“කාලොඝසති භූතානි” (කාලය විසින් සත්වයන් භක්ෂණය කරනු ලැබේ) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ උක්කට්ඨා නුවර සුභග වනයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි මූලපරියාය සූත්රාන්තය අරබයා වදාළ සේක. එකල්හි ත්රිවේදයෙහි පරතෙරට ගියා වූ බමුණෝ පන්සියයක් බුදු සසුනෙහි පැවිදිව ත්රිපිටකය ඉගෙනගෙන මානයෙන් මත් වූහ. “සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේද තුන්පිටකය දනිති. අපිද ඒවා දනිමු. මෙසේ ඇතිකල්හි අපට වඩා උන්වහන්සේගේ ඇති වෙනස කුමක්ද?” යි සිතා ඔවුහු බුද්ධෝපස්ථානයට නොගියහ. ඔවුහු “(අපි) බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන වෙමු” යි සිතා හැසිරෙන්නට වූහ.
ඉක්බිති එක් දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන් වහන්සේ වෙත පැමිණ හුන් කල්හි, කරුණු අටකින් සරසා මූලපරියාය සූත්රාන්තය වදාළ සේක. ඔවුහු එම සූත්රයෙහි කිසිවක් දැන නොගත්හ. එවිට ඔවුන්ට “අපි අප හා සමාන පඬිවරුන් නැතැයි මානය ඇතිකර ගත්තෙමු. නමුත් දැන් අපි කිසිදෙයක් නොදනිමු. බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන පඬිවරයෙක් නම් නැත. අනේ! බුදුගුණයක මහිමය!” යි සිතිණි. ඔවුහු එතැන් පටන් නිහතමානී වී, උදුරා දැමූ දළ ඇති සර්පයන් මෙන් දමනය වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ උක්කට්ඨා නුවර කැමති තාක් කල් වැඩසිට විශාලා මහනුවරට වැඩමවා, ගෝතමක චේතියෙහිදී ගෝතමක සූත්රය වදාළ සේක. ඒ අවස්ථාවේ දහසක් ලෝකධාතූන් කම්පා විය. ඒ දේශනාව අසා ඒ භික්ෂූහු රහත් වූහ. මූලපරියාය සූත්රාන්ත දේශනාව අවසානයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ උක්කට්ඨා නුවර වැඩවාසය කරද්දීම භික්ෂූහු දම්සභාවෙහි කථාවක් ඉපිදවූහ. “ඇවැත්නි! ආශ්චර්යයකි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බුද්ධ බලය! බමුණු කුලයෙන් පැවිදි වූ, මානයෙන් මත් වූ ඒ භික්ෂූහු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද මූලපරියාය සූත්ර දේශනාවෙන් නිහතමානී බවට පත්කරන ලදහ” යනුවෙනි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහි වැඩමවා, “මහණෙනි! මා එන්නට පෙර මෙහි කවර කථාවකින් යුතුව සිටියාහුදැ?” යි විචාරා, “මෙන්න මේ කථාවෙන් යැ” යි කී කල්හි, “මහණෙනි! දැන් පමණක් නොව පෙරත් මම මෙසේ මොවුන් මානයෙන් හිස උදුම්මාගෙන හැසිරෙන කල්හි නිහතමානින් කළෙමි” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, බෝසතාණන් වහන්සේ බමුණු කුලයක ඉපදී වැඩිවියට පත්ව ත්රිවේදයෙහි පරතෙරට ගොස් දිසාපාමොක් ඇදුරු වී පන්සියයක් මානවකයන්ට මන්ත්ර ශාස්ත්රය ඉගැන්වූ සේක. ඒ අතවැසි පන්සියයද ශිල්ප ඉගෙන අවසන් කොට, “යම් පමණක් අප ශිල්ප දනිමුද, ගුරුවරයාද දන්නේ එපමණක්මය. දැනීමේ විශේෂයක් නැතැ” යි සිතා මානයෙන් උඩඟු වී ගුරුවරයා සමීපයට නොයත්; වත් පිළිවෙත් නොකරත්. ඔවුන් එක් දවසක් ඇදුරුතුමා ඩෙබර ගසක් මුල සිටින විට එතුමාට නින්දා කරනු කැමතිව ඩෙබර ගසට නියෙන් තට්ටුකොට “මේ ගස නිස්සාර යැ” යි කීවාහුය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තමන්ට නින්දා කරන බව දැන, “අතවැසියනි! තොපගෙන් එක් ප්රශ්නයක් අසන්නෙමි” යි කී සේක. ඔවුහු තුටුපහටුව “කියනු මැනවි, පිළිතුරු කියන්නෙමු” යි කීවෝය. එවිට ඇදුරුතුමා පළමු වන ගාථාව ගයමින් ප්රශ්නය ඇසූහ.
උඩඟු සිසුන් දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයාට වක්රව සරදම් කිරීම
“කාලය තමා හා සමග හැම සතුන්ම ගිල දමයි.
යමෙක් කාලය ගිල දැමුවේ නම් (කාලය ඉක්මවා ගියේ නම්),
හෙතෙම සත්වයන්
පචනය කරන්නිය (තෘෂ්ණාව) දවා අළු කළේය.”
යන පළමු ගාථාව කීය.
(එහි සරල අදහස නම්) කාලය තමා හා සමග සියලු සතුන්ම කා දමයි. කාලය කාදැමූ (රහතන් වහන්සේ) තෘෂ්ණාව දවා අළු කළේය.
