“ශරීර ද්රව්ය” (ශරීර ලක්ෂණ) යනාදී වශයෙන් එන මේ ධර්ම දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි එක්තරා බ්රාහ්මණයෙකු අරබයා වදාළ සේක. ඔහුට දූවරු සිව්දෙනෙක් සිටියහ. තරුණයෝ සිව්දෙනෙක් ඒ දූවරුන් ලබා ගැනීමට අපේක්ෂා කළහ. ඔවුන් අතුරෙන් එක් අයෙක් ඉතා රූමත්ය, කඩවසම් සිරුරක් ඇත්තේය. එක් අයෙක් වයස්ගත මහල්ලෙකි. එක් අයෙක් උසස් ජාතියක් (කුලයක්) ඇත්තෙකි. එක් අයෙක් සිල්වත්ය. බ්රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: “මාගේ දූවරුන් විවාහ කර දීමේදී, කුලයෙහි පිහිටුවීමේදී කා හට දිය යුතුද? රූප සම්පත්තිය ඇත්තාටද? නැතහොත් වයස්ගත වූවටද? එසේත් නැතිනම් ජාතිසම්පන්නයාට හෝ සිල්වතාටද?” හෙතෙම මේ ගැන කොතෙක් සිතුවද තීරණයක් ගත නොහැකිව, “මේ කාරණය සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දන්නා සේක. උන්වහන්සේගෙන් විචාරා මොවුන් අතුරෙන් සුදුස්සාට දෙන්නෙමි”යි සිතා, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන්වාගෙන විහාරයට ගොස්, ශාස්තෲන් වහන්සේට වැඳ එකත්පසෙක හිඳ, තමන් පැමිණි කාරණය මුල සිට දන්වා, “ස්වාමීනි, මේ සිව්දෙනා අතුරෙන් කාට දීම සුදුසුදැයි” විචාළේය. එවිට ශාස්තෲන් වහන්සේ, “පෙරත් නුවණැත්තෝ මේ ප්රශ්නය ඔබට කීවාහුය. එහෙත් භවයෙන් වැසී ඇති බැවින් (පුනර්භවය නිසා) ඒ පිළිතුර මතක් කර ගැනීමට ඔබට නොහැකිය” යයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බ්රාහ්මණ කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලා නුවරින් ශිල්ප ඉගෙනගෙන අවුත් බරණැස් නුවර දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වූහ. ඉක්බිති එක්තරා බ්රාහ්මණයෙකුට දූවරු සිව්දෙනෙක් සිටියහ. පෙර පරිදිම පිරිමින් සිව්දෙනෙක් ඔවුන් ප්රාර්ථනා කළහ. බ්රාහ්මණයා “කාට නම් දිය යුතුද” යි නිශ්චය කරගත නොහැකිව, “ආචාර්යවරයාගෙන් විචාරා දිය යුත්තාට දෙන්නෙමි”යි ඔහු වෙත එළඹ ඒ කරුණ විචාරමින් පළමු ගාථාව පැවසීය.
බ්රාහ්මණයා දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයාගෙන් උපදෙස් පැතීම
“සරීරදබ්යං වුඩ්ඪබ්යං, සොජච්චං සාධුසීලියං;
බ්රාහ්මණං තෙව පුච්ඡාම, කන්නු තෙසං වනිම්හසෙ”ති.
යනුවෙන් පළමු ගාථාව කීවේය.
“එකෙකුට ශරීර ශෝභාව (රූපය) ඇත. එකෙකුට වයස්ගත බව (වෘද්ධ භාවය) ඇත. එකෙකුට උසස් කුලවත් බව ඇත. එකෙකුට සිල්වත් බව ඇත. බ්රාහ්මණය, ඔබෙන් විචාරමි. මොවුන් අතුරෙන් කවුරුන් පතමුද?”
