(1 - 1)

1 “කාමය කැමතිවන්නාවූ ඕහට ඉඳින් වස්තුකාමය ලැබෙයි” යන්නෙහි කාම යනු ප්‍රකට වශයෙන් කාමයෝ දෙකොටසක් වෙති. (ii) එනම් වස්තූකාමයෝද ක්ලෙශකාමයෝද වෙති. වස්තුකාමයෝ කවරහුද? ප්‍රියවඩන්නාවූ රූපයෝද, ප්‍රිය වඩන්නාවූ ශබ්දයෝද, ප්‍රියවඩන්නාවූ ගන්ධයෝද, ප්‍රියවඩන්නාවූ රසයෝද, ප්‍රිය වඩන්නාවූ ස්පර්ශයෝද, එමෙන්ම ඇතිරිලිද, පොරෝණා ද, දාසි දාස එළු බැටළු ඌරු කුකුල් ඇත් ගව අශ්ව වෙළඹාදීහුද, එසේම කෙත් වතු හිරණ්‍යස්වර්ණ ගම් නියම්ගම් රාජධානිද ධනාගාර හා කොටුගුල්ද යන යම්කිසි ඇලෙන වස්තූහු වස්තුකාමයෝ වෙති. 2 නැවතද කාමයෝ අතීතය අනාගතය වර්තමානය (පවත්නා කල ඇති) අධ්‍යාත්මිකය බාහ්‍යය අධ්‍යාත්මික බාහ්‍යය, හීනවූ මධ්‍යමවූ ප්‍රණීතවූ ආපායිකය (නිරයෙහි සතුන්ට අයත්) මානුසිකය දිව්‍යය වැටහෙන කාමයෝය, නිර්මිත කාමයෝය, පරනිර්මිත (අනුන් ඇතිකරණ ලද) අනිර්මිත (ඇති නොකරණ ලද) පරිගෘහිත (වටකරණ ලද අපරිගෘහිතය (වට නොකරණ ලද) මමායිතය (මමය මාගේ යයි හැඟීම ඇති) යන සියලු කාමාවචර (කාමලෝකයට අයත්) ධර්මයෝද, සියලු රූපාවචර ධර්මයෝද, සියලු අරූපාවචර ධර්මයෝද, තෘෂ්ණා වස්තුකවූ තෘෂ්ණා රම්මණවූ ප්‍රියයයි යන හැඟීම ඇති අර්ථයෙන්ද, ඇලීම ඇත්තේය යන අර්ථයෙන්ද, මදයට හේතුවේය යන අර්ථයෙන්ද, කාමයෝ නම් වෙති. මොව්හු වස්තුකාමයෝ යයි කියත්. 3 ක්ලෙශ කාමයෝ කවරහුද? ඡන්දනම් කාමය, රාග නම් කාමය, ඡන්දරාග නම් කාමය, සංකල්ප නම් කාමය, රාග නම් කාමය යන මේ කාමයෝද යමෙක් කාමයන්හි කැමැත්ත ඇත්තේද, කාමරාගය ඇත්තේද, කාමනන්දිය ඇත්තේද, කාම තෘෂ්ණාව ඇත්තේද, කාම ස්නේහය ඇත්තේද යන තන්හිද, කාමපරිඩාහය, කාම මූර්ඡාව කාමයට බැසගැණීම කාම ඕඝය කාමයෝගය කාමුපාදානය, කාමච්ඡන්ද නීවරණය යන මේ තැන්හිද ‘කාමය තගේ මුල දැක්කෙමි. සංකල්පයෙන් කාමය හටගන්නෙහිය. ඒ මුල සංකල්පනය නොකරන්නෙමි. මෙසේ කාමය (තෝ) නොවන්නෙහිය’ යන මොහු ක්ලේශ කාමයෝයයි කියත්. (ii) “කාමය මානස්ස (කැමති වන්නහුට) යනු කැමතිවන්නාවූ, ආශාකරන්නාවූ, පිළිගන්නාවූ ප්‍රාර්ථනා කරන්නාවූ ඇලී සිටින්නාවූ ගැලී සිටින්නාවූ යනුයි. කාමය කැමතිවන්නාටයි.

4 “ඔහුට ඉදින් වස්තු කාමය ලැබෙයි” යන්නෙහි ඕහට ඉදින්යනු ඒ ක්ෂත්‍රියාට හෝ බ්‍රාහ්මණයාට හෝ වෛශ්‍යයාට හෝ ශුද්‍රයාට හෝ ගිහියාට හෝ පැවිද්දාට හෝ දෙවියාට හෝ මිනිසාට හෝ යනුයි. එය යන්නෙන් වස්තු කාමයෝ කියනු ලැබෙත්. ප්‍රිය වඩන රූපයෝද ශබ්දයෝද ගන්ධයෝද රසයෝද ස්පර්ශයෝද වෙති. සමිජ්ඣති යනු ඉටුවෙයි, සමෘද්ධවෙයි, ලබයි, විශේෂයෙන් ලබයි. මනාකොට ලබයි, විඳියි යනුයි.

5 “ඒකාන්තයෙන් ප්‍රීති සිත් ඇත්තේ වෙයි” යන්නෙහි ඒකාන්තයෙන් යනු ඒකාන්ත කීමයි අන් අදහසක් ඇතැයි සැක නැතිබව කීමයි. නිසැක වචනයයි. දෙකක්ව නොබෙදුණ වචනයයි, දෙවැන්නක් නැති වචනයයි, නියොග වචනයයි නිදොස් වචනයයි, මෙය නියමය ඇති වචනයයි යනුයි.

6 “ප්‍රීති, යනු යම්බඳු ඒ පංචකාම ගුණ ප්‍රති සංයුක්ත ප්‍රීතියක් ඇද්ද සතුටක් ඇද්ද ප්‍රමොදයක් ඇද්ද සිනහවක් ප්‍රහාසයක් සතුට විඳීමක් තුෂ්ටියක් උදම් වීමක් සන්තොෂයක් චිත්තයාගේ මනා පැතිරීමෙක් ඇද්ද එයයි”

7 (i) “මන යනු යම් සිතක් මානස නම් වේද. හදය, පණ්ඩිර මන මනායතන මනීන්ද්‍රිය විඥාන විඥානයෙන් ඇතිවන මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු නම් වේද, මෙය මන (සිත) යයි කියනු ලැබේ. මේ සිත මේ ප්‍රීතිය සමග එක්වූයේ වෙයි සමග උපන්නේ මිශ්‍රවූයේ එහි යෙදුනේ එකට උපන්නේ එකට නිරුද්ධවූයේ එක්වස්තුකවූයේ ඒකාරම්මණවූයේ යනුයි. (ප්‍රීති සිත් ඇත්තේවෙයි) යනු තුටු සිත් ඇත්තේ හර්ෂසිත් ඇත්තේ ප්‍රහර්ෂ සිත් ඇත්තේ සන්තොෂ සිත් ඇත්තේ උස්ව නැගි ප්‍රීතිය ඇති සිත් ඇත්තේ මොලොක් සිත් ඇත්තේ විශේෂයෙන් මොලොක් සිත් ඇත්තේ වෙයි යනුයි. ලැබ මිනිසා යමෙක් කැමතිවේද, යන්නෙහි “ලැබ” යනු ලැබ ඊට පැමිණ විඳ, උපදවා ගෙන යන අදහසයි (ii) මිනිසා යනු නරයා මානවකයා පුරුෂයා, පුද්ගලයා, ජීවයා ප්‍රාණියා ු සත්ත්වයා මනුජයා යනුයි.

8 “යමෙක් කැමතිවේද,” යනු යමක් ආශ්වාදය කෙරේද, යමක් ප්‍රාර්ථනා කෙරේද, යමක් ආශා කෙරේද යම් රූපයක් හෝ ශබ්දයක් හෝ ගන්ධයක් හෝ රසයක් හෝ ස්පර්ශයක් හෝ බලාපොරොත්තුවෙන් කථාකෙරේද මනුෂ්‍යයා කැමති වන දෙය ලැබ යනුයි එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය යනාදීන් වදාළ සේක.”

