“සඞ්ගාමාවචරො සූරො” යන මේ ගාථාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ නන්ද තෙරුන් වහන්සේ අරබයා වදාළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමු වරට කිඹුල්වත් නුවරට වැඩි ගමනේදී කණිටු සොයුරු නන්ද කුමරු පැවිදි කරවා, කිඹුල්වත් නුවරින් නික්ම පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට වැඩම කර වසන කල්හි ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන් වහන්සේ දැඩි ලෙස කලකිරීමට පත් වූහ. උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණේ, තමා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන උන්වහන්සේ සමඟ රජ මාලිගයෙන් පිටත්ව යන අවස්ථාවේ, “නන්ද කුමාරයා බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ යන්නේලු” යයි අසා, අඩක් පීරූ හිසින් යුතුව ජනේලය තුළින් බලා ජනපද කල්‍යාණිය විසින් කියන ලද “හිමිතුමනි, වහා ආපසු එනු මැනව” යන වචන සිහිපත් වීම නිසාය. මේ හේතුවෙන් උන්වහන්සේ ශාසනයෙහි ඇල්මක් නැතිව, ශරීරය සුදුමැලි වී, නහර ඉල්පී ගිය සිරුරක් ඇත්තෝ වූහ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන්ගේ ඒ තත්ත්වය දැන, “මම නන්ද තෙරුන් රහත් ඵලයෙහි පිහිටුවන්නේ නම් මැනවැ”යි සිතා, උන්වහන්සේ වසන කුටියට වැඩම කොට පනවන ලද අසුනෙහි වැඩහිඳ, “නන්ද, කිම? ඔබ මේ ශාසනයෙහි ඇලී වසන්නෙහිද?”යි විචාළ සේක. එවිට නන්ද තෙරුන්, “ස්වාමීනි, ජනපද කල්‍යාණිය පිළිබඳ සිත් ඇති බැවින් මම සසුනෙහි නොඇලෙමි”යි පැවසූහ. “නන්ද, ඔබ හිමාල වනයෙහි චාරිකා කර තිබේද?” යි ඇසූ විට, “නැත ස්වාමීනි” යි කීහ. “එසේනම් යමු” යි වදාළ කල්හි, “ස්වාමීනි, මට ඍද්ධියක් නැත, මම කෙසේ යන්නෙම්ද?” යි ඇසූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “නන්ද, මම ඔබව මාගේ ඍද්ධි බලයෙන් ගෙන යන්නෙමි” යි වදාරා තෙරුන් අතින් අල්ලාගෙන අහසට පැන නැඟී වැඩම කළහ. එසේ යන අතරමගදී දැවී ගිය හේනක, දැවුණු කණුවක් මත හිඳ සිටි; කන්, නාසා සහ වලිගය සිඳී ගිය, ලොම් දැවී ගිය, සම කැඩී ගිය, හම පමණක් ඉතිරි වූ, ලෙයින් වැසී ගිය එක් වැඳිරියක් පෙන්වා, “නන්ද, මේ වැඳිරිය දකිනවාද?” යි ඇසූ සේක. “එසේය, ස්වාමීනි” යි කී කල්හි, “එසේනම් මෙය හොඳින් බලාගන්න” යි වදාළ සේක.

ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් රැගෙන පහත සඳහන් දෑ පෙන්වූ සේක:

1. සැට යොදුන් පමණ වූ මනෝශිලා තලාව
2. අනෝතත්ත විල ආදී සත් මහා විල්
3. පස් මහා ගංගාවන්
4. රන්, රිදී හා මැණික් පර්වතවලින් අලංකාර වූ, සියගණන් රමණීය වස්තූන් ඇති හිමාල පර්වතය

මෙසේ පෙන්වා, “නන්ද, ඔබ තව්තිසා භවනය දැක තිබේදැ”යි විමසා, “දැක නැත ස්වාමීනි” යි කී කල්හි, “එන්න නන්ද! ඔබට තව්තිසා භවනය පෙන්වන්නෙමි” යි එහි රැගෙන ගොස් පඬුපුල් අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. සක්දෙවිඳු දෙදෙව්ලොව දේව සමූහයා සමඟ අවුත් වැඳ එකත්පසෙක හුන්නේය. කෝටි දෙකහමාරක් පමණ ඔහුගේ පරිවාර භාර්යාවරුද, පරෙවි පා මෙන් රතු පා ඇති දෙවඟනන් (කකුටපාදිනී) පන්සියයක්ද අවුත් වැඳ එකත්පසෙක හුන්නාහුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන් ලවා ඒ පන්සියයක් අප්සරාවන් දෙස කෙළෙස් වසයෙන් නැවත නැවතත් බැලෙව්වාහුය.
“නන්ද, මේ පරෙවි පා මෙන් රතු දෙවඟනන් දකින්නෙහිද?”
“එසේය ස්වාමීනි.”
“කිම? මොවුන් වඩා ලස්සනද? නැතිනම් ජනපද කල්‍යාණිය වඩා ලස්සනද?”
“ස්වාමීනි, ජනපද කල්‍යාණිය මොවුන් හා සැසඳූ විට අර දැවුණු වැඳිරිය මෙනි. මොවුන් හා සසඳන විට ජනපද කල්‍යාණියට කිසිදු ශෝභාවක් නැත.”
“නන්ද, දැන් කුමක් කරන්නෙහිද?”
“ස්වාමීනි, කිනම් පින්කමක් කොට මේ දෙවඟනන්ව ලබාගත හැකිද?”
“ශ්‍රමණ ධර්මය (මහණදම්) පිරීමෙන් ලබාගත හැකිය.”
“ස්වාමීනි, ඉදින් මට මොවුන් ලබාදීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇප වන්නාහු නම් මම මහණදම් රකින්නෙමි.”
“නන්ද, මහණදම් පුරන්න. මම ඔබට ඇප වන්නෙමි.”
මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ දිව්‍ය සමූහයා මැද බුදුරජුන්ගෙන් ඇපවීමක් (පොරොන්දුවක්) ලබාගෙන, “ස්වාමීනි, වැඩිපුර පමා නොවන්න. එනු මැනවි, යමු. මම මහණදම් පුරන්නෙමි” යි කීහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් රැගෙන ජේතවනාරාමයටම ආපසු වැඩි සේක. නන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද හොඳින් මහණදම් පුරන්නට පටන් ගත් සේක.

බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ අමතා, “සාරිපුත්‍රයෙනි, මාගේ කණිටු සොයුරා වන නන්ද, තව්තිසා දෙව්ලොවදී දිව්‍ය සමූහයා මැද, දිව්‍ය අප්සරාවන් ලබා ගැනීම සඳහා මා ඇපකරු ලෙස ගත්තේය” යි දැන්වූ සේක. මේ ආකාරයෙන්ම:

1. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට
2. මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේට
3. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේට
4. ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට
5. අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට

සහ බොහෝ සෙසු භික්ෂූන් හටද මේ කරුණ දැන්වූ සේක. එවිට ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහතෙරුන් වහන්සේ නන්ද තෙරුන් වෙත එළඹ මෙසේ ඇසූහ:
“ඇවැත්නි නන්ද, ඔබ තව්තිසා දෙව්ලොවදී දෙවිවරුන් මැද ‘දෙවඟනන් ලබනු පිණිස මහණදම් පුරමි’යි දසබලයන් වහන්සේව ඇපයට ගත් බව ඇත්තද?”
මෙසේ විමසා, “මෙසේ ඇති කල්හි ඔබගේ බ්‍රහ්මචර්යාව ස්ත්‍රීන් මුල් කරගෙන පවතී; කෙලෙස් ඇසුරු කොට පවතී. ස්ත්‍රීන් ලබා ගැනීම පිණිස මහණදම් පුරන ඔබත්, කුලියට වැඩ කරන කම්කරුවෙකුත් අතර ඇති වෙනස කුමක්ද?” යි පවසා නන්ද තෙරුන් ලජ්ජා කරවූ සේක; තේජස නැති කළ සේක. මේ උපායෙන් සියලු අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ ද, සෙසු භික්ෂූහු ද ඒ ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන්ට ලජ්ජා ඇති කරවූහ.

එවිට නන්ද තෙරුන් වහන්සේ, “මවිසින් ඒකාන්තයෙන්ම නුසුදුසු දෙයක් කරන ලද්දේය” යි ලජ්ජාවෙන් සහ බියෙන් යුතුව, දැඩි වීර්යයක් උපදවාගෙන, විදර්ශනා වඩමින් රහත් භාවයට පත් වූ සේක. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ, “ස්වාමීනි, මම ඔබවහන්සේව ඒ පොරොන්දුවෙන් නිදහස් කරන්නෙමි” යි කී සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, “නන්ද, යම් දවසක ඔබ රහත් බවට පැමිණියේ ද, එකල්හිම මම ඒ ඇපයෙන් නිදහස් වීමි” යි වදාළ සේක. මෙම සිදුවීම මුල් කරගෙන දම් සභාවෙහි භික්ෂූන් අතර කථාවක් ඇති විය: “ඇවැත්නි, මේ නන්ද තෙරුන් වහන්සේ කෙතරම් නම් අවවාද පිළිගන්නා සුළු ද! එක් අවවාදයකින්ම ලජ්ජා භය උපදවාගෙන මහණදම් පුරා රහත්භාවයට පත්වූ සේක” යනුවෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි, කවර කථාවකින් යුක්තව මෙහි හුන්නාහුදැ?”යි විචාරා, එම කථාව බව දැනගත් කල්හි, “මහණෙනි, නන්ද දැන් පමණක් නොව පෙරත් අවවාද පිළිගත් කෙනෙකි” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.

අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරන කල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇතුන් පුහුණු කරන කුලයෙහි ඉපදුණාහ. වැඩිවියට පැමිණි උන්වහන්සේ ඇතුන් පුහුණු කිරීමේ ශිල්පය මැනවින් නිමවා, බරණැස් රජුට විරුද්ධ වූ වෙනත් රජෙකුට (සපත්ත රජුට) සේවය කළහ. ඔහු ඒ රජුගේ මඟුල් ඇතා මනාකොට හික්මවීය. ඒ රජතුමා “බරණැස් රාජ්‍යය අල්ලා ගන්නෙමි” යි සිතා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද කැටුව මඟුල් ඇතු පිට නැඟ, මහා සේනාව සමඟ බරණැස් නුවරට ගොස් නුවර වට කරගෙන, “රාජ්‍යය හෝ දෙව! නැතිනම් යුද්ධ හෝ කරව!” යි රජුට හසුනක් යැවීය. බ්‍රහ්මදත්ත රජු ද “යුද්ධ කරමු” යි පවසා පවුරු, දොරටු, අට්ටාල සහ දොරකොටුවල ආරක්ෂක භටයන් රඳවා යුද්ධ ආරම්භ කළේය.

සතුරු රජතුමා මඟුල් ඇතාට යුද ඇඳුම් අන්දවා, තමන් ද යුද ඇඳුම් පැළඳගෙන ඇතු පිටට නැඟී, තියුණු හෙණ්ඩුව අතින් ගෙන, “නගරය බිඳ, සතුරා මරා දමා රාජ්‍යය අත්පත් කරගන්නෙමි” යි සිතා ඇතා නගරය දෙසට මෙහෙයවීය. නමුත් ඒ ඇතා සතුරන් විසින් එවන උණු මඩ, ගල් සහ නොයෙක් ආයුධ ප්‍රහාර දැක මරණ බියෙන් තැතිගෙන ඉදිරියට යා නොහැකිව ආපසු හැරුණේය. ඉක්බිති ඇත් ඇදුරා (බෝධිසත්වයන් වහන්සේ) ඇතා ළඟට ගොස්, “දරුව, ඔබ යුද්ධයෙහි දක්ෂ ශූරයෙකි; මෙබඳු අවස්ථාවක පසුබැසීම ඔබට සුදුසු නැත” යි කියා ඇතාට අවවාද කරමින් මේ ගාථා පැවසුවේය:

“යුද්ධයෙහි හැසිර පුරුදු, ශූර වූ, බලවත් වූ කෙනෙකැයි ඔබ ප්‍රසිද්ධය. එබඳු වූ ඇතුනි! නගර දොරටුව (තොරණ) ළඟට පැමිණ කුමක් නිසා පසුබසින්නෙහිද?”

“එබැවින් දොරගුළු වහා විනාශ කරන්න! ඉන්ද්‍රඛීල (අගුළු කණු) උදුරා දමන්න! තොරණ ද (වාසල් දොරටුව) මැඩපවත්වා, ඇතුනි! වහා නගරයට පිවිසෙන්න.”

යනුවෙන් මේ ගාථා කීවේය.

මෙහි ඉති විස්සුතො යනු: දරුව, ඔබ පවතින සටන් මැඩගෙන හැසිරෙන බැවින් සඞ්ගාමාවචරො (සංගාමාවචර) යනුවෙන් ද, ස්ථිර දැඩි සිතක් ඇති බැවින් සූරො (ශූර) යනුවෙන් ද, කායික ශක්තියෙන් යුක්ත බැවින් බලවා (බලවත්) යනුවෙන් ද මෙසේ ප්‍රසිද්ධ වූයෙහිය; බොහෝ දෙනා විසින් දැනගන්නා ලද්දෙහිය.
තොරණමාසජ්ජ යනු: නගර දොරටුවට පැමිණ ය.
පටික්කමසි යනු: කුමක් හෙයින් ආපසු යන්නෙහිද? කුමන කරුණක් නිසා නවතින්නෙහිදැයි අසයි.
ඔමද්ද යනු: විනාශ කරන්න, පහතට හෙළන්න.
එසිකානි ච අබ්බහ යනු: නගර දොරටුවෙහි සොළොස් රියනක් හෝ අට රියනක් පොළොවෙහි ඔබා නිසල කොට පිහිටුවන ලද ඉන්ද්‍රඛීල කණු ඇත. ඒවා වහා උදුරන්න, ගලවා දමන්නැයි අණ කරයි.
තොරණානි ච මද්දිත්වා යනු: නගර දොරටුවේ උඩ කොටස මැඩපවත්වා (කඩා දමා) ය.
ඛිප්පං පවිස යනු: වහා නගරයට පිවිසෙන්න.
කුඤ්ජර යනු: ඇතා අමතන වචනයකි.

එය අසා ඇතා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ එකම අවවාදයෙන් නැවතී, නුවර දොරටුවේ ඉන්ද්‍රඛීල කණු හොඬවැලින් පටලවාගෙන හතු (බිම්මල්) ගලවන්නාක් මෙන් උදුරා දමා, තොරණ කඩා බිඳ, දොරපොල්ල (පළිඝය) පහතට හෙළා, නගර දොරටුව බිඳගෙන නගරයට පිවිසියේය. මෙසේ රජුට නගරය අල්ලා දී රාජ්‍යය ලබා දුන්නේය.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ඒ ඇතා වූයේ මේ නන්ද තෙරුන්ය. රජු වූයේ ආනන්ද තෙරුන්ය. ඇත් ඇදුරා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.

දෙවැනි වූ සංගාමාවචර ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.