“යාව සො මත්තමඤ්ඤාසී” (ඒ විහඟා බතෙහි පමණ දත් තාක් කල්...) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවන විහාරයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි බොහෝ සෙයින් ආහාර අනුභව කොට අජීර්ණයෙන් මියගිය එක් භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව මෙසේ අපවත් වූ කල්හි දම් සභාවෙහි රැස් වූ භික්ෂූහු, “ඇවැත්නි! අසවල් නම් භික්ෂුව තමන්ගේ කුසෙහි ප්රමාණය නොදැන බොහෝ කොට වළඳා, එය දිරවා ගැනීමට නොහැකිව අපවත් වූයේය” යයි ඔහුගේ අගුණ කතා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! මා එන්නට පෙර මෙහි කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියාහුදැයි” විචාරා, “මෙනම් කථාවෙන් යයි” කී කල්හි, “මහණෙනි! මොහු දැන් පමණක් නොවෙයි, පෙරත් පමණ ඉක්මවා ආහාර ගැනීමේ හේතුවෙන්ම මළේය” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරද්දී බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාල වන ප්රදේශයෙහි ගිරා යෝනියෙහි ඉපදී, මුහුදට යාබද හිමාලය පැත්තක වසන නොයෙක් දහස් ගණන් ගිරවුන්ගේ රජා වූහ. ඒ ගිරවාට එක් පුතෙක් සිටියේය. ඌ බලවත් වූ විට බෝසතාණන් වහන්සේගේ ඇස් පෙනීම දුර්වල විය. ගිරවුන්ගේ වේගය ශීඝ්ර වෙයි; එබැවින් උන් මහලු කාලයේදී පළමුවෙන්ම ඇස් පෙනීම දුර්වල වෙයි. බෝසත් ගිරවාගේ පුතා මව්පියන් කූඩුවක රඳවා ගොදුරු ගෙනවුත් පෝෂණය කළේය. ඒ ගිරවා එක් දවසක් ගොදුරු බිමට ගොස් පර්වතය මුදුනෙහි සිට මුහුද දෙස බලන්නේ එක් දිවයිනක් දුටුවේය. එහි වනාහි රන්වන් පැහැති මිහිරි ගෙඩි ඇති අඹ උයනක් ඇත. ගිරවා දෙවන දවසේ කෑම වේලාවෙහි උඩට ඉගිලී ඒ අඹ උයනට බැස, අඹ රස බී අඹ ගෙඩියක් ගෙන ගොස් මව්පියන්ට දුන්නේය. බෝසතාණන් වහන්සේ එය කමින් රසය හැඳින, “දරුව! මේ අඹය, අසවල් දිවයිනේ අඹ ගෙඩියක් නේදැයි” ඇසූ විට, “එසේය පියාණෙනි!” යයි කී කල්හි, “දරුව, මේ දූපතට යන්නා වූ ගිරවුන් දීර්ඝ කාලයක් ජීවත් නොවෙති; ඒ නිසා නුඹ නැවත ඒ දූපතට නොයන්නැයි” කීවේය. ගිරා පෝතකයා පියාගේ වචනය නොපිළිගෙන එහිම ගියේය.
දිනක් බොහෝ අඹ රස බී මව්පියන්ට අඹ ගෙඩියක් රැගෙන මුහුද උඩින් එන්නේ, අධික ලෙස ආහාර ගත් නිසා ක්ලාන්ත වූ සිරුර ඇත්තේ, නිදි බරින් මඩනා ලද්දේ, නිදිබරිතව ආවේය. තුඩින් ගත් අඹ ගෙඩිය වැටුණේය. ගිරවා පිළිවෙලින් එන මාර්ගය හැර පහතට වැටෙමින් වතුර මතුපිටින් එන්නේ දියට වැටුණේය. ඉක්බිති එක් මත්ස්යයෙක් ඌ ඩැහැගෙන කෑවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ ඌ එන වේලාවට නොඑන විට “මුහුදට වැටී මළේ යයි” දැන ගත්තේය. ඉක්බිති ඔහුගේ මව්පියෝද ආහාර නොලබමින් වියළී ගොස් මළාහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව -
“ඒ විහඟා (කුරුල්ලා) යම් තාක් කල් ආහාරයෙහි ප්රමාණය දැන සිටියේද, ඒ තාක් කල් හෙතෙම දීර්ඝ ආයුෂ ලැබුවේය; මව්පියන්ද පෝෂණය කළේය.”
“යම් කලෙක පටන් හෙතෙම (පමණ ඉක්මවා) බොහෝ වූ ආහාර අනුභව කළේද, එකල පටන් භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නා වූ ඒ විහඟා එහිම (මුහුදෙහිම) ගිලුණේය.”
“එහෙයින් ආහාරයෙහි පමණ දැනීම මැනවි. ආහාරයෙහි ගිජු නොවීම යහපති. භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නෝ විපතෙහි ගිලෙති; පමණ දන්නෝ නොගිලෙති.”