(1 - 2)

1 “කාමය කැමතිවන ඔහුට ඉදින්” යන්නෙහි ඔහුට ඉදින් යනු ඒ ක්ෂත්‍රීයයාට හෝ බ්‍රාහ්මණයාට හෝ වෛශ්‍යයාට හෝ ශුද්‍රයාට හෝ ගිහියාට හෝ පැද්දාට හෝ දෙවියාට හෝ මිනිසාට හෝ යනුයි” කාමය කැමති වන්නාට” යනු කාමය ආශ්වාදය කරුණු ලබන්නාද ප්‍රාර්ථනා කරණු ලබන්නාට ආශා කරණු ලබන්නාට ඒ පිළිබඳ කථා කරණ තැනැත්තාට යනුයි. නොහොත් කාමතෘෂ්ණවෙන් යේද, පමුණුවාද දරාද එක්තැන් කෙරේද යම්සේ හස්තියානයෙන් හෝ ආශ්වයානයෙන් හෝ ගව යානයෙන් හෝ අජ (එළු) යානයෙන් හෝ බැටළුයානයෙන් හෝ ඔටු යානයෙන් හෝ කොටළුයානයෙන් හෝ යේද’ එසේම කාම තෘෂ්ණාවෙන් යවාද පමුණුවාද පාකෙරේද හකුළුවාද යනුයි” කාමයෙන් ගමන් කරවන ඔහුට ඉදින් යනුයි. “කැමැත්ත උපන් සත්වයාට යන්නෙහි “කැමැත්ත” නම් කැමැතිදේවලට යම් ඒ කැමැත්තයි කාමරාගය’ කාමනන්දිය (කාමයට බැඳීමය) කාමතෘෂ්ණාව කාමස්නෙහය කාම පරිඩාහය කාම මුර්ච්ඡාව කාමයට බැසගැන්ම කාමඔසය කාමයොගය කාමූපාදානය කාමච්ඡන්ද නීවරණයයි ඔහුට ඒ කාමච්ඡන්දය ඇතිවූයේවෙයි. විශේෂයෙන් හටගත්තේවෙයි’ නිපන්නේ වෙයි. විශේෂයෙන් නිපන්නේ වෙයි පහළවූයේ වෙයි.

2 “සත්වයාට” යනු (මෙහි 1, 7 (ii) ඡේදය යෙදිය යුතුයි) “ ඒ කාමයෝ පිරිහෙත්.” යන්නෙහි ඒ කාමයෝ හෝ පිරිහෙත්. ඔහු හෝ ඒ කාමයන්ගෙන් පිරිහෙයි. කෙසේ ඒ කාමයෝ පිරිහෙත්ද? ඔහු සිටිත්දීම ඒ භෝගයන් රජවරු හෝ ගෙනයත්. සොරු හෝ පැහැර ගණිත්. ගින්න හෝ දවයි. ජලය හෝ පාකරයි. තමන්ට නොකැමති දූ දරුවන් හෝ ගෙනයත්. නිදන්කොට තබන ලද්ද හෝ ණයට දෙන ලද්ද නොලැබෙයි. අයහපත්ව යොදන ලද කර්මාන්තයෝ බිඳීයත්, කුලයෙහි හෝ (කහවණු අඟුරුවීම් ආදිය) ඇතිවෙත් මේ නැතිවීම් අට නිසා හෙතෙම ඒ භොගයන් විසුරුවයි නැසීම කෙරෙයි. වැනසීම කරයි. අටවැන්නාවූ අනිත්‍යතාවයි. මෙසේ ඒ කාමයෝ නැතිවෙත්. පරිහානියට යෙත්. එහිම සිඳෙත්. එහිම වැටෙත්. අතුරුදන් වෙත්. බිඳීයත් කෙසේ ඔහු කාමයන්ගෙන් පිරිහේද? ඒ භොගයන් තිබෙද්දීම හෙතෙම චුතවෙයි. මැරෙයි. අතුරුදහන් වෙයි. බිඳීයයි. මෙසේ හෙතෙම කාමයන්ගෙන් පිරිහෙයි, නැසෙයි, අනතුරට පත්වෙයි. අතුරුදහන් වෙයි. බිඳෙයි.

3 “රජ වරුද සොරුද පැහැර ගණිත්. ගින්න දවයි, නසියි, නැවත මරණයෙන් සියල්ල සමග ශරීරයද අතහරියි. නුවණැත්තේ මේ කරුණ දැන අනුභව කරන්නේය. දෙන්නේය ශක්ති පරිදි දී අනුභවකොට නින්දා නොලැබ ස්වර්ගයට පැමිණෙයි.”

4 “ඒ කාමයෝ පිරිහෙත්, හුලකින් විද්දාක්මෙන් වෙනස් වේ. යන්නෙහි යම්සේ අයෝමය හුලකින් හෝ විදිනලද්දේ ඇටවලින් කරණ ලද හුලකින් හෝ ලී වලින් කරණ ලද හුලකින් හෝ විදින ලද්දේ දත්වලින් කරණ ලද හුලකින් හෝ අංවලින් කරණ ලද හුලකින් හෝ විදින ලද්දේ වෙනස් වේද, ගැටේද, පෙළේද, දොම්නස් වූයේද වෙයි. එමෙන්ම වස්තුකාමයන්ගේ විපරිණාමයෙන් වෙනස්වීමෙන් අනික් ආකාරයකට පැමිණීමෙන් ශොක පරිදෙව දුක් දොම්නස් උපායාසයෝ උපදිත්. හෙතෙම කාම හුලෙන්ද ශොක හුලෙන්ද විදිනලද්දේ වෙනස්වේ. කිපෙයි, ගැටෙයි, පෙළෙයි. දොම්නස් වෙයි.

(1 - 3)

1 “යමෙක් කාමයන් දුරුකෙරේද? යන්නෙහි යමෙක් යනු යමෙක් යම්බඳුවූ, යම්බඳු යෙදුම් ඇති, යම්බඳු කටයුතුවල යෙදුනු, යම්බඳු ප්‍රකාර ඇති යම් තනතුරකට පත්වූ, යම් ධර්මයකින් යුක්තවූ, ක්ෂත්‍රියයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ වෛශ්‍යයෙක් හෝ ශූද්‍රයෙක් හෝ ගෘහස්ථයෙක් හෝ පැවිද්දෙක් හෝ මිනිසෙක් හෝ යනුයි.

2 (i) “කාමයන් දුරු කරයි” යන්නෙහි ප්‍රකට වශයෙන් කාමයෝ දෙකොටසක් වෙත්. (මෙහි 1-1 (ii) ඡේදයේ සිට 3 (i) අවසාන දක්වා යොදන්න.) “කාමයන් දුරු කරයි” යන්නෙහි යටපත් කිරීම් වශයෙන් හෝ නැතිකිරීම් වශයෙන් හෝ කාමය දුරුකරයි. කෙසේ යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමය දුරු කරයිද? කාමයෝ ඇටකටුවකට උපමා ඇත්තේ (ii) අල්පාශ්වාද වශයෙන් බලන්නේ යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරු කරයි. කාමයෝ මස් කැටියක් සමානයයි බහු සාධාරණාර්ථයෙන් බලන්නේ නැති කිරීම් වශයෙන් කාමය දුරු කරයි. කාමයෝ තණ සුලකට බඳු උපමා ඇත්තේ අනුව දවන අර්ථයෙන් බලන්නේ යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරු කරයි. කාමයෝ අඟුරු වලකට උපමා ඇත්තේ මහාපරිදාහාර්ථයෙන් බලන්නේ යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයෝ දුරු කරයි. (iii) කාමයෝ සිහිනයක් බඳුයයි ස්වල්පයක් වැටහීම් අර්ථයෙන් යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරුකරයි. කාමයෝ ඉල්ලාගත් දෙයක් බඳුයයි තාවකාලිකාර්ථයෙන් බලන්නේ යටපත්කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරුකරයි. කාමයෝ වෘක්ෂ ඵලයකට බඳු උපමා ඇත්තේයයි අතිශයෙන් බිඳෙයි, කැඩෙයි යන අර්ථයෙන් බලන්නහුට යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරුකරයි. කාමයන් මස්කපන පිහි හා මස් ලොඹුවමෙනැයි උඩතබා කැපීම් අර්ථයෙන් බලන්නේ යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරු කරයි. කාමයෝ කඩු හා කූරු බඳු උපමා ඇත්තේ විනිවිද යන අර්ථයෙන් බලන්නේ යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරුකරයි.

