“කාලෙ නික්ඛමනා සාධු” (සුදුසු කල්හි නික්මීම යහපත්ය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වෙසෙන සමයෙහි කොසොල් මහරජතුමා අරබයා වදාළ සේක. කොසොල් රජතුමා දේශසීමා ප්රදේශයක කැරැල්ලක් සංසිඳවීම සඳහා නුසුදුසු වේලාවක (අකාලයේ) පිටත් වී ගියේය. (වත්මන්) කථා පුවත ඉහත (මුලින්) දක්වා ඇති ක්රමයට සමානය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා වදාළ සේක. “මහරජ! අතීතයේ බරණැස් රජතුමා නොකල්හි (නුසුදුසු වේලාවක) පිටත් වී උයනෙහි කඳවුරු බැඳගත්තේය. එකල එක් බකමූණෙක් උණ ලැහැබකට රිංගා සැඟවී සිටියේය. කවුඩු පිරිසක් පැමිණ ‘ඌ එළියට ආ විගසම අල්ලා ගන්නෙමු’යි එතැන වට කළහ. බකමූණා හිරු බැස යාම ගැන නොසලකාම (රාත්රිය එළඹීමට පෙරම) නොකල්හි පිටතට පැමිණ පලා යාමට පටන් ගත්තේය. ඉක්බිති කවුඩෝ ඌ වටකරගෙන හොටවලින් කොටමින් ඌව බිම හෙළූහ. රජතුමා බෝසතාණන් වහන්සේ අමතා, ‘පඬිතුමනි! මේ කවුඩන් බකමූණා බිම හෙළුවේ ඇයි දැ’යි විචාළේය. බෝසතාණන් වහන්සේ, ‘මහරජ! නොකල්හි සිය වාසස්ථානයෙන් පිටතට පැමිණෙන්නෝ මෙබඳු දුක් ලබන්නාහ. ඒ නිසා නොකල්හි තමන් වසන තැනින් නික්මෙන්නට නොවටී’ යැයි පවසා මේ කාරණය ප්රකාශ කරමින් මෙම ගාථා දෙක වදාළ සේක.”
කපුටන් විසින් බකමූණාට පහර දෙන අයුරු රජු සහ බෝධිසත්වයන් බලා සිටීම.
“සුදුසු කල්හි නික්මීම යහපත්ය, නොකල්හි නික්මීම යහපත් නොවේ.
නොකල්හි නික්මෙන තැනැත්තා හුදෙකලා වුවද,
ඔහුගෙන් කිසිදු යහපතක් සිදු නොවෙයි, (එය හරියට) කපුටු සේනාව බකමූණාට විනාශය ළඟා කළාක් මෙනි.”
“පැරණි පඬිවරුන් පනවන ලද විධිවිධාන දන්නා වූ, අනුන්ගේ දුර්වලතා දන්නා වූ නුවණැත්තා,
සියලු සතුරන් වසඟයට ගනී, (ඒ) නුවණැති බකමූණා සුවපත් වන්නාක් මෙනි.”
යනුවෙන් මේ ගාථා දෙක වදාළ සේක.
සුදුසු කාලයෙහි නික්මීම හෙවත් වීර්යය කිරීම යහපත් වේ. අකාලයෙහි වාසස්ථානයෙන් නික්මීම හෙවත් වීර්යය කිරීම යහපත් නොවේ. අකාලයෙහි නික්මීමෙන් හෝ වීර්යය කිරීමෙන් කිසිදු දියුණුවක් නොලබයි. නොකල්හි නික්මුණු බකමූණා විනාශ කළ කපුටු සේනාව මෙන්, (නොකල්හි) හුදකලාව වීර්ය කරන්නා වුවද බොහෝ දෙනා විසින් වටකරනු ලැබ විනාශයට පමුණුවනු ලබයි.
පැරණි පඬිවරුන් විසින් පනවා ඇති විධිවිධාන දන්නා වූ, අන්යයන්ගේ සිදුරු (දුර්වලතා) දන්නා වූ නුවණැත්තා, සියලු සතුරන් වසඟයට ගෙන නුවණැති බකමූණා මෙන් සුවපත් වන්නේය.
