“නයිමස්ස” යනුවෙන් ඇරඹෙන මෙම ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට කොසොල් මහරජුගේ බිසෝවරුන්ගෙන් වස්ත්ර පන්සියයක් ද, රජතුමාගෙන් වස්ත්ර පන්සියයක් ද යනාදී වශයෙන් වස්ත්ර දහසක් ලැබීමේ පුවත අරබයා දේශනා කරන ලදී. මෙහි කථා වස්තුව මීට ඉහත දුක නිපාතයේ ‘ගුණ ජාතකයෙහි’ (ජාතක අට්ඨකථා 2.2) විස්තර කර ඇති පරිදි වේ.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි, අප මහ බෝසතාණන් වහන්සේ කාසි රටෙහි බමුණු කුලයක උපත ලැබූහ. නම් තබන දිනයෙහි උන්වහන්සේට ‘තිරීටවච්ඡ’ කුමාරයා යැයි නම් තබන ලදී. පිළිවෙළින් වැඩිවියට පත් එතුමා තක්සලා නුවරට ගොස් සියලු ශිල්ප ශාස්ත්ර ඉගෙන ගිහිගෙයි වාසය කරමින් සිටියදී, දෙමාපියන්ගේ අභාවයෙන් සංවේගයට පත්ව ගිහිගෙයින් නික්ම ගොස් ඍෂි ප්රව්රජ්යාවෙන් පැවිදිව වනයෙහි වන මුල් හා පලාඵල ආහාරයට ගනිමින් වාසය කළේය. එතුමා එහි වාසය කරද්දී බරණැස් රජුගේ ප්රත්යන්ත දේශයක (මායිම් ප්රදේශයක) කැළඹීමක් ඇති විය. රජතුමා එය මැඩපැවැත්වීමට ගොස් යුද්ධයෙන් පැරදී මරණ බියෙන් ත්රස්තව ඇතු පිටින්ම එක් පසෙකින් පලා ගියේය. වනයෙහි සැරිසරන රජතුමා, පෙරවරුවෙහි තිරීටවච්ඡ තාපසයා පලවැල නෙලීම සඳහා ගිය අතරතුර එතුමාගේ අසපුවට පිවිසියේය. රජතුමා “මෙය තාපසයන් වසන තැනක් විය යුතුය” යැයි සිතා ඇතු පිටින් බැස, සුළඟින් හා අව්වෙන් පීඩිතව දැඩි පිපාසයෙන් යුතුව පැන් කළයක් සෙවූ නමුත් කිසි තැනක නොදැක සක්මන් මළුව කෙළවර ළිඳක් දුටුවේය. එහි ජලය ඇද ගැනීමට ලනුවක් හා බාල්දියක් නොදැක පිපාසය දරා ගැනීමට නොහැකිව, ඇතාගේ බඩ බැඳ තිබූ කඹය (පටි) ගෙන ඇතා ළිං ඉවුරෙහි තබා උගේ පාදයෙහි කඹය බැඳ කඹ ආධාරයෙන් ළිඳට බැස්සේය. කඹයෙන් ජලය මට්ටමට ළඟා විය නොහැකි වූයෙන්, නැවත ගොඩට පැමිණ තම උතුරු සළුව ලනු කෙළවර ගැටගසා නැවත ළිඳට බැස්සේය. එසේ කළ ද එය ප්රමාණවත් නොවීය. හෙතෙම පා අගින් ජලය ස්පර්ශ කොට දැඩි පිපාසය නිසා “පිපාසය සංසිඳුවාගෙන මරණයට පත් වුවද යහපතැ”යි සිතා ළිඳට පැන ඇති තරම් පැන් බී නැවත ගොඩ ඒමට නොහැකිව එහිම රැඳී සිටියේය. ඇතා ද මනාව හික්මවා ඇති බැවින් වෙනත් තැනකට නොගොස් රජු දෙස බලමින් එහිම සිටියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ සවස් කාලයේ පලාඵල රැගෙන විත් ඇතා දැක, “රජතුමා පැමිණ ඇතුවා විය හැකිය. සන්නද්ධ වූ ඇතකු පමණක් දක්නට ඇත. කාරණය කුමක්ද?” යැයි සිතා ඇතා සමීපයට ගියහ. ඇතා ද ඔහුගේ පැමිණීම දැන එක් පසෙකට වී සිටියේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ළිං ඉවුරට ගොස් බලා රජතුමා දැක, “මහරජතුමනි, බිය නොවන්න” යැයි අස්වසා, ඉණිමගක් බැඳ රජතුමා ගොඩට ගෙන, ඔහුගේ සිරුර පිරිමැද තෙල් ගල්වා නහවා පලාඵල ආදිය අනුභව කිරීමට දී ඇතාගේ යුද ඇඳුම් මුදාහළේය. රජතුමා දෙතුන් දිනක් එහි විවේක ගෙන, බෝසතාණන් වහන්සේට තමන් වෙත පැමිණෙන ලෙස පොරොන්දු කරවාගෙන පිටත්ව ගියේය. රජුගේ සේනාව නුවරට නුදුරෙහි කඳවුරු බැඳගෙන සිටි අතර, රජු එනු දැක ඔහු පිරිවරා ගත්හ. ඉන්පසු රජතුමා නගරයට පිවිසියේය.
බෝසතාණන් වහන්සේ ද මාස එකහමාරකට පමණ පසු බරණැසට පැමිණ උයනෙහි වාසය කොට, දෙවන දිනයේ පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් රජ මාළිගාවේ දොරටුව සමීපයට වැඩම කළහ. රජතුමා විශාල වා කවුළුව විවෘත කොට රජ මිදුල දෙස බලන විට බෝසතාණන් වහන්සේ දැක, හඳුනාගෙන, ප්රාසාදයෙන් බැස අවුත් වැඳ, උඩුමහල් තලයට කැඳවාගෙන ගොස් ඔසවන ලද සුදු ඡත්රය යට රාජ ආසනයෙහි හිඳුවා, තමන් වෙනුවෙන් පිළියෙල කර තිබූ රාජ භෝජනය වැළඳවූයේය. තමන් ද ආහාර අනුභව කොට උන්වහන්සේව රාජකීය උයනට වැඩමවාගෙන ගොස්, එහි උන්වහන්සේට සක්මන් මළු ආදියෙන් යුක්ත වාසස්ථානයක් කරවා දී, සියලු තවුස් පිරිකර පූජා කොට උයන්පල්ලාට උපස්ථාන කටයුතු පවරා වැඳ පිටත්ව ගියේය. එතැන් පටන් බෝසතාණන් වහන්සේ රජ මැදුරෙන්ම දානය වැළඳූ සේක. උන්වහන්සේට මහත් වූ සත්කාර සම්මාන ලැබුණි.
එම සත්කාර නොඉවසිය හැකි වූ ඇමතිවරු, “මෙබඳු සත්කාරයක් යුද්ධයේදී දිවි පරදුවට තබා සටන් කරන භටයකුට කරන්නේ නම්, ඔහු රජු වෙනුවෙන් කුමක් නම් නොකරන්නේද?” යැයි කියා යුවරජු වෙත එළඹ, “දේවයන් වහන්ස, අපගේ රජතුමා එක්තරා තාපසයෙකුට අතිශයින් ඇලුම් කරයි. රජතුමා විසින් මොහු කෙරෙහි කවර නම් විශේෂයක් දකින ලද්දේ ද? ඔබතුමා ද රජු සමග මේ ගැන කථා කළ මැනව”යි කීහ. යුවරජතුමා “යහපතැ”යි එය පිළිගෙන ඇමතිවරුන් ද සමග රජු වෙත ගොස්, පළමු වන ගාථාව පැවසීය.