(iv) කාමයෝ සර්ප හිසකට බඳු උපමා ඇත්තේයයි භය ගෙනදෙන අර්ථයෙන් බලන්නේ යටපත්කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරුකරයි. කාමයෝ ගිනි කඳකට බඳු උපමා ඇත්තේ යයි උසස් සේ තවන අර්ථයෙන් බලන්නේ යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරුකරයි. බුද්ධානුස්මෘතිය වඩන්නේ යටපත් කිරීම වශයෙන් කාමයෝ දුරුකරයි. ධර්මානුස්මෘතිය වඩන්නේද සංඝානුස්මෘතිය වඩන්නේද, ශීලානුස්මෘතිය ත්‍යාගානු ස්මෘතිය වඩන්නේද, දෙවතානු ස්මෘතිය වඩන්නේද ආණාපාණ ස්මෘතිය වඩන්නේද මරණ සතිය වඩන්නේද කායගතා සතිය වඩන්නේද, උපසමානුස්සතිය වඩන්නේද යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරු කරයි. ප්‍රථම ධ්‍යාන වඩන්නේද යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරු කරයි. ද්විතීයධ්‍යානය වඩන්නේද, තෘතීයධ්‍යානය වඩන්නේද චතුර්ථධ්‍යානය වඩන්නේද ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය වඩන්නේද විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තිය වඩන්නේද ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය වඩන්නේද නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය වඩන්නේද යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරු කරයි. (ඩ මෙසේ යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරුකරයි. නැතිකිරීම් වශයෙන් කාමයන් කෙසේ දුරු කෙරේද? සෝවාන් මාර්ගය වඩන්නේද අපාය ගමනීයවූ කාමයන් නැතිකිරීම් වශයෙන් දුරුකරයි. සකෘදාගාමි මාර්ගය වඩන්නේද මහත් කාමයන් නැතිකිරීම් වශයෙන් දුරු කරයි. අනාගාමී මාර්ගය වඩන්නේද, සිත තුළවූ කාමයන් නැතිකිරීම් වශයෙන් දුරුකරයි. අරහත් මාර්ගය වඩන්නේද, සියල්ලෙන් සියල්ල සර්වප්‍රකාරයෙන් නිරවශෙෂයෙන් (ඉතිරි නොවන සේ) සියල්ල නසා නැතිකිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරුකරයි.

3 “යමෙක් පයින් සර්ප හිස මෙන් කාමයන් දුරු කෙරේද” යන්නෙහි සර්ප යන්නෙන් “නාගයා” කියනු ලැබේ. කවරාර්ථයෙන් සර්පද කියතොත්, බඩගා යේනුයි සර්ප නම් වේ. වක්ව යේනුයි භුජග නම් වේ. බඩ ගායේනුයි උරග නම්වේ. හිස පහත්කොට යේනුයි ‘පන්නග’ නම් වේ. හිසින් සයනය කෙරෙනුයි ‘සිරීංසප’ නම්වේ. බිලයෙහි සයනය කෙරේනුයි “ බිලාසය” නම් වේ. ගුහාවෙහි සයනය කෙරේනුයි. ‘ගුහාසය’ නම්වේ. ඔහුට දළය ආවුධය බැවින් ‘දාඨාවුධ’ නම්වේ. ඔහුගේ විෂය ඝොර බැවින් ඝොර විෂ නම්වේ. ඔහුගේ දිව දෙකක් බැවින් ද්වීජිව්හ නම්වේ. දිව දෙකින් රසය ආශ්වාදනය කෙරේනුයි ‘විරසඤ්ක්‍දු’ නම්වේ. යම්සේ ජීවත්වීමට කැමති මරණයට අකමැති, සැප කැමති, දුක පිළිකුල් කරණ පුරුෂතෙම පයින් සර්ප හිස දුරුකරන්නේය, ඈත් කරන්නේය. විශේෂයෙන් ඈත් කරන්නේය. බැහැර කරන්නේය, එමෙන්ම සුව කැමැත්තේ දුකට පිළිකුල් කරන්නේ කාමයන් දුරු කරන්නේය. (මෙහි 3-2 ඡේදය යෙදිය යුතුයි.)

4 “හෙතෙම මේ විසත්තිකා නම් ලෝකය සිහි ඇතිව ඉක්මවයි.” යන්නෙහි “හෙතෙම” යනු යමෙක් කාමය දුරු කෙරේද, හෙතෙමේයි. ‘වීසත්තිකා යනු තෘෂ්ණාවට නමෙකි. යම්, රාගයක් ඇද්ද, ඇලීමක් ඇද්ද, යම් ළංවීමක් ඇද්ද, යම් රැහැනක් ඇද්ද යම් නන්දි රාගයක් ඇද්ද, යම් බලවත් රාගයක් ඇද්ද යම් ආශාවක් ඇද්ද, බැසගැන්මක් ගිජුවීමක් මඬක් ඇද්ද, (සොලවන්නී) රවටන්නී ජවනිකා (උපදවන්නි) සංජනනී (හටගන්වන්නි) සිබ්බනි (මසන්නි) ජාලිනී (දැල) සවිතා (ගඟ) විසත්තිකා (ඇල්ම) සුත්තං (නූල) විසතා (පැතිරෙන්නී) ආයුගනි (රැස්කරන්නී) දෙවැනි උත්පත්තියක් දෙන්නී, පිහිටුවන්නී, භවයට යවන්නී, වනය වනථය, එක්වීම, ස්නේහය, අපෙක්ෂාව, බැම්ම, ආශාව බලාපොරොත්තුව, රූපාශාව, ශබ්ද, ගන්ධ රස ස්පර්ශාසාව, ධනාසාව පුත්‍රාසාව ජීවිතාශාව. ජප්පනා (දොඩවන්නී) ජප්පිතන්ත පුච්ඡඤ්ජිකත සාධුකම්‍යතා යන නම වලින් ප්‍රකට තෘෂ්ණාව, ලොලු (ලොල්බව) ලොලුප්පායන, ලොලුප්පායිතන්ත, අධර්ම රාගය, විෂම ලෝභය, නිකන්තිය, නිතාමනය, ප්‍රාර්ථනය ප්‍රිය කිරීම, දැඩි ප්‍රාර්ථනය, කාම තෘෂ්ණාව, භව තෘෂ්ණාව, රූප තෘෂ්ණාව, අරූප තෘෂ්ණාව, නිරෝධ තෘෂ්ණාව, ශබ්ද තෘෂ්ණාව, ගන්ධ තෘෂ්ණාව, රස තෘෂ්ණාව, ස්පර්ශ තෘෂ්ණාව, ධම්මතෘෂ්ණාව, ඕඝය, යොගය, ගන්ථය, උපාදානයා ආවරණය, නීවරණය, වැසීම, බන්ධනය, කිලුට, ඉතිරිවූ ආසාව මැඩගෙන සිටීම්, බලවත් කැමැත්ත, දුකට මුල, දුකට නිදානය දුක්ඛ ප්‍රභවය, මාර පාශය, මාර බිලිය, මාර විෂය, තෘෂ්ණා ගංගාව, තෘෂ්ණා දැල, තෘෂ්ණා දම්වැල, තෘෂ්ණා සමුද්‍රය, විෂමලෝභය, අකුශලමූලය

