“යථා මාණවකො පන්ථෙ” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි පණ්ඩුක සහ ලෝහිතක භික්ෂූන් අරබයා වදාළ සේක. ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූන් වහන්සේලා අතුරෙන් මෙත්තිය හා භුම්මජක දෙනම රජගහ නුවර ඇසුරු කොට වාසය කළහ. අස්සජී හා පුනබ්බසුක දෙනම කීටාගිරිය ඇසුරු කොට වාසය කළහ. පණ්ඩුක හා ලෝහිතක දෙනම සැවැත්නුවර ජේතවනාරාමය ඇසුරු කොට වාසය කළහ. මොවුහු ධර්මානුකූලව සංසිඳවූ අධිකරණයක් (නඩු තීන්දුවක්) නැවත අවුස්සති. පණ්ඩුක ලෝහිතක දෙදෙනා තමන්ට හිතවත් භික්ෂූන් වෙත එළඹ උපකාර කරන්නන් බවට පත්ව, “ඇවැත්නි, ඔබ වහන්සේලා ජාතියෙන් හෝ ගෝත්රයෙන් හෝ සීලයෙන් හෝ ඒ විනිශ්චය කළ භික්ෂූන්ට වඩා පහත් නොවෙති. ඔබ වහන්සේලා තම තමන්ගේ මතය අත් නොහරින්න. එවිට ඒ විනිශ්චයකාර භික්ෂූන් ඔබ වහන්සේලාට යටත් වනු ඇත,” යනාදිය පවසා ඔවුන්ට (මුලින් දෙන ලද තීන්දුව පිළිගෙන) තම මතය අත්හැරීමට ඉඩ නොදෙති. මේ හේතුවෙන් කෝලාහල, දබර සහ විවාද ඇති වෙයි. භික්ෂූහු මේ කරුණ භාග්යවතුන් වහන්සේට දැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ කාරණාව නිමිති කොට ගෙන භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා පණ්ඩුක ලෝහිතක භික්ෂු දෙනම කැඳවා, “මහණෙනි! සැබෑවක් ද? තෙපි තමන් විසින් ද දැහැමි නඩු තීන්දු වෙනස් කරව් ද? අන් අයටත් තම වැරදි මතය අත්හැරීමට ඉඩ නොදෙන්නාහු දැ?”යි විමසා වදාළහ. “ස්වාමීනි! සැබෑවකැ”යි කී කල්හි, “එසේ නම් මහණෙනි! ඔබලාගේ මේ ක්රියාව හරියට කෑරලාගේ බස් අසා ක්රියා කළ මානවකයාගේ ක්රියාවට සමානය,” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ එක්තරා ගමක එක් කුලයක ඉපදී වැඩිවියට පැමිණ, ගොවිතැන් වෙළහෙළදාම් ආදියෙන් ජීවිතය නොගෙවා පන්සියයක් පමණ සොරුන් ගෙන ඔවුන්ගේ නායකයා වී මංපැහැරීම් හා ගෙවල් බිඳීම් ආදිය කරමින් ජීවත් වූහ. එකල බරණැස් නුවර එක් කෙළඹි පුත්රයෙක් එක්තරා ජනපදවාසියෙකුට කහවණු දහසක් ණයට දී එය නැවත ලබා නොගෙනම මියගියේය. ඉක්බිති ඔහුගේ බිරිඳ පසුකලෙක ගිලන් වී මරණාසන්නව ඇඳෙහි සිටිමින් පුතා අමතා, “දරුව! නුඹේ පියා එක් අයෙකුට කහවණු දහසක් දී ආපසු ගෙන්වා නොගෙනම මළේය. ඉදින් මම ද මැරුණෙම් නම් ඔහු ඔබට ඒ මුදල නොදෙයි. එනිසා ඔහු වෙත ගොස් මා ජීවත්ව සිටියදීම ඒ කහවණු ගෙන්වා ගන්නැ,”යි කීවාය. ඔහු “යහපතැ”යි පිළිගෙන එහි ගොස් ඒ කහවණු දහස ලබා ගත්තේය. ඉක්බිති මොහුගේ මව මියගොස් පුත් සෙනෙහස නිසාම ඔහු එන මාර්ගයෙහි ඕපපාතිකව හිවලියක් වී උපන්නාය.
