“වරං වරං ත්වං” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සේක් ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ අරබයා වදාළ සේක. පසේනදී රජුගේ පියා වූ මහා කොසොල් රජතුමා, බිම්බිසාර රජුට තම දියණිය වූ කොසොල් දේවිය පාවා දෙමින්, ඇයට ස්නානය සඳහා සුවඳ සුණු ආදී වියදම් පිණිස ලක්ෂයක් ආදායම් ලැබෙන කාසි ගමක් දුන්නේය. අජාසත් රජු විසින් පියා මරවන ලද කල්හි, කෝසල දේවියද සෝකයෙන් මඩනා ලදුව කලුරිය කළාය. ඉක්බිති පසේනදී රජතුමා, “අජාසත් රජතුමා විසින් පියා මරවන ලද කල්හි මගේ නැගණියද සැමියා මියගිය සෝකයෙන් කලුරිය කළාය. එබැවින් පීතෘඝාතක සොරාට කාසිගම නොදෙන්නෙමි” යි සිතුවේය. හෙතෙම එය අජාසත් රජුට නුදුන්නේය. ඒ ගම නිසා ඔවුන් දෙදෙනා අතර කලින් කලට යුද්ධ ඇතිවෙයි. අජාසත් තරුණය, සමර්ථය. පසේනදී රජ මහලුය; හෙතෙම නිතර පැරදෙයි. මහා කොසොල් රජුගේ මිනිස්සුද බොහෝ සෙයින් පරාජයට පත්වූවෝ වෙති. ඉක්බිති රජතුමා “අපි නිතර පරදිමු. කුමක් කළයුතුදැ” යි ඇමතියන්ගෙන් විචාළේය. “දේවයන් වහන්ස, භික්ෂූන් වහන්සේලා වනාහි මන්ත්රණයෙහි (කතාවෙහි) දක්ෂ වෙත්. දෙව්රම් වෙහෙරෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ කථා ඇසීම සුදුසුය” යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා, “එසේනම් ඒ ඒ වේලාවෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ කථාබස් අසව්” යයි චර පුරුෂයන්ට අණ කළේය. ඔවුහු එතැන් පටන් එසේ කළහ.
ඒ කාලයෙහි දත්ත තෙරුන් වහන්සේ හා ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ යන මහලු තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම විහාර කෙළවර පන්සලක වාසය කරති. උන්වහන්සේලා අතුරෙන් ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ රාත්රී පළමු යාමයෙහිත් මධ්යම යාමයෙහිත් නිදාගෙන, අළුයම පිබිදී දර පලා ගිනිදල්වා හිඳගෙන, “ස්වාමීනි, දත්ත තෙරුණුවනි” යි කීවේය. “ස්වාමීනි, තිස්ස තෙරුණුවනි ඇයි? නුඹ වහන්සේ නිදා ගන්නෙහිද?” “නොනිදා කුමක් කරන්නෙමුද?” “නැගිට හිඳගන්නැ” යි කීය. උන්වහන්සේ නැගිට හිඳ ගත්විට දත්ත තෙරුන්ට කියන්නේ, “ස්වාමීනි දත්ත තෙරුණුවනි, මේ ලොල් වූ මහ බඩක් ඇති කොසොල් රජතුමා හැලියක් පමණ බත් අනුභව කරයි. නමුත් යුද උපායන් කිසිවක් නොදනී. ‘පැරදුනෙමි, පැරදුනෙමි’ යි කියවයි.” “කුමක් කිරීම සුදුසුදැ” යි දත්ත තෙර ඇසීය. ඒ අවස්ථාවෙහි ඒ චරපුරුෂයෝ ඔවුන්ගේ කථාව අසමින් සිටියහ.
ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ යුද්ධය විස්තර කළේය: “ස්වාමීනි, යුද්ධය නම් ත්රිවිධ වේ. එනම් පදුම බ්යුහය (පද්මාකාර විහිදුම), චක්ර බ්යුහය (චක්රාකාර විහිදුම) සහ සකට බ්යුහය (ගැලක ආකාර විහිදුම) යනුයි. අජාසත් රජු අල්ලාගනු කැමැත්තෙකු විසින් අසවල් නම් පර්වත කුහරය තුළ පර්වත බිත්ති දෙක අතරෙහි මිනිසුන් තබා, ඉදිරියෙහි දුර්වල බලඇණියක් පෙන්වා, ඔහු පර්වත අතරට පිවිසි බව දැන පිවිසි මග අහුරා, ඉදිරියෙන්ද පසුපසින් ද පර්වත බිත්ති දෙපසින්ද පැන මහත් නාද පවත්වා, කෙමනට අසු වූ මසකු මෙන්ද මිටට අසු වූ ගෙම්බකු මෙන්ද කොට ඔහු අල්ලාගත හැක.” චර පුරුෂයෝ ඒ පණිවිඩය රජතුමාට දැන්වූහ. ඒ අසා රජතුමා යුද බෙරය ගස්වා ගොස් ‘සකට බ්යුහය’ (Wagon Formation) යොදා අජාසත් රජු පණපිටින් අල්වාගෙන, තමන්ගේ දූ වූ වජිරා කුමරිය බෑණාට පාවා දී, කාසිගම ඇගේ ස්නාන වියදම් සඳහා පවරා දී පිටත්කර හැරියේය. ඒ පුවත භික්ෂු සංඝයා අතර ප්රකට විය. ඉක්බිති එක්දිනක් භික්ෂූහු දම්සභාවෙහිදී “ඇවැත්නි, කොසොල් රජතුමා ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේගේ යුද සැලැස්මට අනුව ක්රියාකොට අජාසත්තව පැරදුවේය” යි කථාවක් මතුකළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, මෙහි කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහුදැ” යි විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ යුද විචාරණයෙහි දක්ෂයෙක්ව සිටියේය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ වනයෙහි රුක් දෙවියෙකු වී උපන්හ. එකල බරණැස් නුවර ඇසුරුකොට ජීවත් වූ වඩු ගමක එක් වඩුවෙක් ලීදඬු සඳහා වනයට ගොස් සිටියදී වලක වැටුණු ඌරු පැටවෙකු දැක ගෙදර ගෙනවිත් පෝෂණය කළේය. ඒ ඌරු පැටවා වැඩී මහ සිරුරක් ඇතිව, වක් වූ දළ ඇතිව, යහපත් ආචාරශීලී පැවතුම් ඇත්තේ විය. වඩුවා විසින් පෝෂණය කළ බැවින් හෙතෙම ‘වඩ්ඪකී සූකරයා’ යයි ප්රකට විය. වඩුවා ලී සසින කල්හි හෙතෙම හොම්බෙන් කොටය පෙරළයි; කටින් ඩැහැගෙන වෑ, පොරෝ, නියන, මුගුර ගෙන එයි; කලු නූලේ කෙළවර අල්ලා ගනියි. ඉක්බිති ඒ වඩුවා “කිසිවෙකු