5 “විසත්තිකා” යනු කවරාර්ථයෙන් විසත්තිකා නම් වේද? පැතුරුණු අර්ථයෙන් විශාලාර්ථයෙන් විසිරීම් අර්ථයෙන් ගොදුර අල්ලාගන්නා අර්ථයෙන් විෂ ප්‍රකාශ කරණ අර්ථයෙන්, විෂමූලාර්ථයෙන්, විෂඵලාර්ථයෙන් විෂ පරිභොගාර්ථයෙන් විසත්තිකා නම් වේ. විශාලවූ ඒ තෘෂ්ණාව රූපයෙහිද, ශබ්දයෙහිද, ගන්ධයෙහිද, ස්පර්ශයෙහිද, කුලයා කෙරෙහිද ගණයා කෙරෙහිද, ආවාසයෙහිද, ලාභයෙහිද, යසසෙහිද ප්‍රශංසායෙහිද, සැපතෙහිද, චීවරයෙහිද, පිණ්ඩපාතයෙහිද, සෙනාසනයෙහිද, ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකරෙහිද, කාම ධාතුයෙහිද, රූප ධාතුයෙහිද කාමභවයෙහිද, රූප භවයෙහිද, අරූප භවයෙහිද, සංඥා භවයෙහිද, අසංඥා භවයෙහිද, නෙවසංඥානාසංඥා භවයෙහිද එකවොකාරභවයෙහි (අසඤ්ඤසත්ත) චතුවොකාර භවයෙහි (අරූප ලෝකවලද) පඤ්චවොකාර භවයෙහි (ස්කන්ධ පහ ඇති ලෝකවලද) අතීතවූද අනාගතවූද වර්තමානවූ ද දැක, ඇසූ, නාසය, දිව, සිරුර යන මෙයින් ස්පර්ශ කරණ ලද දතයුතු ධර්මයෙහි ‘විස්තෘත’ නුයි පැතිරේනුයි විසත්තිකා නමි.

“ලෝකයෙහි” යනු අපාය ලෝකයෙහි මනුෂ්‍යලෝකයෙහි දිව්‍ය ලෝකයෙහි ස්කන්ධලෝකයෙහි ධාතු ලෝකයෙහි, ආයතන ලෝකයෙහි යනුයි.

6 “සිහි ඇතිව” යනු කරුණු සතරකින් සිහි ඇත්තේය. යනුයි කායෙහි කය අනුව බැලීම, වේදනාවන්හි චිත්තයෙහි, ධර්මයන්හි ධර්මය අනුව බැලීමෙන් සිහිය පිහිටුවීම වඩන්නේ සිහි ඇත්තේ නම්, අනිකුදු කාරණයකින් සිහි ඇත්තේ සිහිනැති බව දුරුකරණබැවින් සිහි ඇතිකරණ ධර්මයන් කරණලද බැවින් සිහියට විරුද්ධ ධර්මයන් දුරුකරණ ලද බැවින් සිහියට නිමිතිවූ ධර්මයන් සිහිකළ බැවින්ද, සිහි ඇත්තේ නමි. අනිකුදු සතර කාරණයකින් සිහි ඇත්තේ නමි. සිහියෙන් යුක්තවූ බැවින් සිහියෙන් විසූ බැවින් හෝ (ගතකළ) බැවින්, සිහියෙන් ප්‍රගුණකළ බැවින් සිහියෙන් හේතු වශයෙන් නොනැංවූ බැවින් යනුයි.

7 අනිකුදු සතර කාරණයකින් සිහි ඇත්තේ නමි ඇදුන බැවින් ශාන්ත බැවින් හික්මුණ බැවින්, ශාන්ත ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් බුද්ධානුස්මෘතියෙන් යුක්ත බැවින්, ධර්මානුස්මෘතියෙන් යුක්ත බැවින්, සංඝානුස්මෘතියෙන් යුක්ත බැවින්, ශීලානුස්මෘතියෙන් යුක්ත බැවින් ත්‍යාගානුස්මෘතියෙන් යුක්ත බැවින් දෙවතානුස්මෘතියෙන් යුක්ත බැවින්, ආණප්‍රාණානුස්මෘතියෙන් යුක්ත බැවින්, මරණානුස්මෘතියෙන් යුක්ත බැවින්, කායගතා සතියෙන් යුක්ත බැවින් උපශමානුස්මෘතියෙන් යුක්ත බැවින්, යම් සිහියක් සිහි කෙරේද අනුව සිහිකෙරේද සිහිය සිහිකිරීම් අර්ථයෙන් දැරීම් අර්ථයෙන් නොඉල්පීම් අර්ථයෙන් මුළා නොවන අර්ථයෙන්ද සිහිය සතින්ද්‍රියය සතිබලය සම්‍යක් ස්මෘතිය සතිසම්බොජ්ඣංගය එකායන මාර්ගය යන අර්ථයෙන් මෙය සතියයි කියනු ලැබේ. මේ සිහියෙන් යුක්තවූයේ වෙයි. සමන්තාගත වූයේ යුක්තවූයේ මනාකොට පැමිණියේ වෙයි. හටගත්තේ මනාකොට හටගත්තේ යුක්තවූයේ වේද, හෙතෙමේ සිහි ඇත්තේයයි කියනු ලැබේ.

8 “හෙතෙම මේ විසත්තිකා නම් ලෝකය සිහි ඇත්තේ ඉක්මවයි” යන්නෙහි ලෝකයෙහි මේ විස්තතිකාව, ලෝකයෙහි මේ ඇල්ම ඇති කරණ ධර්මය එතරවෙයි, මනාකොට තරණය කරයි, පිහිනායයි, ඉක්මවයි, පහකරයි.

(1 - 4)

1 කෙත්වතු රන් හෝ යන තන්හි කෙත් නම් ඇල්කෙත, වීකෙත, මුංකෙත, මෑකෙත, යවකෙත, තිරිඟු කෙත, තලකෙත යන ආදී යම් ඒ කෙතක් යනුයි. ගෙවතු කොටුවතු පෙරවතු පසුවතු ආරාමවතු විහාරවතු යන මේවා වෙනි. “හිරණ්‍ය” යන්නෙහි හිරණ්‍යයයි කහවණුවලට කියයි.

2 “ගව අශ්වදාස පුරුෂයෝ යන තන්හි “ගව” යන්නෙන් ගවයෝ කියත්. “අස්සා” යන්නෙන් අශ්වාදී සෙසු තිරිසනුන් කියත්. “දාසා” යනු දාසයෝ සතරදෙනෙක් වෙති. ඇතුළත උපන් දාසය ධනයෙන් (මිළදී ගන්නාලද දාසයා, තෙමේ හෝ දාසකමට පැමිණි දාසයා නොකැමැත්තෙන් හෝ දාසකමට පැමිණි දාසයාද යන මොහුයි.

3 “එකෙක් දාසිය ගෙන් (ඉපද) දාසයෝ වෙති. ධනයෙන් මිළදී ගන්නාලද දාසයෝද වෙති කෙනෙක් තෙමේද දාසකමට පැමිණෙත්. භයක් ඇතිවූවෝද දාසයෝ වෙත්. පුරුෂයෝ යනු පුරුෂයෝ තිදෙනෙක් වෙත්. බැළමෙහෙ කරන්නෝය. කම්කරුවෝය. සමග ජීවත් වන්නෝය යනුයි. (ii) ස්ත්‍රීහු නෑයෝ බොහෝ කාමයෙන් යන්නෙහි ස්ත්‍රිහු යන්නෙන් අයිති ස්ත්‍රිය කියයි. “බන්ධු යනු නෑයෝ සතර දෙනෙක් වෙති. ඥාති සම්බන්ධයෙන් බන්ධුහුය, ගෝත්‍ර සම්බන්ධයෙන් බන්ධුහුය. මන්ත්‍ර සම්බන්ධයෙන් බන්ධුහුය. ශිල්ප සම්බන්ධයෙන් බන්ධුය යන මොහු වෙති. බොහෝ කාමයන් යනු මොව්හු බොහෝ කාමයෝයි. එනම් ප්‍රිය වඩන රූපයෝය (මෙහි 1, 1 (ii) ඡේදය සිට 3 (i) ඡේදය අවසාන දක්වා යෙදිය යුතුයි) “යම් මිනිසෙක් එහි ගිජුවේද, යන්නෙහි යමෙක් යනු යම්බඳු එසේ යෙදුණු, යම් ප්‍රකාරයකට පත් යම් ස්ථානයකට පත් යම් ධර්මයකින් යුක්තවූ ක්ෂත්‍රියයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ වෛශ්‍යයෙක් හෝ ශූද්‍රයෙක් හෝ ගෘහස්ථයෙක් හෝ ප්‍රව්‍රජිතයෙක් හෝ දෙවියෙක් හෝ මිනිසෙක් හෝ යනුයි. මිනිසෙක් යනු (මෙහි 1, 7 (ii) ඡේදය යොදා ගත යුතුයි. “අනුගිජ්ඣති” යනු ක්ලෙශකාමයන් නිසා වස්තුකාමයන්හි ගිජුවෙයි, එහි ගැලෙයි නැවත නැවතත් ගිජුවෙයි.

