‘දරියා සත්ත වස්සානි’ (ගල් ගුහාවෙහි සත් වසරක්) යනාදී මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි සුන්දරියගේ මරණය අරබයා වදාළ සේක. එකල භාග්යවතුන් වහන්සේ සත්කාර ගරුකාර ලද්දාහු වෙති. ඊට අදාළ කථා පුවත ‘උදාන’ පාලියේ (උදා. 38) දක්වා ඇත්තේමය. මෙය වනාහි එහි සාරාංශයයි. භාග්යවතුන් වහන්සේට ද භික්ෂු සංඝයාට ද පංච මහා ගංගාවල මහා දියකඳට සමාන ලාභ සත්කාර උපන් කල්හි, නැසුණු ලාභ සත්කාර ඇති අන්ය තීර්ථකයෝ හිරු උදාවන කල්හි කණාමැදිරියන් මෙන් බැබළීම නැති වී, එකට එක්ව සාකච්ඡා කළහ: “අපි ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ උපන් කාලයේ සිට නැසුණු ලාභ සත්කාර ඇත්තෝ වෙමු. කිසිවෙක් අප සිටින බවවත් නොදනිති. කවරෙකු සමග එක්වී ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට අපකීර්තියක් උපදවා, උන්වහන්සේගේ ලාභ සත්කාර අතුරුදහන් කරවන්නෙමුද?” යනුවෙනි. ඉක්බිති ඔවුන්ට “සුන්දරිය සමග එකතුවී එය කිරීමට හැකිවන්නෙමු” යන අදහස ඇතිවිය.
ඔවුහු එක් දිනක් සුන්දරිය තීර්ථකාරාමයට පිවිස වැඳ සිටි විට කථා නොකළාහුය. ඈ නැවත නැවතත් කථා කළද පිළිතුරක් නොලැබ, “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේලා කිසිවකු විසින් වෙහෙසට පත්කළාහුදැ?”යි විචාළාය. “නැගණියනි! ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අප වෙහෙසවා ලාභ සත්කාර නැති අය බවට පත් කොට හැසිරෙන අයුරු නොදකින්නෙහිද?” (යයි ඔවුහු ඇසූහ). ඈ, “මෙම කරුණෙහි මා විසින් කුමක් කිරීම සුදුසුදැ?”යි ඇසුවාය. “නැගණියනි, නුඹ වනාහි මනා රූ ඇත්තීය; සෝභාවෙන් අගතැන් පැමිණියාය. ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට අපකීර්තියක් ආරෝපනය කොට, මහජනයාට නුඹේ කථාව ඒත්තු ගන්වා, (උන්වහන්සේ) ලාභ සත්කාර නැති කෙනෙකු කරව”යි කීහ. ඈ “යහපතැ”යි පිළිගෙන වැඳ ගියාය. එතැන් පටන් මල්, සුවඳ, විලවුන්, කපුරු සහ කටුක රස ඇති ගෙඩි ආදිය ගෙන හවස් කාලයේ මහජනයා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා නගරයට පිවිසෙන වේලාවේ ඈ ජේතවනාරාමය දෙසට යයි. “කොහි යන්නෙහිදැ?”යි විමසන ලදුව, “ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සමීපයට යමි; මම උන්වහන්සේ සමග එක ගඳකිළියේ වසමියි” කියා, (රාත්රියෙහි) එක්තරා තීර්ථක ආරාමයක වාසය කොට, උදෙන්ම ජේතවනාරාමයට යන මාර්ගයට බැස නගරය දෙසට එන්නීය. “සුන්දරිය, කොහි ගියෙහිදැ?”යි විමසන ලදුව, “ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සමග එක ගඳකිළියේ වාසය කොට, උන්වහන්සේ කෙළෙස් ඇල්මට (ලිංගික තෘප්තියට) පමුණුවා ආවෙමි”යි කියයි.
ඉක්බිති දින කීපයකට පසු ධූර්තයන්ට (මැරයන්ට) කහවණු දී, “යන්න! ඒ සුන්දරිය මරා ශ්රමණ ගෞතමයන්ගේ ගඳකිළිය සමීපයෙහි ඉවත දැමූ මල් ගොඩ ඇතුළෙහි දමා එන්නැ”යි කීවාහුය. ඔවුහු එසේ කළහ. ඉන්පසු තීර්ථකයෝ “සුන්දරිය නොදක්නෙමු”යි ඝෝෂා කොට රජතුමාට දන්වා සිටියහ. “තොපට කුමන ස්ථානයක් පිළිබඳව සැක ඇත්තේදැ?”යි (රජු විසින්) විමසන ලදුව, “අසවල් දවසේ ඈ ජේතවනාරාමයට ගියාය; එහිදී ඇයට සිදුවූ පුවත නොදනිමු”යි කීහ. “එසේ නම් ගොස් ඇය සොයන්න” යනුවෙන් රජතුමා විසින් අවසර ලැබූ ඔවුහු, තමන්ගේ උපස්ථායකයන් කැටුව ජේතවනාරාමයට ගොස් සොයමින් සිටියදී, ඉවත දැමූ මල් ගොඩ අතරෙහි (මළ සිරුර) තිබෙනු දැක, එය ඇඳක නංවා නගරයට ගෙන ගොස්, “ශ්රමණ ගෞතමයන්ගේ ශ්රාවකයෝ ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් කළ පාප කර්මය සඟවන්නෙමුයි සුන්දරිය මරා ඉවත දැමූ මල් ගොඩ අතරෙහි සඟවා තැබූහ”යි රජතුමාට දැන්වූහ. රජතුමා “එසේ නම් යන්න, නගරයේ (සිරුර රැගෙන) ඇවිදින්න”යි කීවේය. ඔවුහු නගරයේ වීථිවල ඇවිදිමින් “ශ්රමණ ශාක්ය පුත්රයන්ගේ ක්රියාව බලව්” ආදිය කියමින් කෑ ගසා නැවත රජ මාළිගාවේ දොරටුව ළඟට ආවාහුය.