“මොහුට (විද්යාමය වූ) උගත් ශිල්පයක් නැත. මොහු ඔබගේ නෑයෙක් හෝ මිතුරෙක් හෝ නොවේ. එසේ තිබියදී දඬු තුනක් දරන මේ ‘තිරීටවච්ඡ’ නම් තැනැත්තා කවර හේතුවක් නිසා අග්ර රාජ භෝජනය අනුභව කරන්නේ ද?”
එහි අර්ථය මෙසේය: නයිමස්ස විජ්ජාමයමත්ථි කිඤ්චි යනු මේ තාපසයාට විද්යාවෙන් කළ හැකි කිසි කටයුත්තක් (උගත් ශිල්පයක්) නැත. න බන්ධවො යනු ඇසීමෙන් හෝ කතාබහ කිරීමෙන් ඇති කරගත් ඥාතීන් වන ශ්රැත බන්ධු, එකට ඉගෙනීම නිසා ඇති කරගත් ශිල්ප බන්ධු, තම ගෝත්රයට අයත් හෙයින් ඇතිවන ගෝත්ර බන්ධු, හෝ මව්පිය පාර්ශ්වයෙන් ඇතිවන ඥාති බන්ධු යන කිසිදු බන්ධුවරයෙක් ද නොවේ. නො පන තෙ සහායො යනු මොහු ඔබ හා වැලි කෙළියේ පටන් සිටි මිතුරෙක් ද නොවේ. කෙන වණ්ණෙන යනු එසේ නම් කවර කරුණක් නිසා ද? තිරීටවච්ඡො යනු ඔහුගේ නාමයයි. තෙදණ්ඩිකො යනු පැන් කෙණ්ඩිය තැබීම සඳහා දඬු තුනක් (ත්රිදණ්ඩක්) ගෙන හැසිරෙන හෙයිනි. අග්ගපිණ්ඩං යනු රසයෙන් යුක්ත වූ, රජතුමාට සුදුසු අග්ර රාජ භෝජනයයි.
එය ඇසූ රජතුමා පුතු අමතා, “දරුව, මා පසල් දනව්වට ගොස් යුද්ධයෙන් පැරදී දින දෙක තුනක් නොපැමිණ සිටි බව ඔබට මතක ද?” යි ඇසීය. “එසේය, මට මතකය” යි කී කල්හි, “මා එකල ජීවිතය ලැබුවේ මොහු නිසාය” යැයි කියා ඒ සියලු ප්රවෘත්තිය දන්වා, “දරුව, මගේ ජීවිත දායකයා මා වෙත පැමිණි කල්හි, මාගේ මුළු රාජ්යය පිදුව ද ඔහු මට කළ ගුණාංගවලට සරිලන පරිදි ප්රතිඋපකාර කිරීමට මම අසමත් වෙමි” යි පවසා ඉතිරි ගාථා දෙක වදාළේය.
“යුද්ධයෙන් පරාජය වී, ජලය නොමැති බියකරු වනයෙහි විපතට පත්ව හුදකලා වූ මට, ළිඳෙන් ගොඩ ඒම පිණිස ඔහු අත දිගු කළේය. ඒ උපකාරය හේතුවෙන් දුකින් පෙළුණු මම ළිඳෙන් ගොඩ ආවෙමි.”
“මේ තාපසයාගේ ක්රියාවේ ආනුභාවයෙන් මම මෙහි පැමිණියෙමි. (යම රජුගේ විෂය වූ) පරලොව සිට නැවත මෙලොවට පැමිණියෙමි. දරුව, තිරීටවච්ඡ තාපසයා ලාභ සත්කාර ලැබීමට සුදුස්සෙකි. ඔහුට පරිභෝග කළ හැකි දැය ද, යාගයට ගන්නා ද්රව්ය ද පූජා කරව.”