එහි යාව සො යනු ඒ විහඟා යම්තාක් කල් ආහාරයෙහි පමණ දැන සිටියේද යන්නයි. තාව අද්ධානමාපාදී යනු එතෙක් කලක් ජීවත් විය, ආයුෂ වින්දේය යන්නයි. මාතරඤ්ච යනු මෙය දේශනා ශීර්ෂ පාඨයයි; මව්පියන්ද අපොසයි හෙවත් පෝෂණය කළේය යන අර්ථයි. යතො ච ඛො යනු යම් කාලයක පටන් ද යන්නයි. භොජනං අජ්ඣවාහරී යනු අඹ රස අනුභව කළේද යන්නයි. තතො යනු ඒ කාලයේ පටන්ය. තත්ථෙව සංසීදී යනු ඒ මුහුදෙහිම ගිලා බැස්සේය, යට ගියේය, මසුන්ගේ ආහාරයක් බවට පත් විය යන්නයි.
තස්මා මත්තඤ්ඤුතා සාධු යනු යම් හෙයකින් ආහාරයේ පමණ නොදත් ගිරවා මුහුදෙහි ගිලී මළේද, එබැවින් භොජනස්මිං අගිද්ධතා නම් වූ භෝජනයෙහි පමණ දැනීම හෙවත් ප්රමාණය දැන සිටීම යහපත්ය යන අර්ථයි. නැතහොත් නුවණින් ප්රත්යවේක්ෂා කොට ආහාරය අනුභව කළ යුතුය. එනම් “ක්රීඩා පිණිස නොවේ, මදය පිණිස නොවේ... (පෙ)... පහසු විහරණය පිණිසයි” යන්න ද මෙහි අර්ථයයි.
“තෙත් ආහාර හා වියළි ආහාර අනුභව කරන්නා වූ භික්ෂුව පමණ ඉක්මවා ආහාර ගෙන කුස පුරවා නොගන්නේය; ඌන උදර ඇත්තේ (කුසෙන් කොටසක් හිස්ව තබාගෙන), මිතාහාර ඇත්තේ, සිහියෙන් යුක්තව හැසිරෙන්නේය.”
“බත් පිඬු හතරක් හෝ පහක් ඉතිරිව තිබියදී අනුභවය නවත්වා පැන් බොන්නේය. එය කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුත් (පහිතත්ත) භික්ෂුවගේ පහසු විහරණය සඳහා ප්රමාණවත්ය.” (ථෙරගාථා 982-983)
“යම් මිනිසෙක් නිතර සිහි ඇත්තේ වේද, ලද බොජුනෙහි පමණ දන්නේ වේද, ඒ මිනිසාට (ආහාරජ) වේදනාවෝ තුනී වෙති (අඩු වෙති). ඔහු සෙමින් දිරවයි; ආයුෂ පාලනය කරයි (රැක ගනී).” (සංයුක්ත නිකාය 1.124)
මෙසේ වර්ණනා කරන ලද ආහාරයේ පමණ දැනීමද යහපත්ය.
“කාන්තාරයේදී (අතරමං වූවන්) පුත්ර මාංසය අනුභව කරන්නාක් මෙන්ද, රථයේ අක්ෂයට (කෙලවරට) තෙල් දැමීමක් මෙන්ද, (ශරීරාලේපය පිණිස) වණයක් සුව කරගැනීමට බෙහෙත් ආලේප කරන්නාක් මෙන්ද, මුළා නොවී (ආශාවෙන් තොරව) යැපීම පිණිස පමණක් ආහාර අනුභව කරන්නේය.” (විසුද්ධි මාර්ගය 1.19)
මෙසේ වර්ණනා කරන ලද (භෝජනයෙහි) ගිජු නොවීම යහපති. පාළියෙහි අගිද්ධිමා යයි ලියා ඇත, එහෙත් ඊට වඩා මෙම අට්ඨකථා පාඨය වඩාත් යහපත්ය (නිවැරදිය). අමත්තඤ්ඤූ හි සීදන්ති යනු භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නෝ රස තෘෂ්ණාව මුල් කොටගෙන පව්කම් කොට සතර අපායෙහි ගිලෙති. මත්තඤ්ඤූ ච න සීදරෙ යනු යම් කෙනෙක් භෝජනයෙහි පමණ දනිත්ද, ඔවුහු මෙලොව වශයෙන් හෝ පරලොව වශයෙන් විපතෙහි නොගිලෙති.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි බොහෝ දෙනා සෝවාන්, සකදාගාමී, අනාගාමී හා අරහත් ඵලවලට පැමිණියහ. “එකල භෝජනයෙහි පමණ නොදත් ගිරා පුත්රයා වූයේ මේ භික්ෂුවය. ගිරා රජු වනාහි මම ම වූයෙමි” යි වදාළ සේක.
පස්වන සුක ජාතක වර්ණනාවයි.