විසින් ඌ මරා කන්නේය” යි බියෙන් කැලයට ගෙනගොස් මුදා හළේය. ඌරාද කැලයට පිවිස ආරක්ෂා සහිතව විසීමට පහසු තැනක් බලන්නේ, පර්වත දෙකක් අතර අල මුල්වලින් යුත්, විසීමට පහසු, බොහෝ ඌරන් ගැවසෙන මහත් ගිරිකඳුරක් දුටුවේය. සිය ගණන් ඌරෝ ඌ දැක සමීපයට පැමිණියහ. වඩ්ඪකී ඌරාද ඔවුන්ට, “මම තොපම සොයමින් හැසිරෙමි. මා විසින් තොපි දක්නා ලද්දෙහුය. මේ ස්ථානය සිත්කලුය. මමද දැන් මෙහිම වසන්නෙමි” යි කීවේය. “ඇත්තෙන්ම මේ ස්ථානය සිත්කලුයි. එහෙත් මෙහි භයානක උවදුරක් ඇතැ” යි ඌරෝ කීහ. “මමද තොප දැක මෙය දැනගතිමි. මෙසේ ගොදුරු සුලභ ස්ථානයක වසන්නා වූ තොපගේ ශරීරවල මස් ලේ නැත. තොපට මෙහි ඇති බිය කුමක්ද?” “එක් කොටියෙක් උදේම ඇවිත් පෙනෙන මානයේ සිටින ඌරකු ගෙන යයි.” “ඒ කොටියා දිනපතා අල්ලා ගන්නවාද? නැතිනම් අතරින් පතරදැ?” යි ඇසීය. “දිනපතා අල්ලා ගනිතියි” කීහ. “කොටි කී දෙනෙක්ද?” “එකෙක්ම පමණයි.” “නුඹලා මෙපමණ සිටිද්දී එකෙකු අල්ලා ගැනීමට නොහැකිද?” “එසේය, නොහැක්කෙමු” යි කීහ. “මම ඌ අල්ලා ගන්නෙමි. තොපි මගේ වචනය පමණක් පිළිපදිව්. ඒ ව්යාඝ්රයා වාසය කරන්නේ කොහිද?” “මේ පර්වතයේ ය” යි කීහ.
ඒ වඩ්ඪකී ඌරා රාත්රියෙහිම ඌරන් හසුරුවා යුද්ධය විස්තර කරමින්, “යුද්ධයක් නම් පදුම බ්යුහ, චක්ක බ්යුහ, සකට බ්යුහ යනුවෙන් ත්රිවිධ වෙති” යි කියා පදුම බ්යුහයෙන් (පද්මාකාරයෙන්) සේනාව ස්ථානගත කළේය. හෙතෙම ජය භූමිය දනියි. ඒ නිසා “මේ ස්ථානයේ යුද්ධය සංවිධානය කිරීම සුදුසුය” යි සිතා:
- කුඩාම ඌරු පැටවුන්ද මව්වරුන්ද ඌරු පිරිස මැද්දෙහි තැබීය.
- මව්වරු වටකර තරුණ ඊරියන් තැබීය.
- ඔවුන් වටකර ඌරු පැටවුන් තැබීය.
- ඔවුන් වටකර මහලු ඌරන් තැබීය.
- ඔවුන් වටකර දිග දළ ඇති ඌරන් තැබීය.
- ඔවුන් වටකර යුද්ධයට දක්ෂ බලවත් ඌරන් දහය දහය බැගින්, විස්ස විස්ස බැගින් ඒ ඒ තැන්වල බලමුළු වශයෙන් තැබීය.
තමන් සිටින තැනට ඉදිරියෙන් එක් රවුම් වලක් හෑරවීය. පස්සෙන් ඔරුවක හැඩය ගත්, ක්රමානුකූල බෑවුමක් ඇති, ප්රපාතයක් වැනි වූ වලක් සෑරවීය. හැට හැත්තෑවක් පමණ වූ යෝධ ඌරන් ගෙන ඒ ඒ තැන “බිය නොවන්නැ” යි කියමින් කටයුතු සංවිධානය කරද්දීම අරුණ නැංගේය.
