“නානාඡන්දා මහාරාජං” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක්, ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ වර ලැබීම අරබයා වදාළ සේක. මෙහි කථාවස්තුව එකළොස්වන නිපාතයේ ජුණ්හ ජාතකයෙහි (ජාතක 1.11.13 ආදිය) මතු සඳහන් වන්නේය.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්වයෝ ඔහුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන, උපත ලබා වැඩිවියට පැමිණ, තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප හදාරා පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයට පත් වූහ. තනතුරෙන් ඉවත් කරන ලද පියාගේ පුරෝහිතයෙක් ද විය. හෙතෙම දිළිඳු වී දිරාපත් වූ ගෙයක වාසය කරයි.
ඉක්බිති එක් දිනක් බෝධිසත්වයෝ වෙස් වළාගෙන රාත්රී කාලයෙහි නගරය පරීක්ෂා කරමින් හැසිරෙති. සොරකමෙහි යෙදුණු සොරු පිරිසක් එක් සුරාසලකින් සුරා පානය කොට, තවත් සුරා කලයක් ද ගෙන තමන්ගේ නිවසට යමින් සිටියදී ඇතුල් වීථියෙහි ඔහු දැක, “බොල, තෝ කවුදැයි?” අසා පහර දී, උතුරු සළුව පැහැරගෙන, සුරා කලය ද ඔහු ලවා ඔසවාගෙන තැති ගන්වමින් ගියහ. (තනතුරින් ඉවත් කළ) ඒ බමුණා ද ඒ මොහොතේ නිවසින් නික්ම ඇතුල් වීථියෙහි සිට නැකැත් බලමින් රජතුමා සතුරන් අතට පත් වූ බව දැන බැමිණිය ඇමතුවේය. ඇය “ඇයි ස්වාමීනි?”යි කියා වේගයෙන් ඔහු ළඟට ආවාය. ඉක්බිති ඔහු ඇයට, “සොඳුරිය, අපගේ රජතුමා සතුරන් වසඟයට ගියේය”යි කීවේය. එවිට ඇය, “ස්වාමීනි, රජතුමා පිළිබඳ පුවත ඒ බමුණෝ දනිත්දැයි?” ඇසුවාය.
රජතුමා බමුණාගේ ශබ්දය අසා ටික දුරක් ගොස් ධූර්තයන්ට (සොරුන්ට), “ස්වාමීනි, මම දුප්පත් මිනිසෙක්මි. මේ උතුරු සළුව රැගෙන මා නිදහස් කරනු මැනව”යි කීවේය. ඔවුහු නැවත නැවතත් එසේ කියන ඔහු කෙරෙහි කරුණාවෙන් මුදාහළහ. රජතුමා බමුණා වසන නිවස සලකුණු කොටගෙන නැවතුණේය. එකල්හි පැරණි පුරෝහිත බමුණා ද, “සොඳුරිය, අපගේ රජතුමා සතුරන්ගෙන් මිදුණේ ය”යි කීවේය. රජතුමා එය ද අසා එම නිවස ද සලකුණු කරගෙන ප්රාසාදයට නැංගේය.
රාත්රිය පහන් වූ කල්හි (උදෑසන) බමුණන් කැඳවා, “ආචාර්යවරුනි, ඊයේ රාත්රියෙහි නැකැත් බැලුවාහුදැයි?” විචාළේය. “එසේය දේවයන් වහන්ස!”. “කිමෙක්ද, යහපත්ද?” “දේවයන් වහන්ස, යහපත්ය”. “කිසියම් ග්රහ පීඩාවක් නැත්ද?” “නැත දේවයන් වහන්ස”. රජතුමා “අසවල් නිවසින් බමුණා කැඳවන්න”යි කියා පැරණි පුරෝහිත බමුණා කැඳවා, “ඇදුරුතුමනි, රාත්රියෙහි නුඹ නැකැත් බැලුවාදැයි?” විචාළේය. “එසේය දේවයන් වහන්ස!”. “එහි කිසියම් ග්රහ පීඩාවක් ඇද්ද?” “එසේය මහරජතුමනි, අද රාත්රී ඔබවහන්සේ සතුරන්ගේ වසඟයට පත්ව මොහොතකින් නිදහස් වී යැයි” කීය.
