“ඵුට්ඨස්ස මෙ” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක්තරා පුරුෂයෙකු අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර එක් පුරුෂයෙක් පාණ්ඩු රෝගයෙන් (සෙංගමාලයෙන්) පීඩිතව සිටි අතර, වෛද්යවරුන් විසින් ද ඔහු ප්රතික්ෂේප කරන ලදී. ඔහුගේ අඹුදරුවෝ ද “කවරෙක් නම් මොහුට සාත්තු සප්පායම් කරන්නට සමත් වෙත් ද?” යැයි සිතූහ. ඔහුට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් පහළ විය. “ඉදින් මම මේ රෝගයෙන් සුවපත් වෙම් ද, පැවිදි වන්නෙමි” යනුයි. ඔහු කීප දිනකින් ම කිසියම් යෝග්ය ආහාරයක් ලැබ නිරෝගී වී, ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේ ය. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතින් පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලැබ නොබෝ දිනකින් ම රහත් බවට පැමිණියේ ය. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම්සභා මණ්ඩපයෙහි කථාවක් මතු කළහ. “ඇවැත්නි, අසවල් පාණ්ඩු රෝගියා ‘මේ රෝගයෙන් සුවපත් වූ පසු පැවිදි වන්නෙමි’යි සිතා, පැවිදි වී රහත් බවට ද පැමිණියේ ය” යනුවෙනි. ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුතුව මේ දැන් මෙහි රැස්ව සිටියහු ද?” යි විචාරා, “මෙ නම් කථාවෙන්” යැයි පැවසූ කල්හි, “මහණෙනි, මොහු පමණක් නොව පෙර නුවණැත්තෝ ද මෙසේ පැවසා, රෝගයෙන් සුවපත් ව පැවිදි වී තම අභිවෘද්ධිය සලසා ගත්හ” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ බමුණු කුලයෙහි ඉපදී, වැඩිවියට පැමිණ පවුල් ජීවිතයක් ගත කරමින් වසන අතරතුර පාණ්ඩු රෝගියෙක් වූහ. වෛද්යවරු ද ඔහු සුවපත් කිරීමට නොහැකි බව කීහ. අඹුදරුවෝ ද (ඔහු ගැන) කලකිරීමට පත් වූහ. ඔහු “මේ රෝගයෙන් සුවපත් වුවහොත් පැවිදි වන්නෙමි”යි සිතා, පසුව යෝග්ය වූ කිසියම් දෙයක් (බෙහෙතක් හෝ ආහාරයක්) ලැබ සුවපත් වී, හිමවතට පිවිස ඍෂි පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. ඔහු අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවා ධ්යාන සුවයෙන් වාසය කරමින්, “මෙතෙක් කාලයකට මෙබඳු සුවයක් නොලද්දෙමි”යි ප්රීති වාක්ය පවසමින් මේ ගාථාවන් දේශනා කළේ ය:
“එක්තරා ව්යාධියකින් ස්පර්ශ කරන ලදුව (පීඩා විඳි), රෝගය හේතුවෙන් දැඩි සේ දුකට පත් වූ, පෙළෙන ලද්දා වූ මාගේ මේ ශරීරය, අව්වෙහි දමන ලද මලක් මෙන් වහා වියළී යයි.”
“පිළිකුල් කටයුතු වූ දෙය මනාප දෙයක් ලෙස සැලකෙන, අපවිත්ර වූ දෙය පවිත්ර යැයි සම්මත වූ, නානා ප්රකාර කුණපයන්ගෙන් පිරුණු මේ ශරීරය, (නුවණින්) නොදකින තැනැත්තාට ප්රිය ස්වරූපයෙන් වැටහෙයි.”
“නිතර රෝගී වන, පිළිකුල් සහගත, අපවිත්ර වූ, ලෙඩ වන ස්වභාවය ඇති මේ කුණු කයට නින්දා වේවා! යම් කයක් කෙරෙහි මුළා වූ සත්ත්වයෝ (ඒ ගැන) අතිශයින් ඇලී ගැලී, සුගතියෙහි ඉපදීමට ඇති මාර්ගය පිරිහෙළා ගනිති.”
යනුවෙන් මේ ගාථාවන් පැවසූහ.
