“ජරූදපානං ඛණමානා” (දිරා ගිය ළිඳක් හාරමින්) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි සැවැත් නුවර වැසි වෙළෙන්දන් පිරිසක් අරබයා වදාළ සේක. ඔවුන් සැවැත් නුවරින් බඩු ගෙන ගැල් පුරවා වෙළෙඳාම් පිණිස පිටත් වීමට පෙර, බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කොට මහදන් දී, තිසරණ සහිත සීලයෙහි පිහිටා ශාස්තෲන් වහන්සේට වැඳ, “ස්වාමීනි, අපි වෙළෙඳාම් පිණිස දුර පළාතකට යන්නෙමු. බඩු විකුණා සාර්ථක වී, සැපසේ ආපසු පැමිණ නැවත ඔබවහන්සේව වඳින්නෙමු” යැයි පවසා ගමන ඇරඹූහ. ඔවුහු කාන්තාර මාර්ගයෙහි පැරණි ළිඳක් දැක, “මේ ළිඳෙහි ජලය නැත. අපි ද පිපාසිතයෝ වෙමු. එබැවින් ළිඳ හාරමු” යැයි කියා ළිඳ හාරන්නට වූහ. ඔවුහු පිළිවෙළින් බොහෝ යකඩ ආදිය ද... වෛදූර්යය මැණික් ද ලැබූහ. එම ලැබූ දෙයින් සතුටට පත් ඔවුහු, ඒ රත්නවලින් ගැල් පුරවාගෙන නිරුපද්රිතව සැවැත් නුවරට ආපසු පැමිණියහ. ඔවුහු ගෙන ආ ධනය තැන්පත් කොට, “අපගේ ගමන සාර්ථක විය. දැන් දන් දෙමු” යැයි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කොට දන් දී, වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, තමන්ට ධනය ලැබුණු ආකාරය බුදුරජාණන් වහන්සේට සැල කළහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකවරුනි, නුඹලා ඒ ධනයෙන් සතුටුව පමණ දැන කටයුතු කළ බැවින් ධනය ද ජීවිතය ද ලැබුවාහු ය. පැරණි අය වනාහි ලද දෙයින් සතුටු නොවී, පමණ නොදැන, නුවණැත්තන්ගේ වචනයට ඇහුම්කන් නොදී මරණයට පත් වූහ” යැයි වදාරා, ඔවුන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයෙහි, බෝසතාණන් වහන්සේ බරණැස් නුවර වෙළෙඳ කුලයක ඉපදී, වැඩිවියට පත්ව වෙළෙඳ කණ්ඩායමක නායකයා (සාත්තුනායක) වූහ. එතුමා බරණැස් නුවරින් බඩු ගෙන ගැල් පුරවා බොහෝ වෙළෙන්දන් සමඟ ඒ කාන්තාරයට ම පිවිස, පෙර කී ළිඳ ම දුටුවේ ය. එහි දී ඒ වෙළෙන්දෝ “පැන් බොන්නෙමු” යැයි සිතා ඒ ළිඳ හාරමින් පිළිවෙළින් බොහෝ යකඩ ආදිය ලැබූහ. බොහෝ රත්නයන් ලැබුණ ද එයින් සතුටට පත් නොවූ ඔවුහු, “මෙහි මීටත් වඩා වටිනා දේ තිබිය හැක” යැයි සිතා පමණ ඉක්මවා ඒ ළිඳ හෑරූහ. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට මෙසේ කීහ: “පින්වත් වෙළෙන්දනි, මේ ලෝභය වනාහී විනාශයට මුලකි. අප විසින් බොහෝ ධනය ලබන ලදී. එපමණකින් සතුටු වන්න. වැඩිපුර ළිඳ හාරන්නට එපා.” බෝසතාණන් වහන්සේ විසින් වළක්වනු ලැබුව ද ඔවුහු දිගට ම හෑරූහ. ඒ ළිඳ වනාහි නාගයන් විසින් අරක් ගන්නා ලද්දකි. ඒ ළිඳ යට වසන නා රජු, තමන්ගේ විමානය බිඳෙද්දී සහ මැටි කැට ද පස් ද වැටෙද්දී කිපී, බෝසතාණන් වහන්සේ හැර අන් සියල්ලන් ම නාසයෙන් පිට කළ විෂ වාතයෙන් පහර දී මරණයට පත් කළේ ය. ඉන්පසු නාග භවනයෙන් නික්ම, ගැල් යොදා, ඒවා සත්රුවනින් පුරවා, බෝසතාණන් වහන්සේව සැප පහසු යානාවක හිඳුවා, නාග මානවකයන් ලවා ගැල් පදවමින් බෝසතාණන් වහන්සේව බරණැස් නුවරට පමුණුවා, නිවසට ඇරලවා, ධනය තැන්පත් කරවා තමන්ගේ නාග භවනයට ම ගියේ ය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ ධනය වියදම් කොට මුළු දඹදිව මහ දන් පවත්වා, සිල් සමාදන් වී, පෙහෙවස් රැක, දිවි කෙළවර දෙව්ලොව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා, අභිසම්බෝධියට පැමිණි සේක් පහත ගාථාවන් වදාළ සේක:
“ජලය අවශ්ය වූ වෙළෙන්දෝ දිරා ගිය ළිඳක් හාරද්දී;
- කළු යකඩ ද,
- තඹ ද,
- ඊයම් සහ සුදු ඊයම් ද,
- රිදී ද,
- රන් ද,
- මුතු ද,
- බොහෝ වෛදූර්යය මැණික් ද ලැබූහ.
“ඔවුහු (ලද දෙයින්) සතුටු නොවී, තව තවත් (එම ළිඳ) හෑරූහ. එකල එහි විසූ ඝෝර වූ, තේජස් ඇති ආශිවිෂයා (නා රජු) තමාගේ තේජසින් (විෂෙන්) ඔවුන් විනාශ කළේය.
“එබැවින් (අවශ්ය පමණට) හාරන්න; එහෙත් පමණ ඉක්මවා නොහාරන්න. පමණ ඉක්මවා හෑරීම පාපයකි (විනාශකාරී වේ). (පමණට) හෑරූ අය ධනය ලැබූ අතර, පමණ ඉක්මවා හෑරූ අය විනාශයට පත් වූහ.”
යනුවෙන් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය:
- අයස යනු: කළු යකඩ ය.
- ලොහ යනු: තඹ ය.
- මුත්තා යනු: මුතු ය.
- තෙ ච තෙන අසන්තුට්ඨා යනු: ඒ වෙළෙන්දෝ ඒ ලැබූ ධනයෙන් සතුටු නොවූහ යන්නයි.
- තෙ තත්ථා යනු: ඒ වෙළෙන්දන් ඒ ළිඳෙහි (විනාශ වූ බවයි).
- තෙජස්සී යනු: විෂ තේජසින් යුක්ත වූ නාගයා ය.
- තෙජසා හනී යනු: විෂ තේජසින් පහර දී මරණයට පත් කළේ ය.
- අතිඛාතෙන නාසිතං යනු: පමණ ඉක්මවා හෑරීම නිසා ඒ ධනයත් ජීවිතයත් විනාශ කර ගන්නා ලදී.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. “එකල නා රජු වූයේ දැන් මේ සැරියුත් තෙරුන් ය. එකල වෙළෙඳ නායකයා වී උපන්නේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
හයවන ජරූදපාන ජාතක වර්ණනාව නිමා විය.