“සුඛා ඝරා වච්ඡනඛ” (වච්ඡනඛ, ගිහිගෙවල් සැපවත්ය) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි රෝජ මල්ලයන් අරබයා වදාළ සේක. ඔහු ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ගිහි කල මිතුරෙකි. එක් දිනක් ඔහු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට තම නිවසට වැඩම කරන ලෙස පණිවිඩයක් යැවූ අතර, තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් විමසා එහි වැඩි සේක. ඔහු තෙරුන් වහන්සේට විවිධ අග්‍ර රස ආහාරපානවලින් සංග්‍රහ කොට, එකත්පසෙක හිඳ තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පිළිසඳර කතා කොට, ගිහි සැපතින් සහ පංච කාම ගුණයන්ගෙන් පවරා ආරාධනා කරන්නේ, “ස්වාමීනි, ආනන්ද හිමියනි! මාගේ නිවසෙහි සවිඤ්ඤාණක සහ අවිඤ්ඤාණක වස්තු (සතුන්, දාසයන් සහ රන් රිදී ආදිය) බොහෝ ඇත. මේවා මැදින් දෙකට බෙදා ඔබ වහන්සේට දෙමි. එනු මැනවි! අපි දෙදෙනාම ගිහිගෙයි වසමු” යැයි කීය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට කාමයන්හි ඇති දෝෂයන් පවසා ආසනයෙන් නැගිට විහාරයට වැඩම කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ආනන්දයෙනි, රෝජ මල්ලයන් දුටුවේදැ?”යි විමසූ සේක. එවිට, “එසේය ස්වාමීනි” යි පැවසූ කල්හි, “ඔබ ඔහුට කුමක් කීවෙහිදැ?”යි වදාළ සේක. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, “ස්වාමීනි, රෝජ මට ගිහිගෙයි විසීමට ආරාධනා කළේය. එවිට මම ඔහුට ගෘහවාසයෙහි සහ පංච කාම සම්පත්තියෙහි ආදීනව පැවසුවෙමි” යි කීහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ආනන්දයෙනි, රෝජ මල්ලයන් පැවිද්දන්ට ගෘහවාසයට ආරාධනා කළේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් ආරාධනා කළේය” යැයි වදාරා, ආනන්ද තෙරුන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි එම අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.

අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයෙහි, බෝසතාණන් වහන්සේ එක්තරා නියම්ගමක බමුණු කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදිව, හිමාලය වනයෙහි බොහෝ කලක් වාසය කොට, ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස (ආහාර රස විඳීම පිණිස) බරණැස් නුවරට පැමිණ රජ උයනෙහි ලැගුම් ගෙන, පසු දින බරණැස් නුවරට පිඬු සිඟා වැඩියහ. ඉක්බිති බරණැස් සිටුතුමා උන්වහන්සේගේ යහපත් හැසිරීම් (ඉරියව්) කෙරෙහි පැහැදී, තම නිවසට වැඩමවාගෙන ගොස් දානය වළඳවා, උයනෙහිම වාසය කරන ලෙසට පොරොන්දු කරවාගෙන, උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් උයනෙහිම වාසය කරවීය. ඔවුහු ඔවුනොවුන් කෙරෙහි හටගත් ස්නේහ ඇත්තෝ වූහ.

ඉක්බිති එක් දිනක් බරණැස් සිටුතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වූ ආදරය හා විශ්වාසය හේතුවෙන් මෙසේ සිතීය: “පැවිද්ද නම් දුකකි. මාගේ මිතුරුවන ‘වච්ඡනඛ’ පිරිවැජියා උපැවිදි කරවා (ගිහියකු කරවා), මා සතු සියලු වස්තුව දෙකට බෙදා ඔහුට ද දී, අප දෙදෙනාම සමගියෙන් වාසය කරන්නෙමු.” ඔහු එක් දිනක් දානය වළඳා අවසානයේ බෝසතුන් සමඟ මිහිරි පිළිසඳරක යෙදී, “ස්වාමීනි වච්ඡනඛ, පැවිද්ද දුකකි. ගිහිගෙයි වාසය සැපයකි. එබැවින් එනු මැනවි. අප දෙදෙනා සමගියෙන් කාම සම්පත් භුක්ති විඳිමින් වසමු” යැයි පවසා පළමු වන ගාථාව පැවසීය.

“වච්ඡනඛයෙනි, රන් රුවන් සහිත වූ ද, රසවත් ආහාර පාන සහිත වූ ද ගිහිගෙවල් සැපවත් ය. යම් තැනක (ගිහිගෙයි) කා බී, උකටලී නොවී සුවසේ නිදන්නෙහි ද (එබඳු ගිහිගෙවල් සැපවත් ය).”

යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.

“වච්ඡනඛ තවුසාණෙනි, මිහිරි ආහාර අනුභව කොට, මිහිරි බීම වර්ග පානය කොට, යම් සිරි යහනක නොකලකිරී සුවසේ නිදන්නෙහිය. එබැවින් රන් රුවන් ඇති, බොජුන් ඇති ගිහිගෙය සැපයයි ගුණ කීවේය.”

