“ඉදං තදාචරියවචො” (මෙය එකල ආචාර්ය වචනයයි) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සේක් දෙව්දත් තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවෙහි කථාවක් ඇති කළහ: “ඇවැත්නි, දෙව්දත් තෙර කර්කශය, රළුය, සාහසිකය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මැරවීමට (දුනුවායන්) යෙදවීය. ගල් පෙරළීය. නාලාගිරි ඇතා යෙදවීය. ඉවසීමක්, මෛත්රියක් හෝ දයානුකම්පා මාත්රයක්වත් ඔහුට තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි නැත” යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩමවා “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව හුන්නාහුදැයි” විචාරා, “මේ නම් කථාවෙන්” යයි කී කල්හි, “මහණෙනි, දැන් පමණක් නොව පෙරත් දෙව්දත් තෙර කර්කශය, රළුය, අකාරුණික කෙනෙකි” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත නම් රජ කෙනෙකු රාජ්යය කරද්දී, බෝසතාණන් වහන්සේ හිමාලය වන පෙදෙසේ ‘මහානන්දිය’ නම් වඳුරෙකුව උපන් සේක. ඔහුගේ කණිටු සහෝදරයා ‘චුල්ලනන්දිය’ නම් විය. ඒ දෙදෙනාම අසූදහසක් වඳුරන් පිරිවරාගෙන හිමවත් පෙදෙසෙහි අන්ධ වූ මව පෝෂණය කරමින් වාසය කළාහුය. ඔවුහු මව නිදන ලැහැබෙහි තබා වනයට පිවිස මිහිරි ලොකු කුඩා පලතුරු ලැබ මවට එවති. ඒවා ගෙන එන වඳුරෝ ඇයට නොදෙති. ඇය සාගින්නෙන් පීඩිතව, ඇට සහ හම පමණක් ඉතිරිවූ, වැහැරී ගිය වැඳිරියක වූවාය. ඉක්බිති ඇයට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මෙසේ කී සේක: “මෑණියනි, අපි නුඹවහන්සේට මිහිරි පලාපල එව්වෙමු. නුඹ කුමක් නිසා වැහැරී ගියාද?” “දරුව, මම ඒවා නොලැබුවෙමි” යි ඈ කීවාය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සිතූ පරිදි, “මා වඳුරු සමූහයා පාලනය කරද්දී මගේ මව විනාශ වන්නීය. වඳුරු රැළ හැර දමා මවම පෝෂණය කරන්නෙමි.” ඔහු චුල්ලනන්දිය කැඳවා, “දරුව, නුඹ වඳුරු රැළ පාලනය කරව. මම මව පෝෂණය කරන්නෙමි” යි කීවේය. ඔහුද, “සොයුර, මට වඳුරු රැළ පාලනය කිරීමෙන් ඵලක් නැත. මම ද මවම රැකබලා ගන්නෙමි” යි කීවේය. මෙසේ ඒ දෙදෙනාම එකඟ වී, වඳුරු රැළ අතහැර මව රැගෙන හිමාල වනයෙන් බැස පිටිසරක පිහිටි නුග ගසක වාසය කරමින් මව පෝෂණය කළාහුය.
