල් ආශාව
විසින් ගෙවල් පිළිබඳ තෘෂ්ණාව, ගෘහ උපකරණ පිළිබඳ තෘෂ්ණාව, පරිභෝග වස්තු පිළිබඳ තෘෂ්ණාව ආදී වශයෙන් මතු මත්තෙහි
විවිධාකාර වූ අන්ය ආශාවන් උපදවන ලදී. මෙසේ වැඩෙන්නා වූ එම තෘෂ්ණාව මට අපායෙන් හිස එසවීමට ඉඩ නොදෙනු ඇත. එබැවින්
මැයගෙන් මට වැඩක් නැත. ඔබම ඔබේ බිරිඳ භාරගන්න. මම හිමාලයට යන්නෙමි.”
මෙසේ පැවසූ බෝසතාණෝ එම මොහොතේම පිරිහී
ගිය ධ්යාන නැවත උපදවාගෙන, අහසෙහි වැඩ සිටිමින් රජුට ධර්ම දේශනා කොට අවවාද දී, අහසින්ම හිමාලයට වැඩම කළහ. නැවත
කිසි දිනෙක මනුෂ්ය වාසයට නොපැමිණියහ. බ්රහ්ම විහරණ භාවනා වඩා ධ්යාන නොපිරිහී බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ (කලකිරී සිටි) භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක: “එකල රජුව උපන්නේ ආනන්ද තෙරුන්ය. මුදුලක්ඛණාව වූයේ උප්පලවණ්ණා තෙරණියයි. තාපසව සිටියේ මාම ය.”
හයවැනි වූ මුදුලක්ඛණ ජාතක වර්ණනාවයි.