‘බාරාණස්සං මහාරාජා’ (බරණැස් නුවර මහරජ) යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි, බිම්බා දේවියට (රාහුල මාතාවට) සැරියුත් මහතෙරුන් වහන්සේ විසින් ගෙනැවිත් දෙන ලද රෝහිත මත්ස්ය රසය (මාළු හොද්ද) සහ අලුත් ගිතෙල් මිශ්ර ඇල්හාලේ බත් දානයක් අරබයා වදාළ සේක. මෙහි කථා වස්තුව මුලින් විස්තර කරන ලද අභ්යන්තර ජාතකයේ (ජාතක අංක 281) කථා වස්තුවට සමානය. එකල තෙරණියට උදර වාතයක් කිපුණේය. රාහුල භද්රයන් වහන්සේ ඒ බව සැරියුත් තෙරුන්ට දැන්වූහ. තෙරුන් වහන්සේ රාහුල තෙරුන් ආසන ශාලාවෙහි හිඳුවා කොසොල් රජුගේ මාලිගාවට වැඩම කොට, රෝහිත මත්ස්ය රසය හා අලුත් ගිතෙල් මිශ්ර ඇල්හාලේ බත් ගෙනැවිත් රාහුල තෙරුන්ට දුන්හ. උන්වහන්සේ එය ගොස් මව් තෙරණියට දුන්හ. ඇය එය වැළඳූ පමණින්ම උදර වාතය සන්සිඳුණේය. රජතුමා පුරුෂයන් යවා තොරතුරු විමසා දැනගෙන, එතැන් පටන් තෙරණියට එබඳුම ආහාර දුන්නේය. ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම්සභාවෙහි කථාවක් ඉපදවූහ: “ඇවැත්නි, ධර්ම සේනාපතීන් වහන්සේ රාහුල මාතා තෙරණිය මෙබඳු වූ ආහාරයකින් සතප්පවාලූහ” යනුවෙනි. ශාස්තෲන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුතුව මේ දැන් හුන්නාහුදැයි” විචාරා, “මේ කථාවෙනැ”යි කී කල්හි, “මහණෙනි, සැරියුත් තෙරුන් රාහුල මාතාවට පැතූ දෙයක් ලබා දුන්නේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙරත් දුන්නේමයැ”යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කපුටු යෝනියෙහි උපත ලබා වැඩිවියට පත්ව, කපුටන් අසූ දහසකට නායක වූ ‘සුපත්ත’ නම් කපුටු රජ වූහ. ඔහුගේ අග මෙහෙසිය ‘සුඵස්සා’ නම් කපුටියකි. සේනාපතියා ‘සුමුඛ’ නම් විය. හෙතෙම අසූ දහසක් කපුටන් පිරිවරාගෙන බරණැස් නුවර ඇසුරු කොට වාසය කළේය. එක් දිනක් හෙතෙම සුඵස්සාව ද කැටුව ගොදුරු සොයමින් යන විට බරණැස් රජුගේ මුළුතැන්ගෙයි වහලය මතුපිටින් ගියේය. එකල රාජකීය අරක්කැමියා රජතුමා උදෙසා නොයෙක් මත්ස්ය මාංශ විකෘති (ව්යඤ්ජන) පිරිවරා ගත් රාජ භෝජනය සකස් කොට, (එහි උණුසුම යෑම පිණිස) භාජන මඳක් විවෘත කොට තබා බලා සිටියේය. සුඵස්සා ඒ මත්ස්ය මාංශ සුවඳ ආඝ්රාණය කොට රාජ භෝජනය අනුභව කිරීමට කැමතිව, එදින කිසිවක් නොකියා සිට පසුදින “සොඳුරිය, එනු මැනව. ගොදුරු සෙවීමට යමු” යැයි කී කල්හි, “ඔබ වහන්සේ යන්න. මට එක් දොළදුකක් (ගැබ් පෙරදොළක්) ඇතැ”යි කීවාය. “කිනම් දොළදුකක්දැ?”යි ඇසූ විට, “බරණැස් රජුගේ භෝජනය අනුභව කිරීමට කැමැත්තෙමි. යම් හෙයකින් මට එය ලබා ගැනීමට නොහැකි වුවහොත් ජීවිතය අත්හරින්නෙමි, දේවයන් වහන්ස” යැයි කීවාය. බෝධිසත්වයෝ කල්පනා කරමින් හුන්හ. එවිට සුමුඛ සේනාපතියා අවුත් “මහරජතුමනි, කුමක් හෙයින් නොසතුටු සිතින් සිටින්නේදැ?”යි විමසීය. කපුටු රජ ඒ කාරණය කීවේය. සේනාපතියා “මහරජතුමනි, ඒ ගැන නොසිතන්නැ”යි ඒ දෙදෙනාම සනසා, “අද ඔබ වහන්සේලා මෙහිම රැඳී සිටිනු මැනවි. අපි බත් රැගෙන එන්නෙමු”යි පවසා පිටත් විය.
