“සිංගීමිගො” යන පදයෙන් ඇරඹෙන මෙම ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන සමයේ එක්තරා කාන්තාවක් අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත් නුවර එක් ගෘහපතියෙක් තම බිරිඳ ද කැටුව ණය ගනුදෙනුවක් පියවීම සඳහා ජනපදයකට ගොස්, එම කටයුතු නිමවා ආපසු එන අතරමගදී සොරුන් කණ්ඩායමකට හසුවිය. ඔහුගේ බිරිඳ ඉතා රූමත්ය, ප්රසන්නය, දැකුම්කලුය. සොරුන්ගේ නායකයා ඇය කෙරෙහි සිතක් පහළ වී ගෘහපතියා මරා දැමීමට සැරසුණේය. එහෙත් ඒ කාන්තාව සිල්වත්ය, යහපත් ගතිගුණ ඇත්තීය, පතිව්රතාව රකින්නීය. ඇය සොර දෙටුවාගේ පාමුල වැටී, “ස්වාමීනි, ඉදින් ඔබ මා කෙරෙහි ස්නේහයක් ඇත්නම් මාගේ ස්වාමියා නොමරන්න. ඔබ ඔහු මරන්නේ නම්, මම වස කා හෝ හුස්ම සිර කරගෙන හෝ මැරෙන්නෙමි. එසේ මිස ඔබ සමඟ නම් නොඑන්නෙමි. එනිසා නිකරුණේ මාගේ ස්වාමියා නොමරන්න” යැයි අයැද සිටියාය. එම ඉල්ලීම නිසා ඔහු ගෘහපතියා නිදහස් කළේය. ඔවුහු දෙදෙනා සුවසේ සැවැත් නුවරට පැමිණ, “ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ පුදාගෙන යමු” යැයි කතිකා කොට, ගඳකිළි මළුවට ගොස් බුදුන් වැඳ එකත්පසෙක වාඩි වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ “උපාසකවරුනි, කොහි ගොස් එන්නහුද?” යි විචාළ කල්හි, “ණය ගනුදෙනුවක් පියවීම පිණිස ගියෙමු” යැයි පැවසූහ. “අතරමගදී කරදරයක් නැතිව සුවසේ පැමිණියහුද?” යි විමසූ විට ගෘහපතියා මෙසේ කීවේය. “ස්වාමීනි, අතරමගදී කරදරයක් නැතිවම නොවෙයි, අපව සොරුන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී. එහිදී මා මරන්නට සූදානම් වූ සොර නායකයාට අයැද සිටි මේ තැනැත්තිය මා බේරාගත්තාය. මැය නිසා මම ජීවිතය ලද්දෙමි.” එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය, මේ තැනැත්තිය තොපගේ දිවි රැක දුන්නේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් නුවණැත්තන්ගේ ජීවිතය මැය විසින් බේරා දී ඇත” යැයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ හිමාල වනයෙහි විශාල විලක් විය. එහි රන්වන් පැහැති මහා කකුළුවෙක් විසුවේය. ඒ විල කකුළුවාගේ වාසස්ථානය වූ බැවින් එය “කකුළු විල” (කුළීරදහ) යැයි ප්රසිද්ධ විය. ඒ කකුළුවා ඉතා විශාලය, ධාන්ය පාගන කමතක් තරම් විය. ඌ ඇතුන් අල්ලා මරාගෙන කයි. ඇතුන් ඒ කකුළුවාට බියෙන් එම විලට බැස ගොදුරු කා බීමට නොහැකි වූහ. එකල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ, කකුළු විල ඇසුරු කොට වසන ඇත් රැලේ නායක ඇතාට දාව, එක් ඇතින්නකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ. ඉක්බිති උන්වහන්සේගේ මව, “ගැබ ආරක්ෂා කර ගන්නෙමි” යි සිතා වෙනත් පර්වත ප්රදේශයකට ගොස් ගැබ රැකගෙන පුතකු බිහි කළාය. ඒ ඇත් පැටවා ක්රමයෙන් වැඩී, මහත් ශරීර ඇත්තෙක් වී, කායික බලයෙන් යුක්තව, අලංකාරවත් වී අඳුන් පැහැති පර්වතයක් මෙන් බබළන්නට විය. හෙතෙම එක් ඇතින්නක් හා එක්ව වසමින්, “මම කකුළුවා අල්ලා ගන්නෙමි” යි සිතා, තම බිරිඳ ද මව ද කැටුව ඒ ඇත් රැල වෙත ගොස් පියා දැක, “පියාණෙනි, මම කකුළුවා අල්ලා ගන්නෙමි” යි කීවේය. එවිට පියා, “පුතණුවනි, නුඹට එය කළ නොහැකිය” යි වළක්වාලූ නමුත්, නැවත නැවතත් කියන බැවින් “එසේ නම් නුඹම දැන උගෙන කළ මැනව” යි කීවේය.
