“යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා” යන පදයෙන් ඇරඹෙන මෙම ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි දේවදත්ත තෙරුන්ගේ ඝාතන උත්සාහයක් අරබයා දේශනා කළ සේක. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ, “දේවදත්ත තෙමේ ඔබ වහන්සේ මැරීමට උත්සාහ කරතැ”යි අසා, “මහණෙනි, දේවදත්ත මා මැරීමට උත්සාහ කළේ දැන් පමණක් නොවේ. පෙරත් උත්සාහ කළේමය. එහෙත් (එකල) මා තැති ගැන්වීමක් හෝ කිරීමට ඔහු අසමත් වී” යැයි වදාරා අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන කල්හි බෝධිසත්ත්වයෝ වඳුරු යෝනියෙහි උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව, අශ්ව පැටවෙකුගේ ප්රමාණය ඇති ශක්ති සම්පන්න ශරීර ඇත්තෙකු වී ගං ඉවුරක හුදෙකලාව වාසය කළහ. ඒ ගඟ මැද නොයෙක් ආකාර අඹ, කොස් ආදී පලතුරු ගස්වලින් යුත් කුඩා දූපතක් විය. ඇත් බල ඇති, මනා කායික ශක්තියෙන් හෙබි බෝධිසත්ත්වයෝ ගඟේ මෙගොඩ ඉවුරේ සිට උඩ පැන, ගඟ මැද ඇති එක් ගල් තලාවක් මතට පතිත වෙති. එතැනින් නැවත උඩ පැන ඒ දූපතට පනිති. එහි ඇති නොයෙක් වර්ගයේ පලතුරු අනුභව කොට සවස් කාලයේ ඒ ආකාරයෙන්ම ආපසු පැමිණ තමාගේ වාසස්ථානයෙහි විවේක ගෙන, පසුදිනද එසේම කරති. මේ අයුරින් එතුමා එහි වාසය කළේය.
එකල එක් කිඹුලෙක් තම බිරිඳ සමඟ ඒ ගඟෙහි වාසය කළේය. ඔහුගේ භාර්යාව එහා මෙහා යන බෝධිසත්ත්වයන් දැක, බෝධිසත්ත්වයන්ගේ හෘදය මාංශය කෙරෙහි දොළදුකක් උපදවාගෙන කිඹුලාට මෙසේ කීවාය: “හිමියනි, මට මේ වඳුරු රජුගේ හෘදය මාංශය කෑමට දොළක් උපන්නේය.” එවිට කිඹුලා, “යහපත සොඳුරිය, ඔබට එය ලැබෙන්නේය” යැයි පවසා, “අද සවස ඌ දූපතේ සිට එන විටම අල්ලා ගන්නෙමි” යි සිතා ගොස් ගල් තලාව මත ලැගුම් ගත්තේය.
බෝධිසත්ත්වයෝ දවස පුරා හැසිර සවස් කාලයෙහි දූපතේ සිටගෙන ගල් තලාව දෙස බලා, “මේ ගල දැන් වෙනදාට වඩා උස්ව පෙනෙයි.
ඊට හේතුව කුමක්ද?” යි සිතූහ. ගඟේ ජලය ප්රමාණයත් ගල් තලාවේ ප්රමාණයත් එතුමාට හොඳින් මතක තිබිණි. එබැවින් එතුමාට
මෙබඳු අදහසක් පහළ විය: “අද මේ ගඟෙහි ජලය අඩු වී නැත, වැඩි වී ද නැත. එසේ තිබියදීත් මේ ගල් තලාව විශාලව පෙනෙයි.
ඒකාන්තයෙන්ම මා අල්ලා ගැනීමට කිඹුලෙකු මෙහි ලැගුම් ගෙන සිටී.”
ඔහු විමසා බලන්නෙමි යි සිතා එහිම සිට ගල
සමඟ කතා කරන්නාක් මෙන්, “එම්බා ගල!” යයි කියා පිළිතුරක් නොලද කල තෙවරක්ම “එම්බා ගල!” යයි ඇමතීය. ගල කෙසේ නම්
පිළිතුරු දෙයිද? නැවතත් වඳුරා, “කිමද එම්බා ගල, අද මට පිළිතුරු නොදෙන්නෙහිද?” යි ඇසීය. කිඹුලා සිතුවේ,
“ඒකාන්තයෙන්ම වෙනත් දිනවල මේ ගල වඳුරාට පිළිතුරු දෙනවා ඇත. එබැවින් දැන් මම ඔහුට පිළිතුරු දෙන්නෙමි” කියාය. එසේ
සිතා, “කිමද, පින්වත් වඳුරු රජ?” යි ඇසීය.
“නුඹ කවුරුන්ද?”
“මම කිඹුලෙක්මි.”