එහි, ‘සහිරඤ්ඤා’ යනු සත්රුවන්වලින් යුක්ත වූ යන අර්ථයි. ‘සභොජනා’ යනු බොහෝ කෑ යුතු හා අනුභව කළ යුතු ආහාර ඇති බවයි. ‘යත්ථ භුත්වා පිවිත්වා ච’ යනු රන් රුවන් සහිත, බොජුන් සහිත ගෙවල්වල නොයෙක් රසයෙන් යුත් බොජුන් වළඳා නොයෙක් පානයන් පානය කොට යන්නයි. ‘සයෙය්යාථ අනුස්සුකො’ යනු අලංකාර කරන ලද යම් සිරි යහනක් මත නොකලකිරී නිදන්නෙහි නම්, ඒ ගෘහවාසය අතිශයින්ම සැපයකි.

එකල්හි සිටුතුමාගේ කථාව අසා බෝසතාණන් වහන්සේ, “මහා සිටුතුමනි, ඔබ අනවබෝධය (මෝඩකම) නිසා කාමයෙහි ගිජු වී, ගිහිගෙයි ගුණත් පැවිද්දෙහි දොස් පැවසුවෙහිය. දැන් මම ඔබට ගිහිගෙයි ඇති දෝෂයන් කියන්නෙමි, එය අසන්න” යැයි පවසා දෙවන ගාථාව දේශනා කළේය.

“උත්සාහවත් නොවන්නාට ගෙවල් නැත (ගිහිගෙය සරු නොවේ); බොරු නොකියන්නාට ගෙවල් නැත; දඬු මුගුරු නොගත්තා වූ ද, අනුන්ට හිංසා පීඩා නොකරන්නා වූ ද තැනැත්තාට ගෙවල් නැත. මෙලෙස දෝෂ සහිත වූ, පවත්වාගෙන යාමට දුෂ්කර වූ ගිහිගෙයි කවරෙක් නම් වසයිද?”

යනුවෙන් දෙවන ගාථාව වදාළේය.

“උත්සාහවත් නොවන්නාට ගෙවල් (දියුණුවක්) නැත. බොරු නොකියන්නාට ගෘහ ජීවිතයක් නැත. දඬුවම් කිරීමට දඬු නොගත්තා වූ ද, අන් අයට දඬුවම් නොකරන්නා වූ ද තැනැත්තාට ගෙවල් නැත. මෙසේ සිදුරු (දෝෂ) ඇත්තා වූ, ඉතා අමාරුවෙන් පවත්වාගත යුත්තා වූ ගිහිගෙට කවරෙක් නම් පැමිණේද? (නුවණැත්තෝ නොපැමිණෙති).”

1. ‘ඝරා නානීහමානස්ස’ යනු නිතරම ගොවිතැන් හා ගවයන් රැකබලා ගැනීම් ආදියෙහි උත්සාහ නොකරන තැනැත්තාට ගෙවල් නැත හෙවත් ගෘහවාසය සරු නොවේ (නොපිහිටයි) යන අර්ථයි.
2. ‘ඝරා නාභණතො මුසා’ යනු කෙත් වත්, රන් රුවන් ආදිය ලබා ගැනීම පිණිස බොරු නොකියන්නාට ද ගෙවල් නැත.
3. ‘ඝරා නාදින්න දණ්ඩස්ස පරෙසං අනිකුබ්බතො’ යනු පහර දීම පිණිස වේවැල් ආදී දඬු නොගත් තැනැත්තාට ද, (අනුන්ට හිංසා නොකරනු වස්) දඬු ඉවත දැමූ තැනැත්තාට ද, අනුන්ට දඬුවම් නොකරන තැනැත්තාට ද ගෙවල් නැත (ගිහි ජීවිතයක් නැත). යමෙක් දඬු අතට ගෙන දාස කම්කරුවන් ආදී අන් අයට, ඔවුන් කරන වැරදිවලට සරිලන සේ වද දීම්, බැඳ තැබීම්, (අත් පා ආදිය) කැපීම්, තැළීම් ආදී වශයෙන් දඬුවම් කරයි ද, ඔහුටම ගිහි ජීවිතය පිහිටයි (ගිහිගෙය සරු වෙයි) යන අර්ථයයි.
4. ‘එවං ඡිද්දං දුරභිසම්භවං කො ඝරං පටිපජ්ජති’ යනු මෙසේ (ධනය උපයනු පිණිස) වංචා කිරීම් ආදිය නොකරන කල්හි පිරිහීම පිණිස පවතින බැවින් ද, ඒ ඒ වැරදි කරන කල්හි (පාපයන් රැස්වන බැවින් ද), නිතරම කටයුතු කළ යුතු බැවින් දුෂ්කර වූ ද, (අවශ්‍ය දේ) ලබා ගැනීම අපහසු හෙයින් ද, ඒ ගිහිගෙයි වාසය කිරීම දුෂ්කර ය; සම්පූර්ණ කිරීමට අපහසු ය. එබැවින් මම දැන් (ගිහිගෙයි දොස් දැක) තැති ගැනීම් නැති කෙනෙක් වී (නික්ලේශීව) වාසය කරන්නෙමි. කවර නම් පුද්ගලයෙක් ගිහි ජීවිතයට ඇතුල් වේද?

මෙසේ මහා සත්ත්වයන් වහන්සේ ගිහිගෙයි වාසය කිරීමෙහි දොස් පැවසු අතර, (සිටුතුමාගේ අදහස වෙනස් කොට) උයනටම වැඩියහ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කතාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල බරණැස් සිටුවරයා වූයේ මේ රෝජ මල්ල ය. වච්ඡනඛ පිරිවැජියා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.

පස්වන වච්ඡනඛ ජාතක වර්ණනාවයි.