“අපි පස්සෙන සෙමානො” (එක් පසෙකින් නිදන) යන මේ ජාතකය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි, වීර්යය අත්හළ භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කළ සේක. එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුව අමතා, “මහණ, පෙර නුවණැත්තෝ නුසුදුසු තැන්හි පවා වීර්යය කළහ. පහර ලැබුවාහු ද පසු නොබැස්සහ” යි පවසා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූහ.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන කල්හි බෝසතාණන් වහන්සේ භෝජාජානීය සෛන්ධව කුලයෙහි ඉපිද, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී රජුගේ මංගල අශ්වයා විය. ඔහු ලක්ෂයක් වටිනා රන් තැටියක, නොයෙක් අග්ර රසයෙන් යුත් තුන් අවුරුද්දක් පැරණි සුවඳැති ඇල් සහලේ බත් අනුභව කරයි. සිව් වර්ගයක සුවඳ විලවුන් ආලේප කරන ලද පොළොවෙහි සිටියි. ඒ ස්ථානය රත් පැහැති කම්බිලි තිරයකින් වට කරන ලද්දේය. ඉහළින් රන් තාරකා ඔබ්බවන ලද වියනකි. සුවඳ මල් දම් එල්ලා ඇත. කිසිදා නොනිවෙන සුවඳ තෙල් පහන් දැල්වෙයි. බරණැස් රාජ්යය නොපතන කිසිම රජෙක් නැත. එක් කලෙක රජවරු හත් දෙනෙක් බරණැස වටලා, “රාජ්යය අපට දෙව, නැත්නම් යුද්ධ කරව” යි බරණැස් රජුට හසුන්පත් යැවූහ. රජතුමා ඇමතියන් රැස් කරවා ඒ පුවත කියා, “දරුවනි, දැන් කුමක් කරමුදැ?” යි විමසුවේය. “දේවයිනි, පළමුව ඔබතුමා යුද්ධයට නොයා යුතුය. අසවල් නම් ඇති අශ්වාරෝහකයා යවා යුද්ධ කරවනු මැනවි. ඔහුට නොහැකි වුවහොත් පසුව ඒ ගැන බලමු” යි කීහ. රජතුමා ඒ අශ්වාරෝහකයා කැඳවා, “දරුව, රජවරුන් හත් දෙනා සමඟ යුද්ධ කිරීමට හැකිදැ?” යි ඇසීය. “දේවයිනි, භෝජාජානීය සෛන්ධවයා ලැබෙන්නේ නම් රජවරුන් හත් දෙනා නොව මුළු දඹදිව සියලු රජුන් සමග වුව ද යුද්ධ කිරීමට හැකි වන්නෙමි” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “දරුව, භෝජාජානීය අශ්වයා හෝ කැමති වෙනත් අශ්වයකු ගෙන යුද්ධ කරව” යි රජු අවසර දුන්නේය.
ඔහු “යහපතී දේවයිනි” යි රජු වැඳ, ප්රාසාදයෙන් බැස භෝජාජානීය සෛන්ධවයා ගෙන්වාගෙන මැනවින් සන්නද්ධ කොට, තමා ද සියලු ආයුධවලින් සැරසී අශ්වයා පිට නැඟී නගරයෙන් නික්මුණේය. හෙතෙම විදුලියක් මෙන් හැසිරෙමින් පළමු බලකොටුව බිඳ එක් රජකු පණපිටින් අල්ලාගෙන අවුත් නගරයේ බලකායට බාර දී, නැවත ගොස් දෙවැනි බලකොටුව බිඳ දෙවැනි රජු ද වශයෙන් පස්වැනි රජු දක්වා පණපිටින් අල්ලා දුන්නේය. සයවැනි බලකොටුව බිඳ සයවැනි රජු ගත් කල්හි භෝජාජානීය අශ්වයා අවි පහරක් ලැබුවේය; ලේ වැගිරෙයි; වේදනාව බලවත්ව පවති. අශ්වාරෝහකයා අශ්වයාට පහර වැදුණු බව දැන, සෛන්ධවයා රජ මාලිගාවේ දොරටුව අබියස හොවා යුධ ඇඳුම බුරුල් කොට වෙනත් අශ්වයකු සන්නද්ධ කිරීමට පටන් ගත්තේය. බෝසතාණන් වහන්සේ පහසු පසෙකට හැරී වැතිර සිටියේය. ඇස් ඇර බලන විට අසරුවා අන් අශ්වයකු සන්නද්ධ කරනු දැක, “මේ අසරුවා වෙනත් අශ්වයකු සන්නද්ධ කරයි. නමුත් මේ අශ්වයාට හත්වැනි බලකොටුව බිඳ හත්වැනි රජු අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත. මා කළ දෙය ද වතුරේ යන්නේය. කිසිවකුටත් සම කළ නොහැකි මේ අසරුවා ද විනාශ වන්නේය. රජතුමා ද සතුරන් අතට පත්වනු ඇත. මා හැර වෙනත් අශ්වයෙක් හත්වැනි බලකොටුව බිඳ හත්වැනි රජු ගැනීමට සමත් නොවන්නේය” යි සිතුවේය. එසේ වැතිර සිටිම අසරුවා අමතා, “යහළුව, හත්වැනි බලකොටුව බිඳ හත්වැනි රජු අල්ලා ගැනීමට මා හැර වෙනත් අශ්වයකු සමත් නැත. මම මා කළ දෙය විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙමි. මා ම නැඟිටුවා සන්නද්ධ කරන්න” යි පවසා මේ ගාථාව ප්රකාශ කළේය.