රජතුමා සුන්දරියගේ සිරුර අමු සොහොනෙහි මැස්සක් මත තබා ආරක්ෂා කරවීය. ආර්ය ශ්රාවකයන් හැර සැවැත්නුවර වැසි සෙසු ජනයා බොහෝ සෙයින් “ශ්රමණ ශාක්ය පුත්රයන්ගේ ක්රියාව බලව්” ආදිය කියමින් නගරය ඇතුළතත්, පිටතත්, භික්ෂූන්ට අපහාස කරමින් හැසිරෙති. භික්ෂූහු ඒ පුවත තථාගතයන් වහන්සේට සැල කළාහුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ “එසේ නම් තෙපි ද ඒ මිනිසුන්ට මෙසේ ප්රතිචෝදනා කරන්නැ”යි වදාරා,
“බොරු කියන තැනැත්තා නිරයට යයි. යමෙක් යමක් කොට ‘නොකළෙමි’යි කියයි ද ඔහු ද නිරයට යයි. හීන කර්ම ඇති ඒ දෙදෙනා ම පරලොව දී (දුකට පැමිණීමෙන්) සමාන වෙත්.” (උදා· 38)
යන මේ ගාථාව දේශනා කළ සේක.
රජතුමා “සුන්දරිය අන් අය විසින් මරණ ලද බව (සොයා) දැනගන්නැ”යි රාජ පුරුෂයන් යෙදවීය. ඒ ධූර්තයෝ වනාහි (ලැබුණු) ඒ කහවණුවලින් රා බොමින් ඔවුනොවුන් කලහ කරති. එහි දී එකෙක් අනෙකාට මෙසේ කීවේය: “තෝ සුන්දරිය එක පහරින්ම මරා, ඉවත දැමූ මල් ගොඩ අතරෙහි දමා, එයින් ලත් කහවණුවලින් රා බොන්නෙහි ද? වේවා! වේවා!” රාජ පුරුෂයෝ ඒ ධූර්තයන් අල්ලාගෙන ගොස් රජුට දැක්වූහ. ඉක්බිති රජතුමා “තොප විසින් ඇය මරන ලද්දීදැ?”යි විචාළේය. “එසේය දේවයන් වහන්ස!” (යි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ). “කවුරුන් විසින් මරවන ලද ද?” “අන්ය තීර්ථකයන් විසින් දේවයන් වහන්ස”. රජතුමා තීර්ථකයන් කැඳවා, “සුන්දරියගේ සිරුර ඔසවාගෙන යව්! ‘මේ සුන්දරිය ශ්රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට අපකීර්තියක් ආරෝපනය කරනු කැමති අප විසින් මරවන ලදී; ගෞතමයන් වහන්සේගේ හෝ ශ්රාවකයන් වහන්සේලාගේ හෝ දෝෂයක් නැත; මෙය අපගේම දෝෂයකි’ යි මෙසේ කියමින් නගරයෙහි හැසිරෙව්” යයි අණ කළේය. ඔවුහු එසේ කළාහුය. මෝඩ මිනිස්සු (මුලදී කී කථාව විශ්වාස කළ ද දැන්) මෙය විශ්වාස කළහ. තීර්ථකයෝ ද මිනිස් ඝාතන දණ්ඩනයෙන් පීඩාවට පත් කරන ලදහ. එතැන් පටන් බුදුරජාණන් වහන්සේට ලැබෙන සත්කාර ඉතා මහත් විය.
