“දිස්වා ඛුරප්පෙ” (ඊතල දැක) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි වීර්යය අත්හළ එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් අරබයා වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන් “මහණ, සැබෑවටම ඔබ වීර්යය අත්හළේදැයි” විචාරා, “එසේය, ස්වාමීනි” යැයි පැවසූ කල්හි, “මහණ, කුමක් නිසා නුඹ නිවනට පමුණුවන සසුනෙහි පැවිදි වී මෙසේ වීර්යය අත්හළෙහිද? පැරණි නුවණැත්තෝ නෛර්යාණික නොවන (නිවනට මඟ නොවන) ස්ථානයෙහිත් වීර්යය කළාහුය” යැයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ වන ආරක්ෂක කුලයක ඉපදී වැඩිවියට පත්වූයේ, පන්සියයක් පුරුෂයන් පිරිවරාගෙන වන ආරක්ෂකයන් අතරෙහි සියල්ලන්ට නායකව වනය අද්දර එක් ගමක වාසය කළේය. හෙතෙම කුලිය ගෙන මිනිසුන් වනයෙන් එතෙර කරවයි. ඉක්බිති එක් දිනක් බරණැස් නුවර වාසී ගැල් වෙළෙන්දෙක් පන්සියයක් ගැල් රැගෙන ඒ ගමට පැමිණ ඔහු කැඳවා, “යහළුව, දහසක් රැගෙන මාව වනයෙන් එතෙර කරවන්න” යැයි කීවේය. හෙතෙම “යහපතැයි” කියා ඔහුගේ අතින් දහසක් ගත්තේය. කුලිය ගන්නා විටම ඔහු වෙනුවෙන් ජීවිත පරිත්යාගය කිරීමටද තීරණය කළේය. හෙතෙම ඔහු රැගෙන වනයට පිවිසියේය. වනය මැදදී සොරු පන්සියයක් මතු වූහ. සොරුන් දුටු වහාම සෙසු ආරක්ෂක පුරුෂයෝ බියට පත්ව බිම වැතිරුණාහ. ආරක්ෂක ප්රධානියා තනියම කෑගසමින්, පැන පැන පහර දී සොරු පන්සියය පලවාහැර ගැල් වෙළෙන්දා නිරුපද්රිතව කාන්තාරයෙන් එතෙර කළේය.
ගැල් වෙළෙන්දා වනයෙන් පිටතදී ආරක්ෂක ප්රධානියාට නොයෙක් රස බොජුන් වළඳවා, තමාද උදේ ආහාරය ගෙන සුවසේ හිඳ ඔහු සමඟ කථා කරන්නේ, “යහළුව, එසේ දරුණු සොරුන් ආයුධ ගෙන පහර දීමට එන කල්හි කුමන කරුණක් නිසා ඔබේ සිතේ තැති ගැන්මක්වත් ඇති නොවුණේදැයි” විමසමින් පළමු ගාථාව කීවේය.
“දුන්නෙහි වේගයෙන් මුදා හරින ලද ඊතල ද, තෙල් ගලෙහි ගා මුවහත් කළ කඩු ද දැක, මරණය එළැඹි ඒ භයානක මොහොතේ ඔබට කිසිදු තැතිගැනීමක් ඇති නොවුණේ මන්ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
එහි “ධනුවෙගනුන්නෙ” යනු දුන්නෙහි වේගයෙන් මුදා හරින ලද යන්නයි. “ඛග්ගෙ ගහීතෙ” යනු මිටෙන් මනාව අල්ලා ගන්නා ලද කඩු ඇති යන්නයි. “මරණෙ වියූළ්හෙ” යනු මරණය එළැඹි කල්හි යන්නයි. “කස්මා නු තෙ නාහූ” යනු කුමන කරුණකින් ඔබට බියක් නොවීද? යන්නයි. “ඡම්භිතත්තන්ති” යනු ශරීරය වෙව්ලීමයි.
එය අසා ආරක්ෂක ප්රධානියා ඉතිරි ගාථා දෙක පැවසීය.
“දුන්නෙහි වේගයෙන් මුදා හරින ලද ඊතල ද, තෙල් ගලෙහි ගා මුවහත් කළ කඩු ද දැක, මරණය සමීපව පැවති ඒ භයානක මොහොතේ මම උදාර වූ මහත් ප්රීතියක් ලැබුවෙමි.”
“මෙසේ ප්රීතියට පත් වූ මම සතුරන් යටපත් කළෙමි. මා විසින් කලින්ම මාගේ ජීවිතය අතහරින ලදී. ජීවිතය කෙරෙහි ආශා කරන්නා කිසි කලෙකත් වීර ක්රියා නොකරයි.”
යනුවෙන් ඉතිරි ගාථා දෙක කීවේය.
එහි “වෙදං අලත්ථං” යනු සතුට හා සොම්නස ලැබූවෙමි. “විපුලං” යනු බොහෝ වූ, “උළාරං” යනු උතුම් වූ (සතුටකි). “අජ්ඣභවිං” යනු ජීවිතය පරිත්යාග කොට (සතුරන්) මැඩලීමයි. “පුබ්බෙව මෙ ජීවිතමාසි චත්තං” යනු මා විසින් කලින්ම, එනම් ඔබ අතින් කුලිය ගන්නා විටම මාගේ ජීවිතය අතහරින ලදී. “න හි ජීවිතෙ ආලයං කුබ්බමානො” යනු ජීවිතය කෙරෙහි ආශා කරන්නා කිසි දිනක වීර ක්රියාවක් නොකරයි යන්නයි.
මෙසේ හෙතෙම ඊතල වර්ෂාවක් වස්සවමින්, ජීවිතාශාව අත්හැර සිටි බැවින් තමා විසින් වීර ක්රියාවක් කළ බව (වෙළෙන්දාට) දන්වා, වෙළෙන්දා පිටත් කර යවා, සිය ගමට ආපසු පැමිණ දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිද්දෙන් මිය පරලොව ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව ගලපා නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනා කෙළවර (වීර්යය අත්හළ) භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල ආරක්ෂක ප්රධානියා වූයේ මම ම ය” යි වදාළ සේක.
පස්වන වූ ඛුරප්ප ජාතක වර්ණනාවයි.