ව්යාඝ්රයා නැගිට “මේ සුදුසු කාලයයි” දැන ගොස්, ඔවුන් ඉදිරියේ ඇති පර්වත තලාවෙහි සිට ඇස් ඇර ඌරන් දෙස බැලීය. වඩ්ඪකී ඌරා “ඌ දෙස බලව්” යයි ඌරන්ට සංඥාවක් දුන්නේය. ඔවුහු ඌ දෙස බැලූහ. ව්යාඝ්රයා කට විවෘතකොට හුස්ම ගත්තේය; ඌරෝද එසේ කළහ. ව්යාඝ්රයා මුත්රා පිට කළේය; ඌරෝද මුත්රා පිට කළාහුය. මෙසේ ව්යාඝ්රයා යම් යම් දෙයක් කරයිද, ඌරෝද එයම කළහ. ව්යාඝ්රයා සිතුවේය: “පෙර මා ඌරන් දෙස බැලූ කල්හි ඔවුහු පලා යති; පලා යන්නටද නොහැකි වෙත්. අද පලා නොගොස් මාගේ විරුද්ධකරුවන් වී මා කරන දෙයම කරති. මේ ජය භූමියෙහි සිටි ඔවුන් සංවිධානය කරන එක් ඌරෙක් ඇත. අද එහි ගිය මට ජයක් නොපෙනේ.” හෙතෙම ආපසු හැරී තමන් වාසය කරන ස්ථානයටම ගියේය. ව්යාඝ්රයා විසින් මරා ගන්නා ලද මස් කන්නට පුරුදුව සිටි එක් කපටි ජටිලයෙක් එහි විය. හෙතෙම හිස් අතින් එන ඌ දැක ඌ සමග කථා කරමින් පළමු ගාථාව කීවේය:
“ව්යාඝ්රය, නුඹ පෙර මේ ප්රදේශයේ සියලු ඌරන් යටත් කරගෙන උතුම් ඌරන් මරමින් හැසුරුණෙහිය. දැන් නුඹ තනිව බැහැරව ගොස් සිතමින් සිටින්නෙහිය. ව්යාඝ්රය! අද නුඹට කාය ශක්තිය නැත්තේද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි වරං වරං ත්වං නිහනං පුරෙ චරි අස්මිං පදෙසෙ අභිභුය්ය සූකරෙ යනු: “එම්බා ව්යාඝ්රය! නුඹ පෙර මේ ප්රදේශයේ සියලු ඌරන් යටත් කරගෙන, මේ ඌරන් අතරෙහි උතුම් උතුම් (හොඳම) ඌරන් මරමින් හැසුරුණෙහිය.” සොදානි එකො බ්යපගම්ම ඣායසී යනු: “ඒ නුඹ දැන් වෙනත් ඌරෙකු අල්ලා නොගෙන හුදකලාව ඉවත්ව ගොස් කල්පනා කරහිද? ශෝකයෙන් සිතමින් සිටිහිද?” බලං නු තෙ බ්යග්ඝ න චජ්ජ විජ්ජතී යනු: “එම්බා ව්යාඝ්රය, අද තාගේ කාය ශක්තිය නැතිද?”
ඒ අසා ව්යාඝ්රයා දෙවන ගාථාව කීවේය:
“මේ ඌරෝ පෙර මා දැක බියෙන් පීඩිතව ආරක්ෂා වීමට බොහෝ තැන් සොයමින්, වෙන් වෙන්ව දිසාවෙන් දිසාවට දිව යති. එහෙත් දැන් ඔවුහු එක් රැස්ව නාද කෙරෙති. එක්ව සිටියා වූ මොවුහු අද මා විසින් මැඩලිය නොහැක්කාහුය.”
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීවේය.
එහි සුදං යනු නිපාතයකි. මෙහි කෙටි අර්ථය මෙයයි: ඉමෙ (මේ ඌරෝ) පෙර මා දැක බියෙන් පෙළුනාහු, තමන්ගේ ලෙණගවෙසිනො පුථූ (ආරක්ෂා ස්ථාන සොයමින් වෙන් වෙන්ව), දිසොදිසං යන්ති (ඒ ඒ දිසාවලට හැරී පලා යති). තෙ දානි (ඔවුහු දැන්) සියල්ලෝම එක්ව අවුත් එකතො වසන්ති (එකට එක්ව නද දෙති). ජය බිමට එළඹ සිටියා වූ මොවුහු යත්ථ ඨිතා දුප්පසහා අජ්ජ ඉමෙ මයා (අද මා විසින් මැඩලිය නොහැක්කාහුය).