ඉක්බිති එක් දිනක් භික්ෂූහු දම්සභාවෙහි දී කථාවක් මතු කළහ: “ඇවැත්නි! තීර්ථකයෝ ‘බුදුරජාණන් වහන්සේට අපකීර්තියක් (කලු පැල්ලමක්) උපදවන්නෙමු’යි ගොස් තමුන් ම අපකීර්තියට (කලු වීමට) පත් වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේට වනාහි ඉතා මහත් ලාභ සත්කාර උපන්නේය” යනුවෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුක්තව මෙහි සිටියාහුදැ?”යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි, බුදුවරයන්ට අවමන්/කිළිටි ඉපදවීමට නොහැකිය. බුදුවරයන්ට කිළිටි භාවයක් ඇති කිරීමට (උත්සාහ) කිරීම ජාතිරංග මාණික්යයක් කිළිටි කිරීමට ගන්නා උත්සාහයක් හා සමානයි. පෙරත් ජාතිරංග මැණිකක් ‘කිළිටි කරන්නෙමු’යි උත්සාහ කළේ වී නමුදු කිළිටි කරන්නට නොහැකි වූහ”යි වදාරා, උන්වහන්සේලා විසින් ඉල්ලන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ එක් ගමක බමුණු කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, කාමයන්හි ආදීනව දැක, ගිහිගෙන් නික්මී හිමාලය ප්රදේශයේ පර්වත පංති තුනක් ඉක්මවා ගොස්, තාපසයෙකු වී පන්සලක වාසය කළහ. එතුමාගේ ආශ්රමයට නුදුරෙහි මැණික් ගුහාවක් විය. එහි තිහක් පමණ ඌරෝ වාසය කරති. ගුහාවට නුදුරෙහි එක් සිංහයෙක් හැසිරෙයි. සිංහයාගේ ඡායාව (ප්රතිබිම්බය) මැණිකෙහි (බිත්තියේ) පෙනෙයි. ඌරෝ සිංහයාගේ ඡායාව දැක බිය වී, තැති ගැනීමෙන් ස්වල්ප මස් ලේ ඇති අය (කෘෂ) වූහ. ඔවුහු, “මේ මැණිකේ ඇති පැහැදිලි බව නිසා මේ සිංහයාගේ ඡායාව පෙනෙයි; මේ මැණික කිළුටු කරන්නෙමු; විවර්ණ කරන්නෙමු”යි සිතා, නුදුරෙහි වූ එක් විලකට ගොස් මඩෙහි ගැලී අවුත් මැණිකෙහි ඇඟ උළති. එය ඌරු ලෝමයෙන් උළන කල්හි වඩාත් පිරිසිදු විය. ඌරෝ (වෙනත්) උපායක් නොදකිමින්, “මේ මැණික දුර්වර්ණ කරන උපායක් තාපසයාගෙන් අසන්නෙමු”යි බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ එකත්පසෙක සිටියාහු, මුල් ගාථා දෙක ප්රකාශ කළහ:
“අපි තිහක් පමණ දෙනා සත් අවුරුද්දක් මුළුල්ලෙහි මේ මැණික් ගුහාවෙහි විසුවෙමු. ‘මාණික්යයේ දීප්තිය වනසමු’යි අප විසින් සාකච්ඡා කරන ලද්දේ විය.”
“(එහෙත්) උළන උළන තරමට මැණික බෙහෙවින් නිර්මල වෙයි. බමුණ, (එය) නොපෙනෙන ලෙස කිරීමට විමසමු. මේ කරුණෙහිලා කුමක් කටයුතු දැයි ඔබ සිතන්නෙහිද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථා දෙක කීහ.
එහි දරියා යනු මැණික් ගුහාවෙහි ය. වසාමසෙ යනු වසමු. හඤ්ඤාම යනු නසන්නෙමු; අපි ද විවර්ණ කරන්නෙමු. ඉදඤ්චදානි පුච්ඡාම යනු, දැන් අපි “කවර කරුණකින් මේ මැණික කිළිටි කරනු ලබන්නේ ද පිරිසිදු (බැබළෙන්නේ) වේ” යන මෙය ඔබෙන් විමසමු. කිං කිච්චං ඉධ මඤ්ඤසි යනු මේ අර්ථයෙහි නුඹ මේ ක්රියාව කෙසේ දැයි (කුමක් කළ යුතු දැයි) සිතන්නෙහි ද යන්නයි.
ඉක්බිති ඔවුන්ට කරුණු කියන බෝසතාණන් වහන්සේ තුන්වන ගාථාව වදාළ සේක:
“මේ මැණික වෛඩූර්ය මාණික්යයකි. කර්කශ (රළු) නොවෙයි; නිර්මල ය; සුන්දර ය. මෙහි සිරිය (කාන්තිය) නසන්නට නොහැක. එබැවින් ඌරනි, (වෙනත් තැනකට) ඉවත්ව යවු.”
යනුවෙන් තෙවන ගාථාව කීහ.
එහි, අකාචො යනු රළු (කර්කශ) නොවු බවයි. සුභො යනු ශෝභන බවයි. සිරිං යනු ආලෝකය/කාන්තිය යි. අපක්කමථ යනු, ‘මේ මැණිකේ ආලෝකය නසන්නට නොහැකිය; තෙපි වනාහි මේ මැණික් ගුහාව හැර අන් තැනකට යව්’ යනුයි.
ඔවුහු තාපසයාගේ වචනය අසා එසේ කළාහුය (ඉවත්ව ගියහ). බෝසතාණන් වහන්සේ ධ්යාන උපදවාගෙන (මරණින් මතු) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල තාපසයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
පස්වන වූ මණිසූකර ජාතක වර්ණනාව යි.