“කුමක් සඳහා මෙහි වැතිර
සිටින්නෙහිද?”
“නුඹේ හෘදය මාංශය ලබාගැනීමේ අදහසින්.”
බෝධිසත්ත්වයෝ, “මට වෙනත් යන මගක් නැත. අද මා
විසින් මේ කිඹුලා රැවටිය යුතුය” යි සිතා ඔහුට මෙසේ කීහ: “මිත්ර කිඹුල, මම මාගේ ශරීරය නුඹට පරිත්යාග කරමි. නුඹ
කට විවර කරගෙන සිටිනු මැනවි. මා නුඹ වෙතට පැමිණි විට මා අල්ලාගන්න.”
කිඹුලන්ගේ කට විවර කරන විට ස්වභාවයෙන්ම
ඇස් පියවෙයි. හෙතෙම ඒ බව නොසිතා කට විවර කළේය. එවිට ඔහුගේ ඇස් වැසිණි. හෙතෙම කට ඇරගෙන, ඇස් පියාගෙන වැතිර
සිටියේය. බෝධිසත්ත්වයෝ ඒ බව දැන, දූපතෙන් උඩ පැන ගොස් කිඹුලාගේ හිස පාගා, එතැනින් පැන විදුලියක් මෙන් බබළමින්
ගොස් එගොඩ ඉවුරෙහි සිටගත්හ.
වානරේන්ද්රයන් වහන්සේ කිඹුලාගේ හිස මතින් පැන යන අයුරු
කිඹුලා එම ආශ්චර්යය දැක, “මේ වඳුරු රජු විසින් ඉතා පුදුම සහගත දෙයක් කරන ලද්දේය” යි සිතා, “පින්වත් වඳුරු රජ, මේ ලෝකයෙහි යම් කරුණු සතරකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා තම සතුරන් මැඩලයි. ඒ සියලු ගුණධර්ම ඔබ තුළ ඇතැයි මම සිතමි” යි පවසා මේ ගාථාව කීවේය:
“වානරේන්ද්රය, යමෙකු තුළ ඔබ කෙරෙහි මෙන් සත්යය, ධර්මය (ප්රඥාව), ධෛර්යය සහ ත්යාගය යන මේ ගුණාංග සතර පිහිටයිද, හෙතෙම සතුරන් අභිබවා ජය ගනී.”
එහි අර්ථ විවරණය මෙසේය:
“යස්සෙතෙ” යනු යම්කිසි පුද්ගලයෙකුට යන්නයි. “එතෙ” යන්නෙන් දැන් දැක්වෙන
කරුණු ප්රත්යක්ෂ වශයෙන් දක්වයි. “චතුරො ධම්මා” යනු ගුණ ධර්ම සතරකි.
- සච්චං (සත්යය): මෙය වාග් සත්යයයි. ‘මම නුඹ ළඟට එන්නෙමි’ යි කියා බොරු නොකර පැමිණියේ යැයි කීම ඔබගේ වචනයේ සත්යතාවයි.
- ධම්මො (ධර්මය/ප්රඥාව): මෙය විමසුම් නුවණයි. ‘මෙසේ කළ විට මෙවැනි ප්රතිඵලයක් වන්නේය’ යැයි සිතා බැලීම ඔබගේ විමසුම් නුවණයි.
- ධිතී (ධෛර්යය): මෙය නොසිඳුණු වීර්යය යැයි කියනු ලැබේ. මේ ගුණයද ඔබට ඇත්තේය.
- චාගො (ත්යාගය): මෙය ආත්ම පරිත්යාගයයි. ඔබ ජීවිතය පරිත්යාග කොට මා ළඟට පැමිණියෙහිය. එහෙත් මම ඔබ අල්ලා ගැනීමට නොසමත් වීමි. ඒ මාගේම දෝෂයයි.
“දිට්ඨං” යනු පසමිතුරාය. “සො අතිවත්තතී” යනු යම් පුද්ගලයෙකුට ඔබ වැනිව මේ ගුණ ධර්ම සතර ඇත්තේද, හෙතෙම අද ඔබ මා රැවටුවාක් මෙන්, තමාගේ පසමිතුරා ඉක්මවා යයි; හෙවත් පරදවයි. මෙසේ කිඹුලා බෝධිසත්ත්වයන්ට ප්රශංසා කොට තමාගේ වාසස්ථානයට ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහණෙනි, දේවදත්ත මා නැසීමට උත්සාහ කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ද උත්සාහ කළේමය” යි මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය නිම කළ සේක. “එකල කිඹුලා වූයේ දේවදත්තය. ඔහුගේ බිරිඳ වූයේ චිංචිමානවිකාවය. වඳුරු රජු වූයේ මම ම වෙමි.”
වානරින්ද ජාතක වර්ණනාව (හත්වන කතාව) නිමා විය.