4 “දුර්වල ක්ලෙශයෝ ඔහු මඩිත්.” යන්නෙහි “දුර්වල” යනු දුර්වල ක්ලෙශයෝයි. ස්වල්ප බලඇති ස්වල්ප ශක්ති ඇති හීනවූ, නිහීනවූ, පිරිහුණාවූ, පහත්වූ, ලාමකවූ, අල්පවූ ස්වල්පවූ යනුයි. යමෙකුට ශ්‍රද්ධාබලය වීර්‍ය්‍ය බලය ස්මෘති බලය සමාධි බලය, ප්‍රඥා බලය, හිරි බලය, ඔත්තප්ප බලය නැද්ද යටකී ක්ලෙශයෝ ඒ පුද්ගලයා උසුලත්, විශේෂයෙන් උසුලත්, යටත් කෙරෙත්, වටකෙරෙත්, මඩිත්. මෙසේද දුර්වල කෙලෙස් ඔහු යටකර ගණිත් (ii) උපද්‍රවයෝ ඔහු මඩිත් යන්නෙහි උවදුරු යනු උවදුරු දෙකක් වෙත්. ප්‍රකට උවදුරුද අප්‍රකට උවදුරුද යනුයි. ප්‍රකට උවදුරු කවරේද? සිංහයෝය, ව්‍යාඝ්‍රයෝය, දිවියෝය, වලස්සුය, කලුහිස් වලස්සුය, වෘකයෝය, (මහීෂ) මීමුය ඇත්තුය, සර්ප ජාතිහුය පැත්තෑයෝය යම් දෙයක් කරණ ලද හෝ නොකරණ ලද සොරු හෝ සාමාන්‍ය මිනිස්සු හෝ වෙති (ii) ඇස් රෝගය, කන්රෝගය, නාසයේ රෝගය, දිවේ රෝගය, කයේ රෝගය, ශීර්ෂ (හිසේ) රෝගය කන් රෝගය, මුඛ රෝගය, දත් රෝගය, කාය ක්ෂයය පීනසය, දැවිල්ලය, උණ රෝගය, කුසේ රෝගය, මුර්ච්ඡාව, අතීසාරය, කොළරාව, කුෂ්ට, ගඩු, සුදු කබර ස්වාශ මීමැස්මොර, දද, විතච්ජිකා නම් කුෂ්ට රෝගය, මධු මෙහය, පක්ෂාඝාතය, පිළිකා රෝගය, භගන්ධරා නම් රෝගය, පිතින් හටගත් රෝගයෝය. සෙමින් හටගත් රෝගයෝය, වාතයෙන් හටගත් රෝගයෝය, සන්නිපාත රෝගයෝය, ඍතු පරිවර්තනයෙන් ඇතිවන රෝගයෝය, විෂම පැවතුම් වලින් හටගත් රෝගයෝය, උපක්‍රමයෙන් හටගත් රෝගයෝය, කර්ම විපාකයෙන් හටගත් රෝගයෝය. ශීතලය, උෂ්ණය, බඩ ගින්නය, පිපාසය මල මුත්‍ර ගමනය ඩැහැලේ බොන මැස්සෝය මදුරුවෝය අව්සුලං බඩගානා සත්තු යන මොවුන්ගෙන් ඇතිවන රෝගයෝය යන මේවා ප්‍රකට උවදුරුවෙති.

5 අප්‍රකට උවදුරු කවරේද? කායදුශ්චරිත වචීදුශ්චරිත මනො දුශ්චරිත, කාමච්ඡන්ද නීවරණය ව්‍යපාදනීවරණය ථීනමීද්ධනීවරණය උද්ධච්ච කුක්කුච්චනීවරණය විචිකිච්ඡා නීවරණය රාගය ද්වේෂය මෝහය ක්‍රෝධය බද්ධ වෛරය අනුන්ගේ දොස්කීම, ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, රැවටිල්ල, කෛරාටිකකම තදගතිය එකට එක කිරීම මාන්නය අතිමාන්නය මදය ප්‍රමාදය සියලු කෙළෙස් සියලු දුසිරිත් සියලු දාහයෝ සියලු තැවීම් සියලු අකුශලාභි සංස්කාර (රැස්වන අකුශලයෝ) මේවා අප්‍රකට උවදුරු නම් වෙති. උවදුරු යන්නෙහි කවරාර්ථයෙන් උවදුරු නම් වෙත්ද? මැඩපවත්වන අර්ථයෙන් උවදුරු නම් වෙත්. පිරිහීමට පත්වේනුයි උවදුරු නම් වෙත්. වාසස්ථානවන අර්ථයෙන් උවදුරු නම් වෙත්. ඒ උවදුරු යටකී පුද්ගලයා යට කෙරෙත්. වට කෙරෙත් මැඩපවත්වත්.

6 කෙසේ උවදුරු පිරිහීම පිණිස පවතිද්ද යත්. ඒ උවදුරු කුශලධර්මයන්ගේ අන්තරාය පිණිස පිරිහීම පිණිස පවතිත්. කවර කුශල ධර්මයන්ගේද සම්‍යක් ප්‍රතිපදාව පිණිස අනුලොම ප්‍රතිපදාව පිණිස’ අපච්චනික (එකඟ) ප්‍රතිපදාව පිණිස අවිරුද්ධ ප්‍රතිපදාව පිණිස අත්වර්ථ ප්‍රතිපදාව පිණිස ධර්මානු ධර්ම ප්‍රතිපදාව පිණිස ශීලයන් සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස ඉන්ද්‍රියයන්හි වසන ලද දොරවල් ඇතිවීම පිණිස භොජනයෙහි පමණ දැනීම පිණිස නිදිවර්ජිත කිරීම පිණිස සිහිනුවණ ඇතිවීම පිණිස සතර සතිපට්ඨානයන්ගේ භාවනානුයෝගය (පුරුදු කිරීම) පිණිස සතර ඍද්ධිපාදයන්ගේ භාවනානුයෝගය පිණිස පඤ්චෙන්ද්‍රියයන්ගේ භාවනානුයෝගය පිණිස පඤ්චබලයන්ගේ භාවනානුයෝගය පිණිස සප්තබොධ්‍යංගයන්ගේ භාවනානු යෝගය පිණිස ආර්‍ය්‍ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ භාවනානු යෝගය පිණිස මේ කුශල ධර්මයන්ගේ අන්තරාය පිණිස පිරිහීම පිණිස පවතිත් මෙසේ උවදුරු පිරිහීම පිණිස පවතිත් යනුයි.