එහි අර්ථය මෙසේය: ආපාසු යනු ආපදාවල දී ය. එකස්ස යනු දෙවැන්නෙක් නැතිව හුදකලාව සිටිය දී ය. කත්වා යනු අනුකම්පා කොට, ප්රේමය ද උපදවා ය. විවනස්මිං යනු ජලය රහිත වනයෙහි ය. ඝොරෙ යනු දරුණු වූ ය. පසාරයී කිච්ඡගතස්ස පාණිං යනු ඉණිමගක් බැඳ ළිඳට බස්වා, දුකට පත් වූ මට ගොඩ ඒම පිණිස වීර්යයෙන් යුක්තව අත දිගු කළේය. තෙනූදතාරිං දුඛසම්පරෙතො යනු ඒ කරුණෙන් දුක පිරිවරා ගත් මා ඒ ළිඳෙන් ගොඩට ආවෙමි.
එතස්ස කිච්චෙන ඉධානුපත්තො යනු මම ඒ තාපසයාගේ ක්රියාවෙන් හෙවත් මොහු විසින් කරන ලද ක්රියාවේ ආනුභාවයෙන් මෙහි පැමිණියෙමි. වෙසායිනො විසයා යනු යමයාගේ වාසස්ථානයයි; ‘වේසායී’ යනු යම රජුට නමකි. ජීවලොකෙ යනු මිනිස් ලොවෙහි ය. මම යමයාගේ විෂය වූ හෙවත් මාරයාගේ විෂය වූ පරලොවට ගියේ වීමි. එසේ වූ මම මොහුගේ ක්රියාව හේතුවෙන් එතැනින් නැවත මේ ජීව ලෝකයට ආවෙමි යන්න මෙහි අදහසයි. ලාභාරහො යනු ලාභ ලැබීමට හෙවත් සිව්පසය ලැබීමට සුදුසු ය. දෙථස්ස භොගං යනු මොහු විසින් පරිභෝග කළ යුතු සිව්පසය සහ සියලු ශ්රමණ පිරිකර නමැති සම්පත් මොහුට දෙනු මැනවි. යජථඤ්ච යඤ්ඤං යනු නුඹ ද, ඇමතියෝ ද, නුවර වැසියෝ ද යන තෙපි සියල්ලෝම මොහුට සම්පත් දෙවු; යාගය ද (පූජාව ද) පවත්වවු. උන්වහන්සේට දෙන දාන වස්තුව උන්වහන්සේ විසින් අනුභව කළ යුතු බැවින් එය ‘භෝග’ නම් වේ. අන් අයට එය දානමය පූජාවක් වන බැවින් ‘යාගය’ (යඤ්ඤ) නම් වේ. එබැවින් ‘ඔහුට භෝග දෙන්න, යාග ද්රව්ය පූජා කරන්න’ යැයි (දෙථස්ස භොගං යජථඤ්ච යඤ්ඤං) වදාළේය.
මෙසේ රජතුමා අහස් තලයේ පූර්ණ චන්ද්රයා ඔසවා තබන්නාක් මෙන් බෝසතාණන් වහන්සේගේ ගුණ ප්රකාශ කළ කල්හි, උන්වහන්සේගේ ගුණ මහිමය සැම තැනම ප්රකට විය. උන්වහන්සේට ඉතා අධික වූ ලාභ සත්කාර උපන්නේය. එතැන් පටන් යුවරජ හෝ ඇමතිවරු හෝ අන් කිසිවෙක් හෝ රජුට විරුද්ධව යමක් කියන්නට සමත් නොවූහ. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා දානාදී පින්කම් කොට මරණින් මතු දෙව්ලොව උපන්නේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ද අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවාගෙන ආයු කෙළවර බ්රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “පැරණි පණ්ඩිතවරු ද උපකාර කළ අයට ප්රත්යුපකාර කළහ” යැයි වදාරා, මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා වූයේ ආනන්ද තෙරුන් ය. තාපසයා වූයේ මම ම වෙමි” යි දේශනා කළ සේක.
තිරීටවච්ඡ ජාතක වර්ණනාව යි. (නව වැන්නයි).