රජතුමා “නක්ෂත්රය දන්නා කෙනෙකු නම් මෙවැන්නෙකු විය යුතුය”යි පවසා සෙසු බමුණන් පිටමං කරවා, “බමුණ, මම තොපට පැහැදුණෙමි. වරයක් ඉල්ලා ගන්නැ”යි කීවේය. “දේවයන් වහන්ස, අඹුදරුවන් සමඟ සාකච්ඡා කොට ගන්නෙමි”යි හෙතෙම කීය. “යන්න, සාකච්ඡා කොට එන්නැ”යි රජු කීවේය.
ඔහු ගොස් බැමිණිය ද, පුතා ද, ලේලිය ද, දාසිය ද කැඳවා, “රජතුමා මට වරයක් දෙයි. කුමක් ඉල්ලා ගන්නෙම්දැයි?” විචාළේය. එවිට:
- බැමිණිය, “මට දෙනුන් සියයක් ගෙනෙන්නැ”යි කීවාය.
- ඡත්ත නම් පුතා, “මට කුමුදු (සුදු) පැහැයෙන් යුත් සෛන්ධව අශ්වයන් යෙදූ උතුම් රථයක් ගෙනෙන්නැ”යි කීවේය.
- ලේලිය, “මට මැණික් කුණ්ඩලාභරණ ආදී කොට ඇති සියලු ආභරණ ගෙනෙන්නැ”යි කීවාය.
- පුණ්ණා නම් දාසිය, “මට වංගෙඩියක්, මෝල්ගහක් සහ කුල්ලක් ගෙනෙන්නැ”යි කීවාය.
බමුණා වනාහි ගම්වරක් ලබා ගැනීමේ කැමැත්තෙන් රජු සමීපයට ගොස්, “බමුණාණෙනි, ඔබේ අඹුදරුවන්ගෙන් විමසුවේදැයි?” රජු ඇසූ විට, “එසේය මහරජ, විමසුවෙමි. නමුත් එකිනෙකාගේ කැමැත්ත විවිධ යැයි” පවසා පළමු ගාථා දෙක පැවසීය.
“මහරජතුමනි, විවිධ දේට කැමති වූ අපි එකම ගෙයි වාසය කරමු. මම ගම්වරයක් කැමැත්තෙමි. බැමිණිය ගවයන් සියයක් කැමැත්තීය.”
“ඡත්ත මාණවකයා ආජානේය අසුන් යෙදූ රියක් ද, ලේලිය මිණිකොඬොළක් ද, පුණ්ණිකා නම් දාසිය (කුළු මෝල්ගස් සහිත) වංගෙඩියක් ද කැමති වන්නීය.”
එහි ඉච්ඡෙ යනු කැමති වෙමි යන්නයි. ගවං සතං යනු (රතු) දෙනුන් සියයක් යන්නයි. කඤ්ඤා යනු ලේලියයි. යා චෙසා යනු අපගේ නිවසේ සිටින යම් මේ පුණ්ණිකා නම් දාසියක් වෙයි ද, උපතින් පහත් වූ ඇය කුල්ල සහ මෝල්ගස සමඟ උදුක්ඛලං අභිකඞ්ඛති හෙවත් වංගෙඩියක් කැමති වන්නීය.
රජතුමා “සියල්ලන්ටම කැමති කැමති දේවල් දෙන්නැ”යි අණ කරමින් මෙම ගාථාව වදාළේය:
“බමුණාට ගම්වරයක් ද, බැමිණියට ගවයන් සියයක් ද, පුතුට ආජානේය අසුන් යෙදූ රියක් ද, ලේලියට මැණික් කුණ්ඩලාභරණයක් ද දෙන්න. එමෙන්ම මේ පහත් ජාති ඇති පුණ්ණිකා දාසියට වංගෙඩියක් (සහ මෝල්ගසක්) ලබා දෙන්න.”
එහි යඤ්චෙතං යනු මේ පූර්ණිකාව යමක් කියයි ද, ඒ උපතින් පහත් තැනැත්තියට ජම්මිං උදුක්ඛලං පටිපාදෙථ හෙවත් ඒ වංගෙඩිය ලබා දී පිළිගන්වන්න යන්නයි.
මෙසේ රජතුමා බමුණා විසින් පතන ලද දේ ද, ඊට අමතරව වෙනත් මහත් සම්පත් ද දී, “මෙතැන් පටන් අපට කළ යුතු කටයුතුවල දී උත්සාහවන්ත වන්නැ”යි කියා බමුණා තමා ළඟ සේවයේ යෙදවා ගත්තේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල බමුණා වූයේ ආනන්ද ස්ථවිරයන් ය. රජතුමා වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
නානාඡන්ද ජාතක වර්ණනාව නව වැන්නයි.