“ආරොග්යමිච්ඡෙ පරමඤ්ච ලාභං” (නිරෝගීකම පරම ලාභය ලෙස කැමති විය යුතුය) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ
ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, අර්ථයෙහි (දියුණුවෙහි) දක්ෂ එක් කුල පුත්රයෙකු අරභයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර මහා
ධනවත් සිටුවරයෙකුට පුතෙක් විය. ඔහු උපතින් සත් හැවිරිදි වියේදී ම මහා නුවණැති විය, අර්ථයෙහි දක්ෂ විය. ඔහු එක්
දිනක් පියා වෙත පැමිණ ‘අර්ථයේ දොරටු’ (දියුණුවේ මාර්ග) පිළිබඳ ප්රශ්නයක් විමසුවේය. පියා එය නො දනියි. එවිට ඔහුට
මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: “මේ ප්රශ්නය ඉතා සියුම්ය. සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර, මතු භවාග්රය දක්වා ද යට
අවීචිය සීමා කොට ඇති මේ ලෝක සන්නිවාසය තුළ මෙම ප්රශ්නය පැවසීමට සමතෙකු නම් නැත.”
ඔහු පුතු කැටුව බොහෝ
මල්, සුවඳ විලවුන් ගෙන්වාගෙන ජේතවනයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ පුදා, වැඳ, එකත්පසෙක හිඳ භාග්යවතුන් වහන්සේට මෙසේ
පැවසුවේය: “ස්වාමීනි, නුවණැති, අර්ථයෙහි දක්ෂ මේ දරුවා මගෙන් ‘අර්ථයේ දොරටු’ පිළිබඳ ප්රශ්නය විමසුවේය. මම ඒ
ප්රශ්නය නොදන්නා බැවින් ඔබ වහන්සේ වෙත පැමිණියෙමි. ස්වාමීනි, භාග්යවතුන් වහන්සේ මට ඒ ප්රශ්නය දේශනා කරන
සේක්වා!”
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “උපාසක, පෙරත් මම මේ කුමාරයා විසින් විමසන ලදුව මේ ප්රශ්නය විසඳා දුනිමි. මේ
කුමාරයා එදා එය දැන ගත්තේය. නමුත් දැන් පුනර්භවය නිසා වැසී ඇති බැවින් ඔහුට එය පැහැදිලි නැතැ”යි වදාරා, ඔහු
විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මහා සම්පත් ඇති සිටුවරයෙක් වූහ. එකල එතුමන්ගේ පුත්රයා උපතින් සත් හැවිරිදි වියෙහි දී ම මහා නුවණැති විය, අර්ථයෙහි දක්ෂ විය. ඔහු එක් දිනක් පියා වෙත පැමිණ “පියාණෙනි, අර්ථයේ (දියුණුවේ) දොරටුව නම් කුමක්ද?” යි අර්ථ ද්වාර ප්රශ්නය විමසුවේය. එවිට ඔහුගේ පියා එම ප්රශ්නය විසඳමින් මෙම ගාථාව පැවසුවේය.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තම සත් හැවිරිදි පුත්රයාට දියුණුවේ දොරටු පහදා දීම.
“නිරෝගී බව උතුම්ම ලාභය ලෙස පැතීම, ආචාර ශීලය, ගුණවතුන්ගේ අනුමැතිය (අවවාද පිළිගැනීම), ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බව (ශ්රැතය), ධර්මානුකූල පැවැත්ම සහ නො පසුබස්නා වීර්යය; යන මේවා අර්ථයේ (දියුණුවේ) ප්රධාන දොරටු හයයි.”
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය:
‘ආරොග්යමිච්ඡෙ පරමඤ්ච ලාභං’: මෙහි ‘ච’ අකුර නිපාත මාත්රයකි. දරුව, පළමුවෙන්ම
ආරෝග්යය හෙවත් නිරෝගීකම නමැති උතුම් ලාභය කැමති විය යුතුය යන අර්ථය දැක්වීමට මෙසේ කීය. එහි ‘ආරෝග්යය’ යනු
ශරීරයේ හා සිතේ නිරෝගී බවයි. ශරීරය රෝගී වූ විට නොලැබූ භෝග සම්පත් උපයා ගත නොහැකි අතර ලැබූ සම්පත් ද පරිභෝග කළ
නොහැක. නිරෝගී වූ විට මේ දෙකම කළ හැකිය. සිත කෙලෙස්වලින් රෝගී වූ විට නොලැබූ ධ්යානාදී ලාභ උපදවා ගත නොහැකි අතර,
ලැබූ ධ්යාන සමාපත්ති වශයෙන් පරිභෝග කළ නොහැක. මේ රෝගී බව ඇති කල්හි නොලැබූ ලාභ නොලබයි, ලැබූ ලාභ ද ඵල රහිත වේ.
එනිසා නිරෝගීකම පරම ලාභය නම් වේ. එය පළමුවෙන්ම පැතිය යුතුය. මෙය දියුණුවේ එක් දොරටුවකි.
ඉතිරි දොරටු පහ
මෙසේය:
- සීලඤ්ච (ආචාර ශීලය): මෙයින් ලෝක චාරිත්ර දැක්වේ.
- වුද්ධානුමතං (වැඩිහිටි අනුමැතිය): ගුණයෙන් වැඩිහිටි පණ්ඩිතයන්ගේ අනුමතයයි. මෙයින් ඥානසම්පන්න ගුරුවරුන්ගේ අවවාද දැක්වේ.
- සුතඤ්ච (බහුශ්රැතභාවය): හේතු ඵල සහිත වූ දැනීමයි. මෙයින් මෙලොව දියුණුවට හේතුවන බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බව දැක්වේ.
- ධම්මානුවත්තී ච (ධර්මානුකූල පැවැත්ම): ත්රිවිධ වූ සුචරිත ධර්මයට අනුව හැසිරීමයි. දුෂ්චරිතය දුරුකොට සුචරිතයෙහි යෙදෙන බව මෙයින් දැක්වේ.
- අලීනතා ච (නො පසුබස්නා වීර්යය): සිතේ නොහැකුළෙන ස්වභාවය හෙවත් දීන නොවන බවයි. සිතේ ප්රබෝධවත් බව සහ උසස් බව මෙයින් දැක්වේ.
‘අත්ථස්ස ද්වාරා පමුඛා ඡළෙතෙ’: ‘අත්ථ’ යනු දියුණුවයි. ලෞකික හා ලෝකෝත්තර අභිවෘද්ධියයි. ඒ සඳහා මේ කරුණු හය ප්රධාන වූ (ප්රමුඛ වූ), උතුම් දොරටු හෙවත් උපාය මාර්ග වේ.
මෙසේ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පුතණුවන්ට දියුණුවේ දොරටු පිළිබඳ ප්රශ්නය විස්තර කළහ. ඔහු එතැන් පටන් ඒ ධර්මයන් හය තුළ මනාව හැසිරුණේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද දානාදී පින්කම් කොට කම් වූ පරිදි මිය ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය සමාධාන කළ සේක. “එකල පුත්රයා වූයේ දැන් මේ සිටු පුත්රයාම ය. මහා සිටුවරයා වූයේ මම ම වෙමි.”
අත්ථස්සද්වාර ජාතක වර්ණනාව සිව්වැනියි.