7 කෙසේ ඒ උවදුරු එහි වාසස්ථාන වෙද්ද යත්. එහි ඒ ආත්මභාවය ආශ්‍රය කොට ඇති ලාමක අකුශල ධර්මයෝ උපදිද්ද, යම්සේ බිලයෙහි බිලය ආශ්‍රයකොට ඇති ප්‍රාණයෝ සයනය කෙරෙද්ද ජලයෙහි ජලය ආශ්‍රයකොට ඇති ප්‍රාණීහු සයනය කෙරෙද්ද වනයෙහි වනය ආශ්‍රය කොට ඇති ප්‍රාණීහු සයනය කෙරෙද්ද එපරිද්දෙන්ම එහි ඒ ආත්මභාවය ආශ්‍රයකොට ඇති ලාමක අකුශල ධර්මයෝ උපදිත්. මෙසේද උවදුරු එහි සයනය කෙරෙත් යනුයි. භාග්‍යවතුන්වහන්සේ විසින් මෙය වදාරණ ලද්දේමය. මහණෙනි, අන්තෙවාසිකයන් ඇති ගුරුන් ඇති භික්ෂුව දුකසේ අපහසුසේ වෙසෙයි. මහණෙනි, කෙසේ නම් අන්තෙ වාසිකයන් ඇති ගුරුන් ඇති භික්ෂුව දුකසේ අපහසුසේ වෙසෙද්ද මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුවට ඇසින් රූපය දැක රාගයට හේතුවූ සංයෝජනීයවූ යම්බඳු ලාමක අකුශල ධර්මයෝ උපදිද්ද. ඒ අකුශල ධර්මයන් ඔහුගේ අභ්‍යන්තරයෙහි වෙසෙද්ද ඔහු අනුව වෙසෙත්ද්ද එහෙයින් සාන්තෙවාසිකයයි කියයි. ඒ අකුශල ධර්මයෝ ඔහු යට කෙරෙත්. ඒ ලාමකවූ අකුශල ධර්මයෝ ඔහු හෝ යට කෙරෙත්. එහෙයින් සාචරියකයයි කියනු ලැබේ. නැවතද මහණෙනි, භික්ෂුව කණින් ශබ්දය අසා නැහැයෙන් සුවඳ ආඝ්‍රානයකොට දිවෙන් රසය ආශ්වාදනය කොට කයින් ස්පර්ශය ස්පර්ශකොට සිතින් ධර්මය දැන යම්බඳුවූ ලාමකවූ රාගය ඇතිකරන්නාවූ සංයෝජනීයවූ අකුශල ධර්මයෝ උපදිද්ද ඒ අකුශල ධර්මයෝ ඔහුගේ අභ්‍යන්තරයෙහි වෙසෙත්. එහෙයින් සාන්තෙවාසිකයයි කියනු ලැබේ. (සාචරියක) යනුද පෙරසේමය.

8 මහණෙනි, මෙසේ වනාහි භික්ෂුව අත වැස්සන් සහිත වූයේ ඇදුරන් සහිත වූයේ දුකසේ අපහසුසේ වෙසෙයි. මෙසේද එහි සයනය කෙරේනුයි උවදුරු නම් වෙත්. භාග්‍යවතුන්වහන්සේ මේ වදාරණ ලදී මහණෙනි, මේ අතරෙහිවූ ක්ලෙශයෝ අතරෙහිවූ සතුරෝ අතරෙහිවූ විරුද්ධකාරයෝ අතරෙහිවූ වධකයෝ අතරෙහිවූ පස මිතුරෝ තුන්දෙනෙක් වෙති. ඒ කවර තුන්දෙනෙක්ද යත්. මහණෙනි, ලෝභය අතරෙහිවූ ක්ලෙශයෙක. මහණෙනි, ද්වේෂය අතරෙහිවූ ක්ලෙශයකි. මෝහය අතරෙහිවූ ක්ලෙශයකි. මහණෙනි, මේ තුන අතරෙහිවූ සතුරෝ වෙති.

9 “ලෝභය අනර්ථය ඇති කරන්නෙකි. ලෝභය සිත ප්‍රකෝප කරවන්නෙකි ලෝභය අතුරෙහි භය ඇති කරවන්නකි. ඇතිවී තිබෙන එය ජනතෙමේ අවබෝධ නොකරයි” ලෝභීවූ තැනැත්තේ හොඳ නොහොඳ නොදනියි. ලෝභීවූ තැනැත්තේ ධර්මය නොදනියි යම් ලෝභයක් මිනිසා යටකර ගනීද එකල්හි (හෙතෙම) අන්ධවූයේ වෙයි. ද්වේෂය අනර්ථය ඇතිකරවන්නකි. ද්වේෂය සිතකෝප කරවන්නෙකි අතරෙහි ඇතිවූ බියකි. එය සත්වතෙම අවබෝධ නොකරයි.

10 කිපියේ හොඳ නොහොඳ නොදනියි. කිපියේ ධර්මය නොදකියි. යම් කොටසකින් මිනිසා යට කෙරේද එකල්හි (හෙතෙම) අන්ධවූයේ වෙයි. මෝහය අනර්ථය ඇති කරවන්නකි. මෝහය සිත ප්‍රකොප කරවන්නකි. අතරෙහි ඇතිවූ බියකි. එය සත්වතෙම අවබෝධ නොකරයි. මුලාවූ තැනැත්තේ හොඳ නොහොඳ නොදනියි. මුලාවූ තැනැත්තේ ධර්මය නොදකියි. යමෙක් මෝහය දරාද එකල්හි අන්ධවූයේවේ.

11 (i) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරණ ලදී. මහරජ, පුරුෂයාගේ (ii) අහිත පිණිස දුක් පිණිස අඵාසු විහරණය පිණිස ධර්ම තුනක් අධ්‍යාත්මයෙහි උපදින්නාහු උපදිත්. ඒ කවර තුනක් ද යත්, මහරජ, පුරුෂයාගේ අහිත පිණිස දුක් පිණිස අඵාසු විහරණය පිණිස (iii) ලෝභය නමැති ධර්මය අධ්‍යාත්මයෙහි උපදින්නේ උපදී. මහරජ පුරුෂයාගේ (මෙහි මේ ඡේදයේ (ii) යෙදිය යුතුයි) ද්වේෂය නමැති ධර්මය අධ්‍යාත්මයෙහි උපදින්නේ උපදී. මහරජ පුරුෂයාගේ අහිත පිණිස දුක් පිණිස අඵාසු විහරණය පිණිස මෝහය නමැති ධර්මය අධ්‍යාත්මයෙහි උපදින්නේ උපදී. “තමා තුළ පහළවූ ලෝභයද, ද්වේෂයද, මෝහයද, යන පාප චෙතනාවෝ එයට වසඟවූ පුරුෂයාට හිංසා කෙරෙත්. ඵලය හරය නසන්නාක් මෙනි.” මෙසේද එහි සයනය ඇත්තෝ පරිශ්‍රය (උවදුරු) නමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරණලදී.