එකල ඒ සොරදෙටුවා මගට පිළිපන් අය පැහැර ගනිමින් පිරිවර සහිතව ඒ මග රැක සිටියේය. ඉක්බිති ඒ හිවල් දෙන තම පුතා කැලෑව අසලට පැමිණි කල්හි, “දරුව! කැලෑවට ඇතුළු නොවන්න. මෙහි සොරු සිටිති. ඔවුන් නුඹ මරා කහවණු ගන්නාහුය,” යි කියා නැවත නැවතත් මග හරස් කරමින් වැළැක්වූවාය. හෙතෙම ඒ කරුණ නොදන්නේ, “මේ කාලකණ්ණි හිවල් දෙන මාගේ මාර්ගය හරස් කරන්නේ ය,” යි සිතා පොලු මුගුරක් ගෙන මව පලවා හැර කැලයට ඇතුළු විය. ඉක්බිති එක් කෑරලෙක්, “මේ පුරුෂයාගේ අතෙහි කහවණු දහසක් ඇත. මොහු මරා ඒ කහවණු ගනිව්,” යයි කෑගසමින් සොරුන් ඉදිරියට පියාඹා ගියේය. මානවකයා කෑරලා කළ ක්රියාව නොදන්නේ, “මේ මංගල (යහපත්) කුරුල්ලෙකි, දැන් මට යහපතක් වන්නේ ය,” යි සිතා, “හඬලන්න ස්වාමීනි! හඬලන්න ස්වාමීනි!” යි කියමින් දෑත් එක්කොට නළලෙහි තබාගෙන වැන්දේය.
සියලු සතුන්ගේ හඬ දන්නා බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ දෙදෙනාගේ ක්රියාවන් දැක මෙසේ සිතූහ: “මේ හිවලිය මොහුගේ මව විය යුතුය. සොරුන් විසින් මොහු මරා කහවණු ගනිත් යයි බියෙන් ඈ මොහු වළක්වයි. මේ කෑරලා මොහුගේ සතුරා විය යුතුය. ඒ නිසා ඌ ‘මොහු මරා කහවණු ගනිව්’ යයි අපට දැනුම් දුන්නේය. මානවකයා වනාහි ඒ බව නොදන්නේ තමාට අභිවෘද්ධිය කැමති මවට තර්ජනය කොට පලවා හැරියේය. අනර්ථය කැමති කෑරලාගේ කීම තමාට අභිවෘද්ධිදායක යයි සිතා දොහොත් මුදුනේ තබා වැන්දේය. අනේ! මොහු ඒකාන්තයෙන් මෝඩයෙකි.” මෙසේ සත්පුරුෂ මහාපුරුෂ බෝසත්වරුන් විසින් වුව ද අන්සතු දේ ගැනීම විෂම (අයහපත්) ප්රතිසන්ධි වශයෙන් සිදු වෙයි. නැකැත් දෝෂයෙන් සිදු වෙතැයි ද කියති.
මානවකයා පැමිණ සොරුන් මැදට අසුවිය. බෝසතාණෝ ඔහු අල්ලාගෙන, “කොහි වසන කෙනෙක් දැ?”යි විචාළහ. “මම බරණැස් නුවර වැසියෙක්මි.” “කොහි සිට මෙහි ආවෙහි ද?” “එක් ගමකින් ලැබිය යුතු කහවණු දහසක් තිබුණි. එය ගැනීමට එහි ගියෙමි,” යි කීය. “ඔබට එය ලැබුණේ ද?” “එසේය, ලැබුණි.” “කවරෙකු විසින් ඔබව යවන ලද්දෙහි ද?” “ස්වාමීනි! මගේ පියා මියගියේය. මව ද ගිලන් ය. ඈ ‘මා මියගිය කල්හි මේ ණය මුදල් ආපසු නොලැබෙන්නේ ය’ යි සිතමින් මා යැව්වා ය,”යි කීය. “දැන් නුඹේ මවගේ තොරතුරු දන්නෙහි ද?” “නොදනිමි ස්වාමීනි!” “නුඹේ මව නුඹ නික්මුණු පසුව කලුරිය කොට, පුත් සෙනෙහසින් හිවලියක් වී ඉපිද, නුඹ මරාවි යන බියෙන් නුඹ එන මග අවුරා වැළැක්වූවාය. නුඹ ඇයට තර්ජනය කොට පලවා හැරියෙහිය. කෑරලා වනාහි නුඹේ සතුරාය. ඌ ‘නුඹ මරා කහවණු ගනිව්’ යයි අපට කීවේය. නුඹ තමන්ගේ මෝඩකම නිසා, අභිවෘද්ධිය කැමති මව තමාට අනර්ථකාරියකැයි සිතුවෙහිය. අනර්ථය කැමති කෑරලා තමාගේ අභිවෘද්ධිය කැමැත්තෙකැයි සිතුවෙහිය. කෑරලා විසින් ඔබට කළ ගුණයක් නම් නැත. නුඹේ මව වනාහි මහා ගුණ ඇත්තීය. කහවණු රැගෙන යව,” යි පවසා ඔහු නිදහස් කළේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බුද්ධ වී (බුදු ඇසින් බලා) මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක:
“යම් සේ මාර්ගයෙහි සිටි මානවකයා වනයෙහි හැසිරෙන, තමාට යහපත කැමතිව කරුණු කියන හිවල් දෙන අවැඩ කැමතියකැයි සිතා ද, අවැඩ කැමති කෑරලා වැඩ කැමැත්තෙකැයි සිතා ද,”
“එලෙසම මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙකු එබඳු වේ. යහපත කැමති අය විසින් කියන ලද වචනය (අවවාදය) නොකළ යුතු දෙයක් ලෙස (වමතින්) පිළිගනී.”