ඉක්බිති බරණැස් නුවර වැසි එක් බමුණු මානවකයෙක් තක්සලා නුවර දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා වෙතින් සියලු ශිල්ප ඉගෙනගෙන “ආපසු යන්නෙමි” යි ගුරුතුමාගෙන් අවසර පැතුවේය. ඇදුරුතුමා දේහ ලක්ෂණ විද්යා බලයෙන් ඔහුගේ කර්කශ, පරුෂ සහ සාහසික බව දැන මෙසේ අවවාද කළේය: “දරුව, නුඹ කර්කශය, පරුෂය, සාහසිකය. මෙබඳු ස්වරූප ඇති අයට හැම කල්හිම එක ලෙසම කටයුතු සාර්ථක වන්නේ නැත. නුඹ මහා විනාශයකට, මහා දුකකට පැමිණෙන්නේය. එබැවින් නුඹ කර්කශ නොවන්න. පසුතැවෙන දේ නොකරව.” ඔහු ඇදුරුතුමා වැඳ බරණැසට ගොස් ගෘහවාසයට පැමිණ වෙනත් ශිල්පයකින් දිවි ගෙවන්නට නොහැකි වූ තැන, “දුන්න ඇසුරු කොට ජීවත් වන්නෙමි, වැදිකම් කොට ජීවිකාව කරන්නෙමි” යි සිතා බරණැසින් නික්ම ප්රත්යන්ත ගමක වසමින්, දුනු හියවුරෙන් සන්නද්ධව වනයට පිවිස නොයෙක් වන සතුන් මරා මස් විකිණීමෙන් දිවි ගෙව්වේය. ඔහු එක් දිනක් වනයෙහිදී කිසිවක් නොලැබ එන්නේ, පිට්ටනිය කෙළවර පිහිටි නුග ගස දැක “මෙහි යම් කිසිවක් තිබිය හැකිය” යි සිතා නුග ගස දෙසට ගියේය.
ඒ මොහොතේ ඒ සහෝදරයෝ දෙදෙනා මවට පළතුරු කවා පෙරටු කොටගෙන අතුවල හුන්නාහු, එන්නා වූ ඒ පුරුෂයා දැක “මොහු අපේ මවට කුමක් කරන්නේදැයි” සිතා අතු අතර සැඟවුණාහ. ඒ සාහසික පුරුෂයාද ගස මුලට අවුත් ඔවුන්ගේ ජරා දුර්වල වූ මව දැක, “හිස් අතින් යාමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මේ වැඳිරිය විද මරාගෙන යන්නෙමි” යි සිතීය. ඔහු ඇයට විදීම පිණිස දුන්න ගත්තේය. ඒ දැක බෝසතාණෝ, “දරුව චුල්ලනන්දිය, මේ පුරුෂයා මගේ මව විදිනු කැමැත්තේය. මම ඇයට ජීවිතය දෙන්නෙමි. නුඹ මගෙන් පසුව මව පෝෂණය කරව” යි කියා අතු අතරින් නික්ම, “එම්බා පුරුෂය, මගේ මවට නොවිදිනු මැනවි. ඈ අන්ධයි, ජරාවෙන් දුර්වලයි. මම ඈට දිවි දෙන්නෙමි. නුඹ ඇය නොමරා මා මරව” යි ඔහුගෙන් පොරොන්දුවක් ගෙන ඊතලය වැදීමට පහසු තැනක හිඳ ගත්තේය. ඒ අකාරුණික පුරුෂයා බෝසතාණන්ට විද බිම හෙළා, ඔහුගේ මවටද විදින්නට නැවත දුන්න සන්නද්ධ කළේය. එය දැක චුල්ලනන්දිය, “මොහු මගේ මවට විදිනු කැමැත්තේය. එක දිනක් හෝ මගේ මව ජීවත් වන්නී නම් ඇය ලබන ලද ජීවිත ඇත්තියකම වෙයි. ඇයට ජීවිත දානය දෙන්නෙමි” යි සිතා අතු අතරින් නික්මුණේය. “එම්බා පුරුෂය, මගේ මවට නොවිදිනු මැනවි. මම ඇයට ජීවිත දානය දෙමි. ඔබ මට විද සහෝදරයන් දෙදෙනා වන අප මරාගෙන අපගේ මවට ජීවිතදානය දෙන්නැ” යි ඔහුගෙන් පොරොන්දුවක් ගෙන ඊතලය වැදීමට පහසු තැනක හිඳ ගත්තේය. ඔහු ඌටද විද මරා බිම හෙළා, “මේ වැඳිරිය ගෙදර දරුවන් පිණිස වන්නේ ය” යි සිතා ඔවුන්ගේ මව් වැඳිරියටද විද බිම හෙළා, තිදෙනාම කදක දමාගෙන නිවස දෙසට ගමන් කළේය.