ඉක්බිති මොහුට ධෛර්යය උපදවමින් කපටි ජටිලයා, “බිය නොවන්න. යන්න, ඔබ නාදකොට පනින කල්හි සියල්ලෝම බියවී විසිරී පලා යන්නාහුය” යි කීවෙය. ව්යාඝ්රයාද ඔහු විසින් උත්සාහවත් කරන කල්හි සූරයෙක් වී නැවත ගොස් පර්වත තලාවෙහි සිටියේය. වඩ්ඪකී ඌරාද වලවල් දෙක අතර සිටියේය. ඌරෝ, “ස්වාමීනි! මහා හොරා නැවත ආවේය” යි කීවාහුය. “බිය නොවව්. දැන් ඌ අල්ලා ගන්නෙමි” යි හෙතෙම කීවේය. ව්යාඝ්රයා නාදකොට වඩ්ඪකී ඌරාගේ පිටට පැන්නේය. ව්යාඝ්රයා තම පිටට පනින කල්හි ඌරා කරකැවී වේගයෙන් (ළිඳක් සේ සෘජුව) හාරන ලද වලට පැන්නේය. ව්යාඝ්රයා වේගය පාලනය කරගන්නට නොහැකිව ඌරාට උඩින් විසිවී ගොස්, ක්රමානුකූලව පටු වන සේ හරහට සාරන ලද වලෙහි අතිශයින් බාධා සහිත ස්ථානයෙහි (සිරවී සිටින ලෙස සකස් කළ තැන) වැටී ගුළියක් මෙන් හිර විය. වඩ්ඪකී ඌරා වලෙන් ගොඩ වී, හෙණ වේගයෙන් ගොස්, ව්යාඝ්රයාගේ කලවයේ ඇතුල් පැත්තට දළෙන් පහර දී වකුගඩුව දක්වා පලා, මෘදු මාංශය දළෙහි ඔතාගෙන, ව්යාඝ්රයාගේ මතුපිට කරකවා, “තොපේ සතුරා ගනිව්” යයි කියා ඔසවා වලෙන් බැහැරට විසිකළේය. පළමුව පැමිණි ඌරෝ ව්යාඝ්ර මස් ලැබූහ. පසුව ආවා වූ ඌරෝ “ව්යාඝ්ර මස් කෙසේ වෙයිදැ” යි අසමින් ඔවුන්ගේ කටවල් ඉඹිමින් හැසුරුණාහ.
ඌරෝ එපමණකින් සතුටු නොවූහ. වඩ්ඪකී ඌරා ඔවුන්ගේ ඉඟි දැක “කුමක් නිසා නුඹලා සතුටු නොවන්නාහුදැ” යි ඇසීය. “ස්වාමීනි! මේ ව්යාඝ්රයා පමණක් ඝාතනය කිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? තවත් ව්යාඝ්රයන් දහයක් වුවත් ගෙන ඒමට සමත් කපටි ජටිලයෙක් ඇත්තේමය.” “ඒ කවරෙක්ද?” “එක් දුසිල් තාපසයෙකැ” යි කීහ. “මා විසින් මරන ලද ඒ ව්යාඝ්රයා මට ප්රමාණවත් නොවෙයි. එන්න, අපි ඒ තවුසා අල්ලා ගන්නෙමු” යි කියා ඌරු සමූහය සමග පිටත් විය. කපටි තාපසයාද ව්යාඝ්රයා පමාවන කල්හි, “ඌරන් ව්යාඝ්රයා අල්ලා ගන්නට ඇතැ” යි සිතා පෙරමග බලමින් යද්දී ඌරන් එනු දැක, තමන්ගේ පිරිකර ගෙන පලා යන්නට විය. ඌරන් විසින් ලුහුබඳින ලද හෙතෙම පිරිකර ඉවතලා වේගයෙන් දිඹුල් ගසකට නැංගේය. ඌරෝ, “ස්වාමීනි! දැන් අපි විනාශ වුනෙමු. තාපසයා පලාගොස් ගසකට නැංගේය” යි කීහ. “ගස කුමක්දැ” යි ඇසීය. “දිඹුල් ගසකියි” කීහ. හෙතෙම විධානය කළේය:
- “ඊරියෝ ජලය ගෙන එත්වා.
