“න වෙ අනත්ථකුසලෙන” (අයහපතෙහි දක්ෂයා විසින්...) යන මේ ජාතක කතාව ශාස්තෘන් වහන්සේ කොසොල් ජනපදයේ එක්තරා කුඩා ගමක වාසය කරන අතරතුර උයන් නසන දූෂකයෙකු අරබයා වදාළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ කොසොල් රටෙහි චාරිකාවේ වැඩම කරන අතරතුර එක්තරා කුඩා ගමකට පැමිණි සේක. එහි එක් කෙළඹි පුත්රයෙක් (ගෘහපතියෙක්) තථාගතයන් වහන්සේට ඇරයුම් කොට, තම උයනෙහි වැඩ හිඳුවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පූජා කොට, “ස්වාමීනි, කැමති පරිදි මේ උයනෙහි ඇවිදින්න” යැයි පැවසීය. භික්ෂූන් වහන්සේලා නැගිට උයන්පල්ලා ද සමග උයනෙහි ඇවිදින විට එක් මුඩු බිමක් (ගස් නැති තැනක්) දැක උයන්පල්ලාගෙන් මෙසේ විමසූහ: “උපාසක, මේ උයනෙහි අන් තැන්වල ගස් සෙවණ ඇත. එහෙත් මේ ස්ථානයේ කිසිදු ගසක් හෝ පඳුරක් නැත. ඊට හේතුව කුමක්ද?” “ස්වාමීනි, මේ උයන රෝපණය කරන කාලයේදී එක් ගම් දරුවෙක් වතුර දමන විට, කුඩා පැළ උදුරා ඒවායේ මුල්වල ප්රමාණය බලා වතුර දැමුවේය. ඒ කුඩා පැළ මැලවී මිය ගියේය. මේ හේතුව නිසා මේ ස්ථානය මුඩු බිමක් විය” යැයි ඔහු පැවසීය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ඒ බව දැනුම් දුන්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණෙනි, ඒ ගම් දරුවා ආරාම දූෂක වූයේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් ඔහු ආරාම දූෂකයෙකි” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බරණැස් නුවර උත්සවයක් ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. උත්සව බෙර හඬ ඇසුණු තැන් පටන් මුළු නුවර වැසියෝ උත්සවශ්රීයෙන් යුතුව හැසිරුණහ. එකල රජුගේ උයනෙහි බොහෝ වඳුරෝ වාසය කළහ. උයන්පල්ලා මෙසේ සිතුවේය: “නුවර උත්සව ප්රකාශයට පත් කර ඇත. මේ වඳුරන්ට ‘වතුර දමන්න’ යැයි පවසා මම උත්සව ක්රීඩා කරන්නෙමි.” ඔහු වඳුරු රජු වෙත ගොස්, “යහළු වඳුරු රජ, මේ උයන ඔබටත් බොහෝ උපකාර ඇත්තකි. ඔබ මෙහි මල්, ගෙඩි සහ දලු අනුභව කරන්නෙහුය. නුවර උත්සවයක් ප්රකාශයට පත් කර තිබේ. මම උත්සවය සැමරීමට යන්නෙමි. මා එනතුරු මේ උයනේ කුඩා පැළවලට වතුර දැමීමට ඔබට හැකිදැයි?” විමසීය. “යහපත, අපි වතුර දමන්නෙමු”යි කී විට, “එසේනම් ප්රමාද නොවන්න” යැයි පවසා, වතුර දැමීම පිණිස ඔවුන්ට සම් බඳුන් ද, දාරු බඳුන් (ලී බාල්දි) ද දී ඔහු ගියේය. වඳුරෝ සම් බඳුන් ද දාරු බඳුන් ද ගෙන කුඩා පැළවලට වතුර දමන්නට වූහ. එවිට වඳුරු නායකයා ඔවුන්ට මෙසේ කීවේය: “පින්වත් වඳුරනි, ජලය නම් රැකගත යුත්තකි. ඔබලා කුඩා පැළවලට වතුර දමන විට, ඒවා උදුරා උදුරා මුල් දෙස බලා, ගැඹුරට ගිය මුල් ඇති පැළවලට වැඩිපුර වතුර දමන්න. නොගැඹුරු මුල් ඇති පැළවලට අඩුවෙන් දමන්න. පසුව අපට ජලය හිඟ වනු ඇත.” ඔවුහු “යහපතැ”යි පිළිගෙන එසේ කළහ.