හෙතෙම කකුළු විල ඇසුරු කොට වසන සියලු ඇතුන් රැස් කරවා, ඔවුන් සමග විල අසලට ගොස්, “ඒ කකුළුවා ඇතුන් අල්ලා ගන්නේ විලට බසින විට ද? ගොදුරු ගන්නා විට ද? නැතහොත් ගොඩට එන විට ද?” යයි විමසා සිටියේය. “ගොඩට එන විට ය” යි අසා දැනගත් පසු, “එසේ නම් ඔබ සියලු දෙනා කකුළු විලට බැස කැමති තාක් ගොදුරු ගෙන පළමුව ගොඩට එන්න. මම සියල්ලන්ට පසුව එන්නෙමි” යි කීවේය. ඇත්තු එසේ කළහ. කකුළුවා, සියල්ලන්ට පසුව ගොඩට එමින් සිටි බෝසතාණන් වහන්සේව, කම්මල්කරුවෙකු අඬුවකින් යකඩ කූරක් තදින් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් අඬු දෙකෙන් පාදයෙන් තදින් අල්ලා ගත්තේය. බෝසතාණන් වහන්සේගේ ඇතින්න උන්වහන්සේ අතහැර නොගොස් ළඟම රැඳී සිටියාය. බෝසතාණන් වහන්සේ කකුළුවා අදිමින් ඌ සොලවන්නට උත්සාහ කළ ද නොහැකි විය. කකුළුවා වනාහි ඇතාව තමා දෙසටම ඇද ගනී. මරණ බියෙන් තැති ගත් බෝසතාණන් වහන්සේ හසුවූවන් නඟන හඬින් කෑ ගැසූහ. (එවිට) සියලු ඇතුන් මර බියෙන් තැති ගෙන කුඤ්චනාද කරමින්, මළ මුත්රා පහ කරමින් පලා ගියහ. උන්වහන්සේගේ ඇතින්න ද බිය වී එතැන රැඳී සිටීමට නොහැකිව පලා යන්නට සැරසුණාය.
ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ තමන් අසුවී ඇති බව ඇයට දන්වා, ඇය පලා යාම වැළැක්වීම පිණිස පළමු වන ගාථාව වදාළ සේක:
“දිගු ඇස් ඇති, අස්ථියම සම කොට ඇති, දියෙහි වෙසෙන, ලොම් නැති ‘සිංගී මිග’ නම් සතා විසින් මඩනා ලදුව මම දීනව හඬමි. මාගේ ප්රාණය වැනි වූ සොඳුරිය, මා හැර නොයන්න.”
එහි සිංගී මිගො යනු අං ඇති රන්වන් මුවා ය. අඬු දෙකෙන් අංවලින් කරන කටයුත්ත සිදු කරගැනීමට හැකි වීම නිසා ඊට සමානත්වයෙන් ද, ‘මිග’ යන වචනය සියලු සතුන් සඳහා පොදුවේ යෙදෙන නිසා ද මෙහි කකුළුවා ‘සිංගී මිග’ යයි කියන ලදී. ආයත චක්ඛුනෙත්තො යනු දැකීම් අර්ථයෙන් ‘චක්ඛු’ නම් වේ; එහා මෙහා ගෙන යන අර්ථයෙන් ‘නෙත්ත’ නම් වේ. දිගු වූ, ඇස් යයි කියනු ලබන නේත්ර ඔහුට ඇතැයි යන අරුතින් ‘ආයත චක්ඛු නෙත්ත’ වේ. එහි අර්ථය දිගු ඇස් ඇත්තේ ය යන්නයි. මොහුගේ අස්ථියම (කටුවම) සමේ කෘත්යය සාධනය කරයි යන අර්ථයෙන් අට්ඨිත්තචො (ඇටයම හම වූයේ) නම් වේ. තෙනාභිභූතො යනු ඒ සතා විසින් යටපත් කරගන්නා ලදුව, නිසලව ග්රහණයට හසුවී යන්නයි. කපණං රුදාමි යනු කරුණාව උපදවන ලෙස හඬමි; නාද කරමි. මා හෙව මං යනු මෙබඳු විපතකට පත් වූ, තමන්ගේ ප්රාණය හා සමාන ප්රිය ස්වාමියා වන මා ඔබ විසින් අත් නොහරින්න.
ඉක්බිති ඒ ඇතින්න නැවතී, ඔහුව සනසමින් දෙවන ගාථාව ද කීවාය:
“වයස අවුරුදු හැටක් වූ, (දැන්) බලය පිරිහී ඇති ඇත් රජුනි, මම ඔබව අත් නොහරින්නෙමි. සතර දිග්භාගයේ මුහුද සීමා කොට ඇති මහ පොළොවට ද වඩා ඔබ මට ඉතා ප්රිය මනාප ය.”