“සිරුර එක් පසෙකට හරවා වැතිර සිටියත්, හුල්වලින් විදින ලද්දේ නමුත්, (සාමාන්ය) අශ්වයන්ට වඩා භෝජාජානීය අශ්වයා උතුම්ය. එබැවින් අසරුව, මා ම (යුද්ධයෙහි) යොදවන්න.”
එහි අපි පස්සෙන සෙමානො යනු ‘එක පසෙකින් වැතිර සිටියත්’ යන්නයි. සල්ලෙහි සල්ලලීකතො යනු ‘ඊතලවලින් විදිනු ලැබුවත්’ යන්නයි. සෙය්යොව වළවා භොජ්ඣො යන්නෙහි වළවා යනු සින්ධව කුලයේ නූපන් සාමාන්ය අශ්වයන්ය. භොජ්ඣො යනු භෝජාජානීය කුලයෙහි උපන් අශ්වයාය. ඊතලවලින් විදිනු ලැබුවත් වෙනත් කුලවල අශ්වයන්ට වඩා සින්ධවයා ම උසස්ය; උතුම්ය. යුඤ්ජ මඤ්ඤෙව සාරථී යනු ‘මෙබඳු තත්ත්වයේ සිටිය ද මම ම ඊට සුදුස්සෙක් වෙමි; එබැවින් මා ම යොදවන්න; යුද්ධයට සන්නද්ධ කරන්න’ යයි කීමයි.
තුවාල ලත් බෝධිසත්ත්ව අශ්වයා නැවත සටනට යාමට සැරසෙයි.
අසරුවා බෝසතුන් නැඟිටුවා, තුවාලය බැඳ, මැනවින් යුද්ධයට සරසා, ඔහුගේ පිට මත හිඳගෙන ගොස් හත්වැනි බලකොටුව ද බිඳ හත්වැනි රජු පණපිටින් අල්ලාගෙන අවුත් රාජකීය බලකායට පාවා දුන්නේය. බෝසත් අශ්වයා ද රජ මාලිගාවේ දොරටුව වෙත ගෙන ආවේය. රජතුමා ඔහු දකිනු පිණිස පිටතට පැමිණියේය. බෝසත්හු රජු අමතා, “මහරජ, රජවරුන් හත් දෙනා නොමරන්න. දිවුරුම් ගෙන නිදහස් කර යවන්න. මට ලැබිය යුතු යස ඉසුරු ද මේ අසරුවාට ම දෙන්න. රජවරුන් හත් දෙනෙකු අල්ලා දුන් යෝධයා විනාශ කිරීම නුසුදුසුය. ඔබ ද දන් දෙන්න; සිල් රකින්න; දැහැමින් සෙමෙන් රාජ්යය කරන්න” යි කීවේය. මෙසේ බෝසතුන් රජුට අවවාද දී අවසන් වූ කල්හි අශ්වයාගේ සන්නාහය ගැලවූහ. සන්නාහය ගලවද්දී ම බෝසත්හු මිය ගියහ. රජතුමා අශ්වයාගේ ශරීර කෘත්යයන් සිදු කරවා, අසරුවාට බොහෝ සම්පත් දී, රජවරුන් හත් දෙනා ද මතු තමාට එරෙහි නොවන බවට දිවුරුම් ගෙන තම තමන්ගේ රටවලට ම පිටත් කර යැවීය. හෙතෙම දැහැමින් සෙමෙන් රාජ්යය කොට ජීවිතාන්තයේ කම් වූ පරිදි මිය පරලොව ගියේය.
ශාස්තෘන් වහන්සේ, “මහණ, මෙසේ පෙර නුවණැත්තෝ අස්ථානයෙහි (නුසුදුසු තැන්හි) පවා වීර්යය කළහ. මෙබඳු පහර ලැබ ද වීර්යය අත් නොහළහ. ඔබ මෙවැනි නිර්වාණගාමී ශාසනයෙහි පැවිදි ව කුමක් නිසා වීර්යය අත්හරින්නේදැ?” යි පවසා චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ වීර්යය අත්හළ භික්ෂුව රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා පූර්වාපර සන්ධි ගළපා ජාතකය සමාප්ත කළ සේක. “එකල රජු වූයේ ආනන්ද තෙරණුවෝය. අසරුවා වූයේ සැරියුත් තෙරණුවෝය. භෝජාජානීය සෛන්ධවයා වූයේ මම ම වෙමි.”
තුන්වන වූ භෝජාජානීය ජාතක වර්ණනාව යි.