එහි කාලො යනු පෙරවරු කාලය, පස්වරු කාලය ආදියයි. භූතානි යනු සත්ත්වයන්ට නමකි. කාලය සත්ත්වයන්ගේ සම්, මස් ආදිය උදුර උදුරා නොකයි; එහෙත් සත්ත්වයන්ගේ ආයුෂය, වර්ණය හා බලය ගෙවා දමමින්, තරුණකම මඩිමින්, නිරෝගි බව නැති කරමින් කාදමයි (විනාශ කරයි) යනුවෙන් කියන ලදී. මෙසේ කාදමමින් කිසිවක් ඉතිරි නොකරයි; සබ්බානෙව (සියල්ලම) කයි. සත්ත්වයන් පමණක්ම නොවෙයි, සහත්තනා (තමාවත්) කයි; එනම් පෙරවරු කාලය පස්වරු කාලයට නොපැමිණෙයි (ගෙවී යයි). පස්වරු කාලය ආදියෙහිද ඒ ක්රමයමයි. යො ච කාලඝසො භූතො යනු රහතන් වහන්සේට නමකි. උන්වහන්සේ ආර්ය මාර්ගයෙන් මතු උපදින (ප්රතිසන්ධි) කාලය ගෙවා දමා, කා දමා සිටින බැවින් “කාලඝසො භූතො” යයි කියනු ලැබේ. ස භූතපචනිං පචී යනු සත්ත්වයන් අපායවලදී (එහි ගින්නෙන්) දවන යම් මේ තණ්හාවක් වේද, රහතන් වහන්සේ ඒ තෘෂ්ණාව ඤාණ නමැති ගින්නෙන් පිසූහ; දැවූහ; අළුකළහ. එහෙයින් “භූතපචනි” (සත්වයන් දවන්නිය) නම් වූ තණ්හාව ‘පචී’ (පිසුවේය/දැවීය) යයි කියන ලදී. ‘පජනිං’ යනුද පාඨයකි; එහි අර්ථය ‘උපදවන්නිය’ යන්නයි.
මේ ප්රශ්නය අසා මානවකයන් අතුරෙන් එක් අයෙක්වත් එය තේරුම් ගැනීමට සමත් නොවීය. ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට මෙසේ කීහ. “නුඹලා මේ ප්රශ්නය ත්රිවේදයෙහි ඇතැයි නොසලකන්න. ‘මා දන්නා සියල්ල අපිත් දනිමු’ යි සිතමින් නුඹලා මා ඩෙබර ගසකට සමාන කරව්ද? නුඹලා නොදන්නා බොහෝ දේ මා දන්නා බව තොපි නොදන්නෙහුද? යව්, සත්දිනක් කල් දෙමි. එපමණ කාලයකින් මේ ප්රශ්නය සිතවු.” ඔවුන් බෝධිසත්ත්වයන්ට වැඳ තම තමන් වාසය කරන ස්ථානවලට ගොස් සත් දවසක් කල්පනා කළත් ප්රශ්නයේ අගක් මුලක් නොදුටුවාහුය. ඔවුහු සත්වන දින ඇදුරුතුමා වෙත ගොස් වැඳ හිඳගත්හ. “කිමෙක්ද ශිෂ්යයිනි, ප්රශ්නයට පිළිතුර දැනගත්තාහුදැ?” යි ඇසූ විට, ඔවුහු නොදන්නා බව කීවාහුය. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට ගරහමින් දෙවන ගාථාවද වදාළ සේක.
“ලොම් සහිත වූ ද, මහත් වූ ද, මිනිස් හිස් බොහෝ ගණනක් ගෙල මත දරා සිටිති. (එහෙත්) මෙහි කන් ඇත්තේ (නුවණ ඇත්තේ) යම් කිසිවෙක් පමණි.”
යන දෙවන ගාථාව කීය.
(එහි සරල අදහස නම්) බොහෝ කෙස් ඇති, විශාල වූ මිනිස් හිස්, ගෙල මත බොහෝ ඇත. ඔවුන්ගෙන් කන් ඇත්තෙකි (නුවණ ඇත්තෙකි) යමෙක් වෙයි නම් ඒ ඉතා ස්වල්ප දෙනෙකි.
එහි අර්ථය නම්, මිනිස් හිස් බොහෝ ගණනක් පෙනෙන්නට ඇත. බොහෝ කෙස් ඇති විශාල වූ ඒ සියලු හිස් ඇත්තේ ගෙල මතය; තල්ගෙඩියක් මෙන් අතින් ගෙන නැත. මේ කරුණුවලින් ඔවුන්ගේ වෙනසක් නැත. ‘මෙහි කෙනෙක් කන් ඇත්තෙකි’ යයි තමා ගැන සඳහන් කරමින් කීහ. කණ්ණවා (කන් ඇත්තා) යනු ප්රඥාවන්තයාය. කිසිවකුට ශරීරයේ කන් සිදුරක් නැත්තේ නොවේ (සියල්ලන්ට කන් සිදුරක් ඇත). “මෙසේ, මෝඩ වූ තොපට ඇත්තේ මස්වලින් සෑදුණු කන් සිදුර පමණි; ප්රඥාව නමැති කන නැත” යනුවෙන් ඒ තරුණයන්ට ගරහා ප්රශ්නය විසඳූහ. ඔවුහු එය අසා, “අහෝ! ගුරුතුමා නම් නුවණින් ඉතා ශ්රේෂ්ඨය” යි සිතා, සමාව ගෙන, මානය අතහැර බෝසතුන්ට උපස්ථාන කළහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල පන්සියයක් මානවකයන් වූයේ මේ භික්ෂූහුය. ඇදුරුතුමා වනාහි මම ම වූයෙමි.”
පස්වන මූලපරියාය ජාතක වර්ණනාවයි.