එහි, කාලෙ නික්ඛමනා සාධූ යනු මහරජතුමනි! නික්මීම නම් පිටතට යාම හෝ වීර්ය කිරීම හෝ සුදුසු කාලයේදී යහපත්ය. නාකාලෙ සාධු නික්ඛමො යනු නොකල්හි වීර්ය කිරීම හෝ යහපත් නොවේ. අකාලෙන හී යනාදියේ මුල් පද සමඟ තුන්වන පදයත්, දෙවන පදය සමඟ සිව්වන පදයත් යොදා මෙසේ අර්ථ දත යුතුය: යම් පුරුෂයෙක් තමන් වාසය කරන ස්ථානයෙන් නොකල්හි නික්මීම හෝ වීර්ය කිරීම හෝ සිදු කරයි නම්, න කිඤ්චි අත්ථං ජොතෙති, ඔහු තමන්ට ස්වල්පමාත්ර වූද අභිවෘද්ධියක් ඇති කරගන්නට සමත් නොවෙයි. එපමණක් නොව, එකකම්පි බහුජ්ජනො හෙවත් බොහෝ වූ ඒ සතුරු ජනයා නොකල්හි නික්මෙන හෝ වීර්ය කරන හුදකලා වූ ඔහු පිරිවරාගෙන මහා විනාශයකට පමුණුවති. එහි උපමාව මෙයයි: ධඞ්කසෙනාව කොසියං, යම්සේ මේ කපුටු රැළ නොකල්හි නික්මෙන සහ උත්සාහ කරන මේ බකමූණාට හොටවලින් ඇන මහා විනාශයකට පමුණුවත්ද, එසේය. එබැවින් තිරිසන් සතුන් ආදිකොට ඇති කිසිවෙකු විසින් නොකල්හි තමන්ගේ වාසස්ථානයෙන් නොනික්මිය යුතුය; උත්සාහ ද නොකළ යුතුය.
දෙවන ගාථාවෙහි, ධීරො යනු නුවණ ඇත්තාය. විධී යනු පැරණි පඬිවරුන් විසින් පිහිටුවන ලද සම්ප්රදායන්ය. විධානං යනු කොටසක් හෝ විධිවිධාන සැලැස්වීමක් හෝ වේ. විවරානුගූ යනු අනුන්ගේ සිදුරක් (දුර්වල තැනක්) බලමින් එය දැනගන්නා තැනැත්තාය. සබ්බාමිත්තෙ යනු සියලු සතුරන්ය. වසීකත්වා යනු තමන්ගේ වසඟයට ගෙන යන්නයි. කොසියොව යනු මේ මෝඩ බකමූණා මෙන් නොව (සම්ප්රදාය දන්නා) නුවණ ඇති වෙනත් බකමූණෙකු මෙනි. මෙහි අදහස මෙයයි: යම්කිසි පණ්ඩිතයෙක් ‘මේ කාලයෙහි නික්මිය යුතුය, වීර්ය කළ යුතුය; මේ කාලයෙහි නොනික්මිය යුතුය, වීර්ය නොකළ යුතුය’යි පැරණි පඬිවරුන් විසින් තබා ඇති ප්රවේණි සංඛ්යාත විධි හෙවත් නියමයන් හෝ කොට්ඨාස සංඛ්යාත විධානයන් හෝ ඒ විධාන පිළිබඳ නියම කිරීමක් හෝ ඒ අනුව පැවතීමක් දනියිද, හෙතෙම විධිවිධාන දන්නා අයෙකි. හෙතෙම තම සතුරන්ගේ (ආරක්ෂාවේ) හිඩැස් දැනගෙන, යම්සේ නුවණැති බකමූණෙකු රාත්රිය නමැති තමාට අයත් කාලයෙහි නික්ම උත්සාහ කොට, ඒ ඒ තැන නිදා සිටින කපුටන්ගේ හිස් සිඳිමින් ඒ සියලු සතුරන් වසඟයට ගෙන සුඛී සියා හෙවත් සුවපත් වේද, එසේම නුවණැත්තා ද නියම කාලයෙහි නික්ම උත්සාහ කොට තමාගේ සතුරන් වසඟකොට සැප ඇත්තෙක්, දුක් නැත්තෙක් වන්නේය. රජතුමා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ වචනය අසා (ගමන අත්හැර) ආපසු හැරුණේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල රජතුමා වූයේ දැන් මේ ආනන්ද තෙරුන්ය. නුවණ ඇති ඇමතියා වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
කෝසිය ජාතක වර්ණනාව සයවැනියි.