එහි සට්ඨිහායන යනු උපතින් අවුරුදු හැටක් වූ කල්හි ඇතුන් කායික ශක්තියෙන් පිරිහෙයි. එසේ ශක්තියෙන් පිරිහී මේ විපතට පත් වූ ඔබව න ජහිස්සාමි (අත් නොහරින්නෙමි). බිය නොවන්න. සතර දිශාවෙන් මුහුද මායිම් කොට පිහිටි මේ චාතුරන්තාය (සිව් කෙළවරක් ඇති) පොළොවට ද වඩා ඔබ මට ඉතා ප්රිය ය.
ඉක්බිති ඇය ඔහුව ධෛර්යමත් කොට, “හිමියනි, දැන් මම කකුළුවා සමඟ මඳක් කතාබස් කොට ඔබව මුදාගන්නෙමි” යි පවසා, කකුළුවාගෙන් අයැද සිටිමින් තෙවන ගාථාව කීවාය:
“මුහුදෙහි ද, ගංගා නදියෙහි ද, යමුනා (නර්මදා) නදියෙහි ද යම් කකුළුවෝ වෙත් ද, ඒ සියල්ලන්ට ම වඩා ජලජ සත්වයකු වූ ඔබ ශ්රේෂ්ඨ ය. හඬා වැළපෙන මාගේ ස්වාමියා මුදා හරිනු මැනව.”
එහි අර්ථය නම්: මුහුදෙහි හෝ ගංගා නම් නදියෙහි හෝ යමුනා නම් නදියෙහි හෝ යම් කකුළුවෝ ඇද්ද, ඒ සියල්ලන්ට වඩා වර්ණ සම්පත්තියෙන් ද ශරීර මහත්ත්වයෙන් ද ඔබම සෙට්ඨො (උත්තම) වන්නෙහිය. එබැවින් මම ඔබෙන් ඉල්ලා සිටිමි; හඬමින් සිටින මාගේ ස්වාමියා මුදා හරිනු මැනව.
කකුළුවා ඒ ඇතින්න කථා කරන විට ස්ත්රී හඬ කෙරෙහි සිත් ඇලවූයේ, සිත ඒ වෙත ඇදී ගිය බැවින් ඇතාගේ පයෙන් අඬු බුරුල් කළේය. “මොහු නිදහස් වූ පසු මෙබඳු දෙයක් කරාවි” යයි කිසිවක් ඌ දැන සිටියේ නැත. එකෙණෙහිම ඇතා පාදය ඔසවා කකුළුවාගේ පිට මත පෑගුවේය. ඒ මොහොතේම උගේ ඇට (කටුව) බිඳී ගියේය. ඇතා සතුටින් කුඤ්චනාද කළේය. (එවිට) පලා ගිය සියලු ඇතුන් නැවත රැස්ව, කකුළුවා වතුරෙන් ගොඩට ඇද දමා පොළොව මත තබා පාගා සුණු විසුණු කළහ. උගේ අඬු දෙක ශරීරයෙන් ගැලවී පසෙක වැටුණි. ඒ කකුළු විල ගංගා නදිය හා සම්බන්ධ ය; ගඟ පිරෙන විට ගංගා ජලයෙන් විල පිරෙයි; ජලය අඩු වූ විට විලේ ජලය ගඟට ගලා බසී. එකල්හි (ජල පහරත් සමග) ඒ අඬු දෙක ද පාවී ගොස් ගඟට එක් විය. ඒවායින් එක් අඬක් මුහුදට ගසාගෙන ගියේය. අනෙක් අඬ, දසබෑ රජවරු ජල ක්රීඩා කරන අතරතුර ලබාගෙන ‘ආළිංග’ නම් මෘදංගය (මිහිඟු බෙරය) තැනූහ. මුහුදට ගසාගෙන ගිය අඬ අසුරයන් විසින් ගෙන ‘ආළම්බර’ නම් බෙරය කරවූහ. පසු කලෙක ඔවුහු ශක්රයා සමඟ කළ යුද්ධයෙන් පැරදී පලා යන විට එය අතහැර දමා ගියහ. එවිට ශක්රයා එය තමන් සඳහා ගෙන්වා ගත්තේය. අහස ගිගුම් දෙන විට “ආළම්බර මේඝය මෙන් ගර්ජනා කරයි” යැයි කියන්නේ එයට ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කතාව සමාධාන කළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ ඒ අඹුසැමි යුවළ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. “එකල ඇතින්න වූයේ මේ උපාසිකාව ය. ඇතා වූයේ මම ම ය” යි වදාළ සේක.
හත්වන කක්කටක ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.