“සෙය්යංසො සෙය්යසො හොති” (ගුණධර්ම ඇති උතුමන් ඇසුරු කරන්නා ශ්රේෂ්ඨ වෙයි) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි කොසොල් රජුගේ එක් ඇමතියකු අරබයා දේශනා කළ සේක. ඒ ඇමතියා රජතුමාට බොහෝ උපකාර ඇත්තා වූ, සියලු කටයුතු සිදුකරන්නා වූ කෙනෙක් විය. රජතුමා “මොහු මට බොහෝ උපකාර ඇත්තෙකැ”යි සිතා ඔහුට බොහෝ සම්පත් දුන්නේය. එය නොඉවසන අන් අය රජතුමාට කේළාම් කියා රජු හා ඔහු භේද කළහ. රජතුමා ඔවුන්ගේ වචන පිළිගෙන දෝෂය පරීක්ෂා නොකරම, ඒ සිල්වත් නිදොස් ඇමතියා මාංචු දමා බැඳ හිරගෙයි දැම්මවීය. ඔහු එහි හුදකලාව වසමින් සීල සම්පත්තිය නිසා සිතේ එකඟතාවය ලබා, එකඟ වූ සිත් ඇතිව සංස්කාර ධර්මයන් විමසා බලා සෝවාන් ඵලයට පැමිණියේය. ඉක්බිති රජතුමා පසු කලෙක මොහුගේ නිදොස් බව දැනගෙන මාංචු බන්ධනය මුදාහැර පෙර යසසටත් වඩා වැඩි කීර්තියක් දුන්නේය. ඔහු “බුදුරජාණන් වහන්සේ වඳින්නෙමි”යි සිතා බොහෝ මල් සුවඳ විලවුන් ආදිය ගෙන විහාරයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේට පුදා වැඳ එකත්පසෙක හුන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහු සමග පිළිසඳර කථා කරමින් “ඔබට අයහපතක් ඇති වූයේ යැයි ඇසුවෙමු”යි වදාළහ. “එසේය ස්වාමීනි! ඇති වූයේය. එහෙත් මම ඒ අනර්ථයෙන් අර්ථයක් කර ගත්තෙමි. හිරගෙයි හිඳගෙන සෝවාන් ඵලය උපදවා ගත්තෙමි”යි හෙතෙම කීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය! අනර්ථයෙන් අර්ථයක් ගෙන එන ලද්දේ නුඹ පමණක් නොවේ. පැරණි නුවණැත්තෝ ද තමන්ට වූ අනර්ථයෙන් අර්ථයක් ගෙනාවාහුය”යි වදාරා, ඔහු විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ ඔහුගේ අග මෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගෙන ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලා නුවරින් සියලු ශිල්ප උගෙන, පියාගේ ඇවෑමෙන් රාජ්යයෙහි පිහිටා දසරාජ ධර්මය නොකෙළසා දන් දෙයි; සිල් රකියි; පෙහෙවස් රකියි. ඉක්බිති ඔහුගේ එක් ඇමතියෙක් අන්තඃපුරය දූෂණය කළේය. සේවක ආදීහු එය දැන “අසවල් ඇමතියා අන්තඃපුරය දූෂ්ය කරන ලද්දේය”යි රජුට සැලකළාහුය. රජතුමා ඒ පිළිබඳ විමසා යථා ස්වභාවය දැන, ඔහු කැඳවා “මෙතැන් පටන් මට සේවය නොකරව”යි පවසා රටින් නෙරපා හැරියේය. ඔහු ගොස් එක්තරා අසල්වැසි රජකෙනෙකුට සේවය කරයි. (මෙහි) සියලු කථා වස්තුව යට සඳහන් මහාසීලව ජාතකයෙහි (ජාතක අංක 1.1.51) කියන ලද පරිද්දෙන්ම වේ. මෙහි ද ඒ සතුරු රජතුමා තුන්වරක් කරුණු විමසා බලා, ඒ ද්රෝහී ඇමතියාගේ වචනය අදහා “බරණැස් රාජ්යය ගන්නෙමි”යි මහ පිරිවරින් රාජ්ය සීමාවට පැමිණියේය. බරණැස් රජතුමාගේ පන්සියයක් පමණ මහ යෝධයෝ ඒ පුවත අසා, “දේවයන් වහන්ස! අසවල් රජතුමා බරණැස් රාජ්යය අල්ලා ගන්නෙමි යි කියා ජනපද බිඳිමින් එයි. එහිම ගොස් ඔහු අල්ලා ගන්නෙමු”යි කීවාහුය. එවිට රජතුමා, “අනුන්ට හිංසා කොට ලබන ලද රාජ්යයෙන් මට වැඩක් නැත. කිසිවක් නොකරව”යි කීවේය.