හෙතෙම කපුටන් රැස් කරවා ඒ කාරණය පවසා, “එව්, බත් රැගෙන එමු” යැයි කපුටන් සමග බරණැස් නුවරට පිවිසියේය. මුළුතැන්ගෙට නුදුරින් කපුටන් කණ්ඩායම් වශයෙන් බෙදා ඒ ඒ තැන ආරක්ෂාවට තබා, තෙමේ කපුටු යෝධයන් අට දෙනෙකු සමග රජුට බත් ගෙන යන වේලාව බලමින් මුළුතැන්ගෙයි වහලය මත හිඳ ගත්තේය. හෙතෙම ඒ කපුටන්ට මෙසේ කීවේය: “රජුට බත් ගෙන යන අතරතුර මම ඒ භාජන බිම හෙළන්නෙමි. භාජන බිම වැටුණු කල්හි මගේ ජීවිතය ගැන විශ්වාසයක් නැත (මම අසුවිය හැක). ඔබලා අතරින් සතර දෙනෙක් කට පුරා බත් ද, සතර දෙනෙක් මස් මාළු ද රැගෙන ගොස් සුපත්ත රජු සහ දේවිය අනුභව කරවව්. ‘සේනාපතියා කොහිදැ?’යි ඇසූ කල්හි ‘පසුව එන්නේ යැ’යි කියව්.” ඉක්බිති අරක්කැමියා නොයෙක් රාජ භෝජනයන් සකසා කදක තබාගෙන රාජ මාලිගාවට පිටත් විය. ඔහු රජ මිදුලට ගිය කල්හි කපුටු සෙන්පතියා කපුටන්ට සංඥාවක් දී, තෙමේ ඉගිලී ගොස් බත් ගෙන යන්නාගේ පපුවෙහි වසා නියපොතු වලින් පහර දී, යකඩ හෙල්ලක් වැනි හොටින් ඔහුගේ නාසය අගට ඇණ, පියාපත් දෙකෙන් ඔහුගේ මුහුණ වසා ගත්තේය. රජතුමා සඳලුතලයෙහි සක්මන් කරමින් මහ කවුළුවෙන් බලා සිටින විට ඒ කපුටාගේ ක්රියාව දැක, බත් ගෙන යන්නාට හඬ ගසා “එම්බා බත් ගෙන යන්නා! භාජන විසි කර දමා ඔය කපුටාම අල්ලා ගනු” යැයි අණ කළේය. ඔහු භාජන විසි කර දමා කපුටා තදින් අල්ලා ගත්තේය. රජතුමා ඔහුට “මෙහාට එව” යැයි කීවේය.
ඒ මොහොතේම (සැඟව සිටි) කපුටෝ පැමිණ තමන්ට ප්රමාණවත් පරිදි අනුභව කොට, ඉතිරි කොටස කියන ලද ක්රමයටම රැගෙන ගියහ. ඉන්පසු සෙසු කපුටෝ පැමිණ ඉතිරිය කෑහ. අර කපුටන් අට දෙනා ගොස් දේවිය සහිත කපුටු රජුට ආහාර කැවූහ. සුඵස්සාවගේ දොළදුක සන්සිඳුණේය. බත් ගෙන ගිය තැනැත්තා කපුටා රජු වෙත ඉදිරිපත් කළේය. එවිට රජතුමා ඌ විචාළේය: “එම්බා කපුට, තෝ මා කෙරෙහි ලජ්ජා නොවූයෙහිද? බත් ගෙන යන්නාගේ නාසය තුවාල කළෙහිය. බත් භාජනද බින්දෙහිය. තමාගේ ජීවිතය ගැනද නොසිතුවෙහිය. කුමක් නිසා මෙබඳු ක්රියාවක් කළෙහිද?” කපුටා පිළිතුරු දෙමින්, “මහරජතුමනි, අපගේ රජතුමා බරණැස් නුවර ඇසුරු කොට වෙසෙයි. මම ඔහුගේ සේනාපතියා වෙමි. ‘සුඵස්සා’ නම් වූ ඔහුගේ භාර්යාව දොළදුක් උපන් බැවින් ඔබ වහන්සේගේ භෝජනය අනුභව කිරීමට කැමති වූවාය. අපගේ රජතුමා ඇගේ දොළදුක ගැන මට කීවේය. මම එහිදීම මගේ ජීවිතය පරිත්යාග කිරීමට අධිෂ්ඨාන කරගෙන ආවෙමි. දැන් මා විසින් ඇය වෙත භෝජනය යවන ලදී. මගේ මනදොළ මුදුන් පත්විය. මේ කාරණය නිසා මා විසින් මෙබඳු දෙයක් කරන ලදී” යැයි පවසමින් මේ ගාථා පැවසීය:
“මහරජතුමනි, බරණැස් නුවර වාසය කරන ‘සුපත්ත’ නම් වූ කපුටු රජෙක් ඇත. හෙතෙම අසූ දහසක් පමණ කපුටන් පිරිවරාගෙන වෙසෙයි.”