එම කාලයේ එක් නුවණැති පුරුෂයෙක් රජ උයනේ වඳුරන් එසේ කරනු දැක, “භවත් වඳුරනි, කුමක් හෙයින් ඔබ කුඩා පැළ උදුරා උදුරා මුල් ප්රමාණයට අනුව වතුර දමන්නහුදැ?”යි විමසීය. ඔවුන්, “අපගේ වඳුරු රජු අපට උපදෙස් දෙන්නේ එලෙසය” යැයි පැවසූහ. ඔහු ඒ වචනය අසා, “අහෝ! බාලයෝ නුවණ නැත්තාහුමය. ‘යහපතක් කරන්නෙමු’යි සිතා අයහපතක්ම සිදු කරති” යැයි සිතා මෙම ගාථාව පැවසීය.
වානරයන් ගස් උදුරා මුල් බලන අයුරු සහ නුවණැති පුරුෂයා එය බලා සිටින අයුරු
“අයහපතෙහි දක්ෂයා විසින් කරන ලද යහපත ද සැප පිණිස නොපවතී. නුවණ මද බාලයා යහපත පිරිහෙළයි. ඒ කෙසේද යත්, උයනෙහි සිටින (ආරාමික) වඳුරා මෙනි.”
එහි ‘වෙ’ යනු නිපාත පදයකි. ‘අනත්ථ කුසලෙන’ යනු අයහපතෙහි හෙවත් නුසුදුසු දෙයෙහි දක්ෂ වූ, යහපතෙහි හෙවත් සුදුසු කාරණයෙහි අදක්ෂ වූ යන අර්ථයි. ‘අත්ථචරියා’ යනු දියුණුව පිණිස කරන ක්රියාවයි. ‘සුඛාවහා’ යනු මෙබඳු අයහපතෙහි දක්ෂයා විසින් කායික හා මානසික සැපය නම් වූ අර්ථයෙහි හැසිරීම සැප එළවන්නේ නැත; සැපයක් ලබා දිය නොහැකිය යන අර්ථයි. ඒ කුමක් හෙයින්ද යත්? ‘හාපෙති අත්ථං දුම්මෙධො’ - ඒකාන්තයෙන්ම නුවණ මද බාල පුද්ගලයා ‘යහපතක් කරමි’යි සිතා යහපත විනාශ කොට අයහපතක්ම සිදු කරයි. ‘කපි ආරාමිකො යථා’ - යම් සේ උයනෙහි නියුක්ත උයන රකින වඳුරා ‘යහපතක් කරමි’යි සිතා අනර්ථයක්ම සිදු කරයිද, එලෙසම යමෙක් අයහපතෙහි දක්ෂ වේද, ඔහුට යහපත් දෙයක් ලබා දිය නොහැකිය. ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම යහපත පිරිහෙළයි. මෙසේ ඒ නුවණැති පුරුෂයා මෙම ගාථාවෙන් වඳුරු නායකයාට දොස් පවරා, තම පිරිස කැටුව උයනින් පිටත්ව ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ ද, “මහණෙනි, මේ ගම් දරුවා ආරාම දූෂක වූයේ දැන් පමණක් නොවේ; පෙරත් ආරාම දූෂකයෙකි” යැයි වදාරා, මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල වඳුරු නායකයා වූයේ දැන් මේ ආරාම දූෂක ගම් දරුවාය. නුවණැති පුරුෂයා වූයේ මම ම වෙමි.”
ආරාමදූසක ජාතක වර්ණනාව හයවැන්නයි.