12 (i) “රාගයද ද්වේෂයද මෙය (ලෝභය) නිදානකොට ඇත්තේය. අරතියද (කලකිරීම) රතියද (ඇල්ම) මෙයින්ම හටගත්තේය. මනෝ විතර්කයෝ මෙයින් හටගෙන බාලයන් කවුඩුවකු මෙන් එහාමෙහා අදිත්.” මෙසේද එහි සයනය ඇත්තෝ පරිශ්‍රය (-උවදුරු) නමි (ii) ඒ උවදුරු ඔහු මඩිත්.” යන්නෙහි ඒ උවදුරු ඒ පුද්ගලයා යට කෙරෙත්. වසඟයට ගණිත්. මැඩ පවත්වත්. වසාගෙන පැතිරෙත් හාත්පසින් ගණිත්. මඩිත්. එහෙයින් උවදුරු ඔහු මඩිත් “ඒ හේතුවෙන් ඔහු දුක අනුවයයි” යන්නෙහි ඒ උවදුරුවලින් ඒ පුද්ගලයා දුක ලුහුබඳියි. පසුපස්සේ යයි. අනුව යයි. (iii) ජාති දුක ලුහුබඳියි. පසුපස්සේ යයි අනුව යයි. ජරා දුක, ව්‍යාධි දුක, මරණ දුක, ශොක පරිදෙව, දුක්ඛදොමනස්ස උපායාස දුක, නෙරයික දුක, තිරිසන් යොනියෙහි දුක, ප්‍රේත විෂයෙහි දුක, මානුෂික දුක, ගර්භයට පැමිණීමේ දුක, ගර්භයෙහි සිටීමේ දුක, ගර්භයෙන් නැගිටීමේ දුක, උපන්නහුට වධ බන්ධනාදියෙන් ඇතිවන දුක, උපන්නහුට අනුන්ගෙන් ඇතිවන දුක, තමාගේ උපක්‍රමවලින් ඇතිවන දුක, අනුන්ගේ උපක්‍රමවලින් ඇතිවන දුක, දුක්ඛ නම්වූ දුක, සංස්කාර දුක, විපරිණාම දුක ඇස් රෝග (මෙහි 4-4 (iii) ඡේදය යෙදිය යුතුයි) මවගේ මරණයෙන් ඇතිවන දුක පියාගේ මරණයෙන් ඇති වන දුක, සහෝදරයාගේ මරණයෙන් ඇතිවන දුක, සහෝදරියගේ මරණින් ඇතිවන දුක, පුත්‍රයාගේ මරණයෙන් ඇතිවන දුක, දුවගේ මරණයෙන් ඇතිවන දුක, ඥාති ව්‍යසනයෙන් ඇතිවන දුක, භොග විනාශයෙන් ඇතිවන දුක, රොග ඇතිවීමෙන් ඇතිවන දුක, සීල ව්‍යසනයෙන් ඇතිවන දුක-දෘෂ්ටි ව්‍යසනයෙන් ඇතිවන දුක, (මේ සෑම දුක යන තැන් අගට ලුහුබඳියි. පසුපස්සේ යයි අනුව යයි කියා යොදාගත යුතුයි.)

13 “බිඳුණ නැවට ජලය ඇතුළුවෙයි” යන්නෙහි, යම්සේ බිඳුණු නැවට ජලය ඇතුළු වන්නේද, ඒ හේතුවෙන් ජලය ලුහුබඳියි. පසුපස්සේ යයි. අනුව යයි. පෙර පසින්ද ජලය ලුහුබඳියි. පසුපසින්ද යට පසින්ද බලන්නේද ජලය ලුහුබඳියි. එමෙන්ම ඒ ඒ උවදුරුවලින් ඒ පුද්ගලයා දුක ලුහුබඳියි අනුව යයි. පසුපස්සේ යයි ජාති දුක මෙහි 12 (iii) යොදා ගත යුතුයි දෘෂ්ටි ව්‍යසන දුක ලුහුබඳියි. අනුව යයි. පසුපස්සේ යයි

(1 - 5)

14 එහෙයින් සත්වතෙමේ හැමකල්හි සිහි ඇත්තේ යන්නෙහි, එහෙයින් ඒ කාරණයෙන් ඒ හේතුවෙන් ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් ඒ නිදානයෙන් කාමයන්හි මේ ආදීනවය බලන්නේ ජන්තු යනු සත්වයා (මෙහි 1, 7 (ii) යෙදිය යුතුයි.) සදා යනු සැමකල්හි සියලු දිනයන්හි, සියලු කාලයෙහි, නිත්‍ය කාලයෙහි ධ්‍රැව කාලයෙහි, අවිවේකවම, ඊතලයෙන් ඊතලය සේම, දිය රැල මෙන්වූ ස්පර්ශ කරණලද අතරක් නැති පරම්පරාව මෙන්වූ කාලයෙහි පෙර බත් කාලයෙහි පසු බත් කාලයෙහි පෙරයමෙහි පසුයමෙහි, ආලෝකය ඇති කල්හි වර්ෂායෙහි, හිම කාලයෙහි ග්‍රීෂ්ම කාලයෙහි බාල කාලයෙහි මධ්‍යම කාලයෙහි වයස් කාලයෙහි පසු වයස් කාලයෙහි යනුයි.

15 “සිහි ඇත්තේ” යනු කාරණ සතරකින් සිහි ඇත්තේ, කයෙහි කය අනුව බලන සිහිය පිහිටුවීම බලන්නේ සිහි ඇත්තේ වේදනාවන්හි වේදනාව අනුව බලන සිතෙහි සිත අනුව බලන ධර්මයෙහි ධර්මය අනුව බලන සතිපට්ඨානය වඩන්නේද සිහි ඇත්තේ අනිකුදු සතර කාරණයකින් සිහි ඇත්තේ (මෙහි (1-3) 5 (ii) ඡේදය යෙදිය යුතුයි.) “කාමයන් දුරු කරන්නේය” යන්නෙහි කාමා යනු ප්‍රකට වශයෙන් කාම දෙකකි වස්තු කාම ක්ලෙශ කාම යන දෙකයි. මොවුහු වස්තු කාමයෝ වෙති. (මෙහි 1, 1 (ii) සහ 2 (i) ඡේද යෙදිය යුතුයි.) මොවුහු ක්ලෙශ කාමයෝ වෙති.

16. කාමයන් දුරුකරන්නේය. යන්නෙහි කරුණු දෙකකින් කාමයන් දුරු කරන්නේය යටපත් කිරීම් වශයෙන්ද නැතිකිරීම් වශයෙන්ද යනුයි. යටපත් කිරීම් වශයෙන් කෙසේ කාමයන් දුරු කෙරෙද්ද, රස නැති හෙයින් කාමයෝ ඇටකටුවක් සමානය (මෙහි (1-3) 2 (ii) ඡේදය යෙදිය යුතුයි.) මෙසේ යටපත් කිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරු කරන්නේය. (මෙහි (1-3) 2 (iii) (iv) යෙදිය යුතුයි) මෙසේ නැතිකිරීම් වශයෙන් කාමයන් දුරුකරන්නේය.

17 (i) “ඒ කාමයන් දුරුකොට කාමයන් දුරුකරන්නේය” යන්නෙහි වස්තු කාමයන් විශේෂයෙන් දැන ක්ලෙශ කාමයන් හැර දුරුකොට (ii) නසා, විනාශකොට නූපදනා තත්වයට පමුණුවා, කාමච්ඡන්ද නීවරණය, ව්‍යාපාද නීවරණය, ථීනමිද්ධ නීවරණය-, උද්ධච්ච කුක්කුච්ච නීවරණය (මෙහි (1-4) 5 (ii) යෙදිය යුතුයි) (iii) කාමොඝය, දිට්ඨොඝය, අවිජ්ජොඝය, එතර වන්නේය. තරණය කරන්නේය. පිහිනා යන්නේය ඉක්මවන්නේය.

18. “නැව සැහැල්ලුකොට පරතෙරට” යන්නෙහි යම්සේ බරවූ නැව දිය සිඳ ඉස හැර සැහැල්ලු නැවෙන් වහා ශීඝ්‍රයෙන් ඉක්මණින්ම පරතෙරට යන්නේය. එමෙන්ම වස්තු කාමයන් හැඳින ක්ලෙශ කාමයන් හැර දුරුකොට (මෙහි 17 (iii) ඡේදය යෙදිය යුතුයි) මෙහි පරතෙරයයි කියන ලද අමෘතවූ නිර්වාණයට කියන්නේය.

යම්බඳු සියලු සංස්කාරයන් සංසිඳවීමක් වේද, සියලු ක්ලෙශයන් බහා තැබීමක් වේද, තෘෂ්ණාවගේ ගෙවීමක් වේද විරාගයක් වේද නිරෝධයක් වේද ඒ නිර්වාණයයි. පරතෙරට යන්නේය යනු පරතෙරට ගමන් කරන්නේය පරතෙර ස්පර්ශ කරන්නේය. පරතෙර ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේය. පාරගූ යනු යමෙක් වනාහි පරතෙරට යනු කැමැත්තේද හෙතෙමේද පාරගු නම් වේ. යමෙක් වනාහි පරතෙරට යේද හෙතෙම පාරගු නම්වේ. යමෙක් වනාහි පරතෙරට ගියේද හෙතෙම මේද පාරගු නම්වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරණ ලදී.