සොර රජු පැමිණ නගරය වට කළේය. නැවතත් ඇමතිවරු රජු වෙත ගොස්, “දේවයන් වහන්ස, මෙසේ නොකරනු මැනවි. ඔහුව අල්ලා ගනිමු”යි කීවාහුය. රජතුමා, “කිසිවක් කිරීමට අවසර නැත. නගරයේ දොරටු හැර දමන්න”යි කියා, තෙමේ ඇමතියන් පිරිවරා උඩුමහල් තලයේ රාජකීය ආසනයේ හිඳගත්තේය. සොර රජතුමා දොරටු සතරෙහි මිනිසුන් බිම හෙළමින් නුවරට පිවිස, ප්රාසාදයට නැග, ඇමතිවරුන් පිරිවරා සිටි රජතුමා අල්ලාගෙන මාංචු දමා බැඳ හිරගෙයි දැම්මවීය. රජතුමා බන්ධනාගාරයේ සිටිමින්ම සොර රජුට මෛත්රි වඩමින් මෛත්රී ධ්යානය උපදවා ගත්තේය. ඔහුගේ මෛත්රී බලයෙන් සොර රජුගේ ශරීරයේ දැවිල්ලක් උපන්නේය. මුළු ශරීරයම විලක්කු දෙකකින් පුච්චන්නාක් මෙන් විය. හෙතෙම මහා දුකකින් පීඩිත වූයේ, “මේ කුමන කාරණයක් නිසා ද?”යි විචාළේය. “නුඹ වහන්සේ සිල්වත් රජු බන්ධනාගාරයෙහි දැම්මෙහිය. ඒ නිසා ඔබ වහන්සේට මේ දුක උපදින්නට ඇතැ”යි ඇමතියෝ කීහ. ඔහු ගොස් බෝසතාණන්ගෙන් සමාව ගෙන, “නුඹ වහන්සේගේ රාජ්යය නුඹ වහන්සේටම වේවා”යි රාජ්යය නැවත ඔහුටම පවරා දී, “මෙතැන් පටන් නුඹ වහන්සේගේ සතුරා මට බාරය”යි කියා දුෂ්ඨ ඇමතියාට දඬුවම් පමුණුවා තමන්ගේ නගරයටම ගියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ අලංකාර කරන ලද උඩුමහලේ, ඔසවන ලද සේසත යට රාජකීය ආසනයෙහි හිඳිමින්, පිරිවරාගෙන සිටි ඇමතියන් සමඟ කථා කරමින් මෙම පළමු ගාථා දෙක වදාළ සේක:
“යමෙක් ගුණ ධර්මයෙන් උතුම් වූවන් ඇසුරු කරයි ද, හෙතෙම ඒ හේතුවෙන් ප්රශංසාවට හෝ උතුම් බවට හෝ පත් වෙයි. එක් අයෙකු සමඟ මිත්ර සන්ධාන ඇති කර ගැනීමෙන් (මෙත් වැඩීමෙන්) මම මරණයට කැපවූ සියයක් පමණ දෙනා ඉන් මුදා ගත්තෙමි.”
“එබැවින් සියලු ලෝකවාසීන් සමඟ එක්ව (මෙත් වඩා මිතුරු දහම් පවත්වා), පරලොව දී ස්වර්ගයට යා යුතුය. කාසිරට වැසියෙනි! මෙය අසව්.”