- ඌරු පැටවුන් පොළොව හාරත්වා.
- දිග දළ ඇති ඌරෝ මුල් සිඳිත්වා.
- ඉතිරි අය ගස වටකොට සිට රකිත්වා.”
ඔවුන් එසේ කරන කල්හි තෙමේ දිඹුල් ගසේ මුදුන් මුලට පොරොවෙන් පහර දෙන්නාක් මෙන් එක පහරින්ම ඇන කඩා බිම හෙළීය. පිරිවරා සිටි ඌරෝ කපටි ජටිලයා බිම වැටුණු විට කෑලි කෑලි කොට ඇට දක්වා කා දැමූහ. ඉක්බිති වඩ්ඪකී ඌරා දිඹුල් කඳෙහිම හිඳුවා, කූට ජටිලයා පරිභෝග කළ හක් ගෙඩියෙන් ජලය ගෙනවිත් අභිෂේක කොට රජ කළාහුය. එක් තරුණ ඊරියක් අභිෂේක කොට ඔහුගේ අගබිසව කළාහුය. එතැන් පටන් අද දක්වාත් රජවරු උතුම් දිඹුල් ආසනයක හිඳුවා හක්ගෙඩි තුනකින් අභිෂේක කරති.
ඒ වන ලැහැබෙහි විසූ රුක් දෙවියා ඒ අසිරිය දැක, ගසෙහි අතු රිකිලි අතරේ සිට ඌරන්ට මුහුණලා පෙනී සිට තුන්වන ගාථාව කීවේය:
“රැස් වූ ඌරු සමූහයාට මාගේ නමස්කාරය වේවා! මා විසින්ම දකින ලද හෙයින් මේ අද්භූත වූ මිතුරු බව ගැන කියමි. යම් තැනෙක දළ ඇති ඌරෝ ව්යාඝ්රයා පැරදවූවාහුද, දළ ආයුධ කරගත් ඔවුන්ගේ ඒ සමගි බලය නිසා ඔවුහු මරණයෙන් (සතුරාගෙන්) මිදුණාහුය.”
යනුවෙන් තුන්වන ගාථාව කීවේය.
එහි නමත්ථු සඞ්ඝානං යනු: “මාගේ මේ නමස්කාරය රැස් වූ ඌරු සමූහයාට වේවා!” දිස්වා සයං සඛ්ය වදාමි අබ්භුතං යනු: “මෙය පෙර නොවූ විරූ දෙයකි. ඒ අද්භූත වූ මිත්රත්වය (සමගිය) මා විසින්ම දැක කියමි.” බ්යග්ඝං මිගා යත්ථ ජිනිංසු දාඨිනො යනු: “යම් තැනක දළ ඇති ඌරෝ ව්යාඝ්රයකු පැරදවූවාහුද (එය මම දුටුවෙමි).” සාමග්ගියා දාඨබලෙසු මුච්චරෙ යනු: “දළ බල ඇති ඌරන් අතර යම් මේ සමගියක්, සමාන අදහස් ඇති බවක් වේද, ඔවුන් අතර ඒ සමගිය කරණ කොටගෙන, ඒ දළ බල ඇත්තෝ සතුරා අල්ලාගෙන අද මරණ බයෙන් මිදුණාහුය” යන අර්ථයයි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල වඩ්ඪකී ඌරා වූයේ මේ ධනුග්ගහතිස්ස තෙරුන්ය. රුක් දෙවියා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
වඩ්ඪකීසූකර ජාතක වර්ණනාවයි.