එහි ‘සරීරදබ්යං’ යනාදියෙන් ඒ සිව්දෙනා තුළ පවතින ගුණ ප්රකාශ කරයි. මෙහි අදහස මෙයයි: “පිරිමින් සිව්දෙනෙක් මාගේ දූවරුන් ප්රාර්ථනා කරති. ඔවුන්ගෙන් එකෙකුට ‘සරීරදබ්ය’ හෙවත් ශරීර සම්පත්තිය, රූපවත් බව ඇත. එක් අයෙකුට ‘වුඩ්ඪබ්යං’ හෙවත් වෘද්ධ භාවය, මහලු බව ඇත. එක් අයෙකුට ‘සොජච්චං’ හෙවත් සුජාත බව, උසස් ජාතිසම්පත්තිය ඇත. ‘සුජච්චං’ යනුද පාඨයකි. එක් අයෙකුට ‘සාධුසීලියං’ හෙවත් යහපත් සීලයක් ඇති බව, සීලසම්පත්තිය ඇත.” ‘බ්රාහ්මණං තෙව පුච්ඡාම’ යනු “ඔවුන් අතුරෙන් අසවලාට දිය යුතුය”යි නොදන්නා වූ අපි භවත් බ්රාහ්මණයාගෙන්ම (ඔබතුමාගෙන්ම) විමසමු. ‘කන්නු තෙසං වනිම්හසෙ’ යනු ඒ සතර දෙනාගෙන් කවරෙකුට කැමති වෙමුද? කවරෙකුට ඒ කුමාරිකාවන් දෙමුදැයි විචාරයි.
ඒ අසා ආචාර්යවරයා, “රූප සම්පත්තිය ආදිය තිබුණද දුසිල්වත් නම් හෙතෙම ගැරහිය යුත්තෙකි. එබැවින් රූමත්කම ආදිය ප්රමාණ (වැදගත්) නොවේ. අපට සිල්වත් බවම රුචි වෙයි” යනුවෙන් මෙම අර්ථය ප්රකාශ කරමින් දෙවන ගාථාව වදාළේය.
“අත්ථො අත්ථි සරීරස්මිං, වුඩ්ඪබ්යස්ස නමො කරෙ;
අත්ථො අත්ථි සුජාතස්මිං, සීලං අස්මාක රුච්චතී”ති.
යනුවෙන් දෙවන ගාථාව කීහ.
“රූපත් සිරුරෙහිද ප්රයෝජනයක් (අර්ථයක්) ඇත. වයස්ගත බවට නමස්කාර කරමි. උසස් කුලයෙහි උපන් තැනැත්තා කෙරෙහිද අර්ථයක් ඇත. එහෙත් අපට (වඩාත්ම) රුචි වන්නේ සිල්වත්කමයි.”
එහි ‘අත්ථො අත්ථි සරීරස්මි’ යනු රූපසම්පන්න සිරුරෙහිද අර්ථයක්, විශේෂයක්, වර්ධනයක් ඇත්තේමය. අගයක් නැතැයි නොකියමි. ‘වුඩ්ඪබ්යස්ස නමො කරෙ’ යනු වෘද්ධ භාවයට (වැඩිහිටි බවට) නමස්කාර කරමි. වයසින් වැඩුණු තැනැත්තා වැඳුම් පිදුම් ලබයි. ‘අත්ථො අත්ථි සුජාතස්මි’ යනු උසස් ජාතියක් ඇති පුරුෂයා කෙරෙහිද අර්ථයක්, වටිනාකමක් ඇත. ජාති සම්පත්තියද කැමති විය යුත්තකි. ‘සීලං අස්මාක රුච්චතී’ යනු එහෙත් අපට සීලයම රුචි වෙයි. මක්නිසාද යත් සිල්වතා ආචාර සම්පන්නය. ශරීර ශෝභාව ආදිය නැති වුවද පිදිය යුත්තෙකි, ප්රශංසා කළ යුත්තෙකි. බ්රාහ්මණයා ඔහුගේ වචනය අසා සිල්වතාටම දූවරුන් පාවා දුන්නේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයේ බ්රාහ්මණයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. “එකල බ්රාහ්මණයා වූයේ දැන් මේ බ්රාහ්මණයාමයි. දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වනාහි මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
දසවන සාධුසීල ජාතක වර්ණනාවයි.
පස්වැනි රූහක වර්ගය නිමියේය.
එහි උද්දානය (මාතෘකා එකතුව) මෙසේය:
රූහක, සිරිකාළක, පදුම, මණිචොරක, පබ්බතූපත්ථර, වලාහක, මිත්තාමිත්ත, රාධ, ගහපති සහ සාධුසීල (යන ජාතක දහයයි).