එක්තරා රෝගයකින් දැඩි පීඩාවට පත් වූ නිසා ම, දුකට පත් වූ ද, පෙළෙන ලද්දා වූ ද මාගේ ශරීරය, අව්ව වැටී ඇති වැල්ලෙහි දමන ලද මලක් මෙන් වහා මැලවී යයි.
මනාප නොවූ (එහෙත් මෝඩයන් විසින්) මනාප යැයි සැලකෙන, අපවිත්ර වූ (එහෙත්) පවිත්ර යැයි සම්මත වූ, කේශාදී නොයෙක් කුණපයෙන් පිරුණු මේ ශරීරය නුවණින් නොදක්නා හට මනාප දෙයක් ලෙස වැටහෙන්නේ ය.
(රාගාදී කෙලෙස් නිසා) මේ ශරීරයෙහි අතිශයින් මුළා වූ සත්ත්වයෝ සුගතියෙහි ඉපදීමට ඇති මාර්ගය නැති කර ගනිති. එසේ වූ, නිතර ගිලන් වූ, පිළිකුල් කළ යුතු වූ, අපවිත්ර වූ, ව්යාධි ස්වභාවය ඇති මේ කුණු කයට නින්දා වේවා!
එහි අඤ්ඤතරෙන යනු අනූඅටක් රෝගයන් අතුරෙන් පණ්ඩුරෝගය (සෙංගමාලය) නමැති එක් ව්යාධියකිනි. රොගෙන යනු රිදෙන ස්වභාවයෙන් යුත් නිසා මෙසේ ලබන ලද නමිනි. රුප්පතො යනු (රෝගයෙන්) ගැටෙන බැවින් හෙවත් පෙළෙන බැවිනි. පංසුනි ආතපෙ කතං යනු වාතයෙන් හා අව්වෙන් රත් වූ වැල්ලෙහි තබන ලද සියුමැලි මලක් වියළී යන්නා සේ වියළී යන්නේ ය යන අර්ථයි.
අජඤ්ඤං ජඤ්ඤසඞ්ඛාතං යනු පිළිකුල් වූයේ, අමනාප වූයේ ම (එහෙත්) බාලයන්ගේ මනාපයට ලක් වූ බවයි. නානාකුණපපරිපූරං යනු කෙස් ආදී දෙතිස් කුණපයන්ගෙන් පිරුණා වූ බවයි. ජඤ්ඤරූපං අපස්සතො යනු නුවණින් නොබලන්නා වූ අන්ධබාල පෘථග්ජන පුද්ගලයාට (මේ කුණු කය) මනාප වූ, යහපත් වූ ස්වරූප ඇති, පරිභෝගයට සුදුසු ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූවක් ලෙස වැටහෙයි. “ඇසෙන් කබ හලයි” (අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො) ආදී වශයෙන් ප්රකාශ කරන ලද මේ ශරීරයේ අසුභ ස්වභාවය බාලයන්ට (මෝඩයන්ට) නොවැටහෙයි.
ආතුරං යනු නිරන්තරයෙන් ගිලන් වූ බවයි. අධිමුච්ඡිතා යනු කෙලෙස් මුළාවෙන් අතිශයින් මුසපත් වූ බවයි. පජා යනු අන්ධබාල පෘථග්ජන ජනයායි. හාපෙන්ති මග්ගං සුගතූපපත්තියා යනු මේ කුණු ශරීරයෙහි ඇලී ගැලී සිටියවුන් බවට පත්ව, අපාය මාර්ගය පුරවමින්, දෙව්මිනිස් වශයෙන් ප්රභේද ඇති සුගතියෙහි ඉපදීමේ මාර්ගය පිරිහෙළා ගනිති (නැති කර ගනිති).
මෙසේ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ නොයෙක් ආකාරයෙන් අපිරිසිදු බව ද, නිතර රෝගාබාධවලට ගොදුරු වන බව ද පරීක්ෂා කරමින් කයෙහි කලකිරී, දිවි ඇති තෙක් සතර බ්රහ්ම විහරණයන් වඩා බ්රහ්මලෝකයෙහි උපන් සේක.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. (චතුරාර්ය සත්ය දේශනාව) අවසානයෙහි බොහෝ දෙනා සෝවාන් ආදී මාර්ග ඵලවලට පැමිණියාහු ය. “එකල තාපසයා වූයේ මම ම යැ”යි වදාළ සේක.
කායනිබ්බින්ද ජාතක වර්ණනාව තුන්වැන්නයි.