එහි සෙය්යංසො සෙය්යසො හොති යො සෙය්ය මුපසෙවති යනු, නිවැරදි වූ උතුම් ධර්ම නමැති ශ්රේෂ්ඨ වූ අංශය (කොටස) ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ඔහු ‘සෙය්යංසො’ නම් වේ; එනම් කුසල ධර්මයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ය. යමෙක් නැවත නැවතත් ඒ උතුම් කුසල ධර්ම භාවනාව ඇති හෝ කුසල ධර්මයෙහි ඇලුණු හෝ උතුම් පුද්ගලයෙකු ඇසුරු කරයි ද, ඔහු ‘සෙය්යසො’ (වඩා ශ්රේෂ්ඨ) නම් වෙයි; හෙතෙම වඩා පැසසිය යුතු මෙන්ම වඩා උතුම් ද වන්නේය. ඒකෙන සන්ධිං කත්වාන සතං වජ්ඣෙ අමොචයිං යන මෙයින් මේ කාරණය දත යුතුය: “මම වනාහි උතුම් මෛත්රි භාවනාව ආශ්රය කරමින් (වඩමින්), ඒ මෛත්රී භාවනාවෙන් එක් සොර රජකු සමග මිත්ර සන්ධාන ඇති කරගෙන, මෛත්රී භාවනාව වඩා, මරණයට නියම වී සිටි සියයක් පමණ වූ තොප ඉන් මුදවා ගත්තෙමි.”
දෙවන ගාථාවෙහි අර්ථය මෙසේය: යම් හෙයකින් මම එක් අයෙකු (සොර රජු) සමග තනිව මෛත්රී භාවනාවෙන් එක් වී, මරණයට පත්ව සිටි සියයක් පමණ වූ ඔබලා මුදා ගත්තෙම් ද, ඒ නිසා මෙය දත යුතුම ය. එබැවින් සියලු ලෝකයා සමග මෛත්රී භාවනාවෙන් එක් වූ පුද්ගලයෙක් පරලොව දී ස්වර්ගයට යන්නේය. මෛත්රී භාවනාවෙහි ‘උපචාර’ සමාධිය කාමාවචර ලෝකවල උත්පත්තිය ලබා දෙන අතර, ‘අර්පණා’ සමාධිය (ධ්යානය) බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපත ලබා දෙයි. කාසිරටවාසී ඔබ සියලු දෙනාම මගේ මේ වචනය අසව්.
මෙසේ මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ මහජනයාට මෛත්රී භාවනාවෙහි ගුණය වර්ණනා කොට, දොළොස් යොදුනක් පමණ වූ බරණැස් නගරයේ රාජ්යය (සේසත) හැරදමා හිමාල වනයට පිවිස තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයට පත්ව තුන්වන ගාථාව වදාළ සේක:
“බරණැස් නගරය අල්ලා ගත් ‘කංස’ නමැති ඒ මහා රජ තෙමේ මේ වදන් පවසා, දුන්න සහ හීයවුරු (ඊතල බඳුන්) බිම තබා සීල සංයමයට (පැවිද්දට) පැමිණියේය.”
එහි මහාරාජා යනු මහත් වූ රජතුමා ය. කංසො යනු ඔහුගේ නමය. බරණැස අල්ලා ගෙන එහි වාසය කළ බැවින් බාරාණසිග්ගහො නම් විය. ඒ රජතුමා ඉදං වත්වා (මේ වචනය පවසා), ධනුඤ්ච කණ්ඩඤ්ච නික්ඛිප්ප (දුන්නත් ඊතල දමන බඳුනත් හැරදමා), සීල සංවරයට පැමිණ පැවිදි වූයේය. පැවිදිව ධ්යාන උපදවා, නොපිරිහුණු ධ්යාන ඇතිව බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල සොර රජතුමා වූයේ ආනන්ද ය. බරණැස් රජතුමා වූයේ මම ම ය.”
දෙවන වූ සෙය්ය ජාතක වර්ණනාවයි.