“යම් කෙනෙක් බිය නිසා ඔහු පසසත් ද, හුවා දක්වත් ද, මානවකයා කෑරලාගේ බස විශ්වාස කළාක් මෙන්, ඔහු ඔවුන්ව මිතුරන් යැයි සිතයි.”
යනුවෙන් මෙම ගාථා වදාළ සේක.
එහි හිතෙහි යනු හිතවත්කමක් හා අභිවෘද්ධියක් කැමති වන්නන් විසිනි. වචනං වුත්තො යනු හිතසුව එළවන අවවාද අනුශාසනා කියන ලද්දේය. පටිග්ගණ්හාති වාමතො යනු අවවාද නොපිළිගන්නා වූ තැනැත්තා, “මොහු මට යහපතක් ගෙන දෙන්නෙක් නොවෙයි, මේ තෙමේ මට අයහපතක් ගෙන දෙන්නෙකි,” යනුවෙන් වමතින් (අකමැත්තෙන්/විරුද්ධව) පිළිගනී නම් වේ.
යෙ ච ඛො නං යනු යමෙක්, තමාගේ ඒ (වැරදි) මතය ගෙන සිටි පුද්ගලයාව, “විසඳිය යුතු කරුණක් ඇතිව සිටින පුද්ගලයන් නම් ඔබ වැන්නවුන් සේ (ස්ථිරව) විය යුතුය” යි කියා වර්ණනා කරත් ද (ඔවුහු ය). භයා උක්කංසයන්ති වා යනු “මේ මතය අත්හැරීම නිසා (විසඳීම නිසා) ඔබලාට මේ මේ බිය උපදින්නේය, එනිසා මතය අත් නොහරින්න; විරුද්ධවාදීහු උගත්කම හා කුල පිරිවර ඇති බැවින් තෙපි ඔවුන්ට සම නොවෙති (පරාජය වනු ඇත),” යනුවෙන් විසඳීම නිසා ඇතිවන බියක් පෙන්වා ඔහුව උලුප්පා තබත් ද (ඔවුහු ය). තඤ්හි සො මඤ්ඤතෙ මිත්තං යනු යමෙක් මෙබඳු ස්වරූප ඇති වෙත් ද, ඒ මෝඩ පුද්ගලයා තමන්ගේ මෝඩකම නිසා ඔවුන්ව “මේ තෙමේ මට අභිවෘද්ධිය කැමති මිත්රයෙකැ”යි හඟියි. සතපත්තංව මාණවො යනු යම් සේ අනර්ථයක් කැමති වන කෑරලාට ඒ මානවකයා තමන්ගේ අඥානකම නිසා “මට අභිවෘද්ධිය කැමැත්තෙකැ”යි සිතු ද, එලෙසිනි. නුවණ ඇත්තා වනාහි මෙසේ ඉච්ඡා බස් කියන (රැවටිලි සහගත) මිත්රයෙක් යයි වටහාගෙන ඔහු දුරින්ම දුරු කරයි. ඒ නිසා කියන ලදි:
“යමෙක් හිස් අතින් පැමිණ ඒකාන්තයෙන් යමක් ගෙන යන මිතුරා ද (අඤ්ඤදත්ථුහර), යම් මිතුරෙක් වචනයෙන් පමණක් උදව් කරන මිතුරා ද (වචීපරම), යමෙක් හොඳ නරක දෙකම අනුමත කරන මිතුරා ද (අනුප්පියභාණී), යමෙක් අපායගාමී වීමට මග සාදන මිතුරා ද (අපායසහාය),”
“යන මේ සතර දෙනා අමිත්රයන් බව නුවණැති තැනැත්තා වටහාගෙන, බියකරු මාර්ගයක් දුරු කරන්නාක් මෙන් ඔවුන්ව දුරින්ම දුරු කළ යුතුය.”
- අඤ්ඤදත්ථුහර මිත්රයා (හිස් අතින් පැමිණ ඒකාන්තයෙන් යමක් ගෙන යන්නා),
- වචීපරම මිත්රයා (වචනයෙන් පමණක් උදව් කරන්නා),
- අනුප්පියභාණී මිත්රයා (හොඳ නරක දෙකම අනුමත කරන්නා),
- අපායසහාය මිත්රයා (අපායගාමී වීමට මග සාදන්නා) යනුවෙන් අමිත්රයෝ සතර දෙනෙකි.
නුවණ ඇති තැනැත්තා මේ මිත්රයන් (අමිත්රයන්) සතර දෙනා හොඳින් හඳුනාගෙන උවදුරු ඇති මාර්ගයක් මග හරින්නා සේ ඔවුන්ව දුරු කළ යුතුය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල සොරදෙටුවා වී උපන්නේ මම ම” යයි වදාළ සේක.
නවවැනි වූ සතපත්ත ජාතක වර්ණනාව නිමි.