“ඔහුගේ භාර්යාව වූ ‘සුඵස්සා’ නම් කපුටිය දොළදුක් උපන් බැවින්, ඔබ රජතුමාගේ මුළුතැන්ගෙයි පිසූ, ඉතා අගනා අලුත් රාජ භෝජනය අනුභව කිරීමට කැමති වෙයි.”
“මම ඔවුන්ගේ මෙහෙයුම පිට පැමිණි දූතයා වෙමි. මාගේ ස්වාමියාට ගෞරව සත්කාර කරනු වස් මෙහි පැමිණියෙමි. එසේ (ස්වාමියාගේ වුවමනාව ඉටු කිරීමේදී) මම (ඔබේ අරක්කැමියාගේ) නාසයෙහි තුවාලයක් සිදු කළෙමි.”
මෙහි බාරාණස්සං යනු බරණැස් නගරයෙහි ය. නිවාසිකො යනු නිරතුරුව වසන්නෙක් ය. පක්කං යනු නොයෙක් ආකාරයෙන් පිළියෙළ කරන ලද යන්නයි (ඇතැමෙක් ‘සිද්ධං’ යනුවෙන් ද පාඩම් කරති). පච්චග්ඝං යනු උණුසුම් වූ, පිළුණු නොවූ හෙවත් අලුත් යන්නයි; නැතහොත් මෙහි මස් මාළු ව්යඤ්ජන අතරින් එක එකක් වටිනාකමින් ඉහළය යන අර්ථයෙන් ‘පච්චග්ඝං’ (මහාර්ඝ) නම් වේ. තෙසාහං පහිතො දූතො රඤ්ඤො චම්හි ඉධාගතො යනු, මම ඒ රජු සහ දේවිය යන දෙදෙනාගේම දූතයා වෙමි; ඔවුන්ගේ අණ පරිදි රජු විසින් එවන ලද්දේ වෙමි; ඒ නිසා මෙහි පැමිණියෙමි යන අර්ථයි. භත්තු අපචිතිං කුම්මි යනු, ඒ මම මෙසේ පැමිණ මාගේ ස්වාමියාට ගෞරව සත්කාර සිදු කරමි. නාසායමකරං වණං යනු, ‘මහරජතුමනි, මේ කාරණය නිසා ඔබ වහන්සේගේ ද, මාගේ ද ජීවිතය ගැන නොතකා, බත් භාජන බිම හෙළීම පිණිස බත් ගෙනෙන්නාගේ නාසය හොටෙන් ඇන තුවාල කළෙමි. මා විසින් මාගේ රජතුමාට පුද සත්කාර කරන ලදී. දැන් ඔබ වහන්සේ කැමති දඬුවමක් මට කළ මැනවැ’යි කීවේය.
රජතුමා කපුටාගේ වචන අසා, “අපි මනුෂ්යයන් වී සිටියදීත් මහත් සම්පත් ලබා දී අපට හිතවතුන් සාදා ගැනීමට අසමත් වෙමු. ගම් බිම් ආදිය දෙමින් ද අප වෙනුවෙන් දිවි පිදීමට ඉදිරිපත් වන කෙනෙකු නොලබමු. මොහු කපුටකු වී සිටියදීත් තමන්ගේ රජතුමා වෙනුවෙන් ජීවිතය පරිත්යාග කරයි. මොහු අතිශයින් සත්පුරුෂයෙකි; මිහිරි හඬ ඇත්තෙකි; ධර්ම කථිකයෙකි” යයි ඔහුගේ ගුණ කෙරෙහි පැහැදී, කපුටු සෙන්පතියාට සේසත පූජා කළේය (රාජ්යය පාවා දුන්නේය). හෙතෙම තමන් ලැබූ ඒ සේසත නැවත රජුටම පුදා, බෝධිසත්වයන්ගේ ගුණ කීවේය. රජතුමා කපුටු රජු කැඳවා ධර්මය අසා, ඒ දෙදෙනාටම (කපුටු රජුට හා දේවියට) තමන්ගේ ආහාරයට සමාන වූ ආහාර දිනපතා සැපයීමට නියම කළේය. සෙසු කපුටන්ට දිනපතා සහල් අමුණක බත් පිසවා දුන්නේය. තමාත් බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සියලු සතුන්ට අභය දී පන්සිල් රැක්කේය. සුපත්ත කපුටු රජුගේ අවවාදය වසර හත්සියයක් පැවතියේය.
ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල බරණැස් රජු වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. සුමුඛ සේනාපතියා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. සුඵස්සා වූයේ රාහුල මාතාවයි. සුපත්ත කපුටු රජු වූයේ මම්ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
දෙවැනි වූ සුපත්ත ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.