19 “තරණය කළාවූ පාරගතවූ බ්‍රාහ්මණයා ගොඩසිටියි.” බ්‍රාහ්මණ යනු මහණෙනි, රහතුන් වහන්සේට මේ නමකි. උන්වහන්සේ දැනගතයුතු දෙයෙහි එතරට ගියේ පිරිසිඳ දතයුතු දෙයෙහි එතරට ගියේ, ප්‍රහාණය කටයුතු දෙයෙහි එතරට ගියේ භාවනාවෙහි එතරට ගියේ ප්‍රත්‍යක්ෂ කටයුතු දෙයෙහි එතරට ගියේ සමාපත්තියෙහි එතරට ගියේ සියලු ධර්මයන් දැන එතරට ගියේ සියලු දුක් පිරිසිඳ දැන එතරට ගියේ සියලු කෙලෙස් ප්‍රහාණයකොට එතරට ගියේ සිවු ආර්‍ය්‍ය මාර්ග භාවනාවෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් එතරට ගියේ නිරෝධයාගේ එතරට ගියේ සියලු සමාපත්තීන් සමාපත්තියෙන් එතරට ගියේ උන්වහන්සේ ආර්‍ය්‍ය ශීලයෙහි වශීප්‍රාප්ත වූයේ පරතෙර ගියේ වෙයි. ආර්‍ය්‍ය සමාධියෙහි (i) වශීප්‍රාප්තවූයේ සමාධිප්‍රාප්තවූයේ වෙයි. ආර්‍ය්‍ය ප්‍රඥාවෙහි වශී ප්‍රාප්තවූයේ සමාධි ප්‍රාප්තවූයේ වෙයි. ආර්‍ය්‍ය විමුක්තියෙහි වශී ප්‍රාප්තවූයේ පාරමී ප්‍රාප්තවූයේ වෙයි. උන්වහන්සේ එතරට ගියේ පාරප්‍රාප්තවූයේ අන්තයට ගියේ කෙළවරට ගියේ කොටිප්‍රාප්තවූයේ පර්‍ය්‍යන්තයට ගියේ, පර්‍ය්‍යන්ත ප්‍රාප්තවූයේ අවසනට ගියේ, අවසාන ප්‍රාප්තවූයේ රක්ෂාස්ථානයට ගියේ රක්ෂාස්ථාන ප්‍රාප්තවූයේ ආරක්ෂාවට ගියේ ආරක්ෂාප්‍රාප්තවූයේ සරණ ගතවූයේ සරණ ප්‍රාප්තවූයේ අභය ගතවූයේ අභයප්‍රාප්තවූයේ, අච්‍යුනගතවූයේ අච්‍යුන ප්‍රාප්තවූයේ අමෘතයට ගියේ අමෘතප්‍රාප්තවූයේ, නිර්වාණයට ගියේ නිර්වාණප්‍රාප්තවූයේ උන්වහන්සේ වැස නිමවූයේ හැසිරීම නිමවූයේ ගමන අවසන් කළේ සතුරන් අවසන් කළේ කෙළවරට ගියේ පාලනය කරණ ලද බඹසර ඇත්තේ උත්තම දෘෂ්ටිප්‍රාප්තවූයේ වඩන ලද මාර්ග ඇත්තේ ප්‍රහීණ ක්ලෙශයන් ඇත්තේ නොවෙනස් අවබෝධය ඇත්තේ ප්‍රත්‍යක්ෂ කරණ ලද නිරෝධය ඇත්තේ උන්වහන්සේ දුක අවබෝධ කරගත්හ. සමුදය (තෘෂ්ණාව) ප්‍රහීණ කළසේක. මාර්ගය වැඩූහ. නිරෝධය ප්‍රත්‍යක්ෂ කළහ. දතයුත්ත දැන ගන්නා ලදී. ප්‍රහාණය කළයුතුදේ ප්‍රහාණය කරණ ලදී. වැඩිය යුතුදේ වඩන ලදී. ප්‍රත්‍යක්ෂ කළයුතු දේ ප්‍රත්‍යක්ෂ කරණ ලදී.

20 හෙතෙම එසවූ දොර පළු ඇත්තේ, වැසූ දිය අගල ඇත්තේ, උගුලන ලද එළිපත ඇත්තේ, අගුළු නැත්තේ, ආර්ය වූයේ, බහා තැබූ කොඩි ඇත්තේ, බහා තැබූ බර ඇත්තේ, බැම්මෙන් මිදුණේ, අංග පස ගෙවා දැමුයේ, අංග හයෙන් යුක්තවූයේ, තනි ආරක්ෂා ඇත්තේ, සතර ඇඳි ඇත්තේ, දුරුකළ විවිධ සත්‍ය ඇත්තේ, සමවිය සිටියවුන් සොයන්නේ, නොකැළඹුණු සිතිවිලි ඇත්තේ, සන්සිඳුණු කයේ ක්‍රියා ඇත්තේ, මනාව මිදුණ සිත් ඇත්තේ, මනාව මිදුණු නුවණ ඇත්තේ, අසහායවූයේ වැස නිමවූයේ උතුම් පැමිණීමට පැමිණියේ, පරම පුරුෂයා වූයේ උත්තම පුරුෂයා වූයේවේද, හෙතෙම රැස් කරන්නේ නොවේමය විනාශ කරන්නේනොවේ. විනාශකොට සිටියේය. දුරලන්නේ නොවේමය. දැඩිව ගන්නේ නොවේ. දුරලා සිටියේ වේ. නොමසාම මසන්නේ නොවේ. මැස්මෙන් වෙන්වූයේවේ දුම ගසන්නේ නොවේමය. දුම් විහිදුවන්නේ නොවේ. දුම් විහිදුවා සිටියේය හික්මීමට නොවන සිල් කඳින් යුත් වීය. හික්මීමට නොවන සමාධි කඳින් යුත්වූයේය. හික්මීමට නොවන නුවණ කඳින් යුත්වූයේය. හික්මීමට නොවන නිදහස් කඳින් යුක්තවූයේය. හික්මීමට නොවන නිදහස් නුවණ දැකීමේ කොටසින් යුක්තවූයේය. ඇත්ත දැන සිටියේය. තෘෂ්ණාව ඉක්මවා සිටියේය. කෙලෙස් ගිණි මැඩ සිටියේය. වටායාම පිණිස නොසිටියේය. කෙසේද, යන්න පිළිගෙන සිටියේය. මිදීම ඇසුරු කිරීමෙන් සිටියේය. මෛත්‍රියෙන්වූ පිරිසුදුකමින් සිටියේය. කරුණා මුදිතා උපෙක්ෂාවන්ගෙන්වූ පිරිසිදු කමින් සිටියේය. අත්‍යන්ත පාරිශුද්ධියෙන් සිටියේය. යමකින් නොකළ පිරිසුදුකමින් සිටියේය. මිදුණු සිතින් සිටියේය සතුටු සිතින් සිටියේය. ශරීරයේ කෙළවර සිටියේය ගති කෙළවර සිටියේය. ඉපදීම කෙළවර සිටියේය. (ඇස් ආදී) ධාතුන්ගේ කෙළවර සිටියේය. (ඇස ආදී) තැන් කෙළවර සිටියේය. පිළිසිඳුම් කෙළවර සිටියේය. සසර කෙළවර සිටියේය. (සසර) වැට කෙළවර සිටියේය. අන්තිම භවයෙහි සිටියේය. අන්තිම ශරීරයෙහි සිටියේය. අන්තිම දෙහය දරන රහතුන් වහන්සේය. ඔහුගේ මේ පශ්චිමවූ අන්තිමවූ ශරීරයයි, ඉපදීමයි මරණයයි, හැසිරීමයි, ඔහුට නැවත ඉපදීමක් නැත “නැවත පිළියම් කොට පරතෙර යන්නේ” යනුයි.