ඉක්බිති ඒ පවිටු පුරුෂයාගේ නිවසට හෙණයක් වැටී, බිරිඳ ද දරුවන් දෙදෙනා ද නිවස සමගම දැවී ගියහ. නිවසෙහි මැද කුළුණ පමණක් ඉතිරි විය. ඉක්බිති එක් පුරුෂයෙක් ගම දොරකඩදීම ඔහු දැක ඒ පුවත දැන්වීය. ඔහු අඹුදරුවන් පිළිබඳ ශෝකයෙන් යටපත් වූයේ, ඒ ස්ථානයේම මස් කදත් දුන්නත් ඉවත දමා, ඇඳිවත ගලවා නග්නව දෑත් හිස මත තබා වැළපෙමින් ගොස් නිවසට පිවිසියේය. එකෙනෙහිම ඒ ඉතිරි වී තිබූ කුළුණ බිඳී ඔහුගේ හිස මත වැටී හිස පැලුණේය. පොළොව විවර විය. අවීචි මහා නරකයෙන් ගිනිදැල් පැන නැග්ගේය. ඔහු පොළොවේ ගිලෙමින් ගුරුවරයාගේ අවවාද සිහි කර, “ඒකාන්තයෙන් මේ කාරණය දැක පාරාසරිය බමුණා මට එදා අවවාද දුන්නේ ය” යි වැළපෙමින් මේ ගාථා දෙක කීවේය.
“එකල පාරාසරිය ආචාර්යවරයා, ‘යම් පවක් කොට නුඹ පසුව තැවෙන්නෙහි ද, එබඳු පව් නොකරව’ යැයි යම් වචනයක් කීයේ ද, මේ ඒ ආචාර්ය වචනයයි.”
“පුරුෂයා යම් ක්රියාවක් කරයි ද, ඒ ක්රියාවේ විපාක තමා කෙරෙහි දකියි. යහපත් ක්රියා කරන්නා යහපත දකියි. පාප ක්රියා කරන්නා අයහපත දකියි. යම් බඳු බීජයක් වපුරයි ද, එබඳුම ඵලයක් නෙලා ගනියි.”
යනුවෙන් මේ ගාථා දෙක කීවේය.
එහි අර්ථය මෙසේය: පාරාසරිය බමුණා “නුඹ පව් නොකරන්න, යම් පවක් කළහොත් පසුව ඒ ගැන පසුතැවීමට සිදුවනු ඇත” යැයි යමක් කීවේද, මෙය ඒ ගුරුවරයාගේ වචනයයි. පුරුෂයෙකු කය, වචනය, සිත යන තුන්දොරින් යම් යම් කර්ම කරයිද, එහි විපාක ලබමින් ඒ විපාකම තමා කෙරෙහි දකියි. යහපත් ක්රියා කරන්නා යහපත් ප්රතිඵල අනුභව කරයි. පාපී ක්රියා කරන්නා පාපකාරී වූ, ලාමක වූ, අනිටු ඵල අනුභව කරයි. ලෝකයෙහි ද යම් ආකාර බීජයක් වපුරයි නම් එබඳු ඵලයක් ගෙන එයි; බීජයට ගැළපෙන, බීජයට සුදුසුම ඵලයන් නෙලා ගනියි, අනුභව කරයි යනු එහි අර්ථයි. මෙසේ ඔහු වැළපෙමින් පොළොවට ඇතුල්වී අවීචි මහා නරකයෙහි උපන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දෙව්දත් දැන් පමණක් නොව පෙරත් කර්කශ වූයේය, රළු පරුෂ වූයේය, අකාරුණික වූයේය” යි වදාරා මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල්හි වැදි පුරුෂයා වූයේ දේවදත්තය. දිසාපාමොක් ඇදුරුතුමා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. චුල්ලනන්දිය වඳුරා වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. වඳුරු මව වූයේ මහා ප්රජාපතී ගෝතමියයි. මහානන්දිය වඳුරා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
දෙවන චූළනන්දිය ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.