“නාචින්තයන්තො පුරිසො” (නොසිතන පුරුෂයා) යනාදී මෙම ධර්ම දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වාසය කරන සමයෙහි උත්තර නම් සිටු පුත්රයා අරබයා වදාළ සේක. සැවැත් නුවර මහත් ධනයක් ඇති උත්තර නම් සිටුවරයෙක් විය. ඔහුගේ බිරිඳගේ කුසෙහි, බ්රහ්ම ලෝකයෙන් චුත වී පැමිණි පින් ඇති සත්ත්වයෙක් පිළිසිඳ ගෙන, වැඩිවියට පැමිණි කල්හි උතුම් ශරීර වර්ණයෙන් හා මනා රූප ශෝභාවෙන් යුක්ත විය. ඉක්බිති එක් දිනක් සැවැත් නුවර කාර්තික නැකැත් සැණකෙළිය ප්රකාශයට පත් කළ කල්හි මුළු රටම නැකැත් කෙළියෙහි යෙදුණේය. ඒ සිටු පුත්රයාගේ අනිත් යහළු සිටු පුත්රයෝ භාර්යාවන් සහිත වූහ. නමුත් උත්තර සිටු පුත්රයා බොහෝ කලක් බ්රහ්ම ලෝකයෙහි විසූ හෙයින් ක්ලේශයන්හි සිත නොඇලෙයි. ඉක්බිති ඔහුගේ යහළුවෝ “උත්තර සිටු පුත්රයාට ද එක් ස්ත්රියක් ගෙනැවිත් දී නැකැත් ක්රීඩා කරවමු” යි මන්ත්රණය කොට, ඔහු වෙත එළැඹ, “යහළුව, මේ නගරයෙහි කාර්තික නැකැත් සැණකෙළිය ඝෝෂා කරන ලද්දේ වෙයි. ඔබට ද එක් ස්ත්රියක් ගෙනැවිත් දෙමු. අපි නැකැත් කෙළි කෙළෙමු” යි කීහ. ඔහු “මට ස්ත්රියකගෙන් වැඩක් නැතැ” යි කී නමුත්, නැවත නැවත ඇවිටිලි කිරීම නිසා එයට කැමති කරවාගෙන, එක් වෙසඟනක් සියලු ආභරණයෙන් සරසවා ඔහුගේ නිවසට ගෙන ගොස්, “ඔබ සිටු පුත්රයා වෙත යන්නැ” යි කියා නිදන කාමරයට යවා නික්ම ගියහ. සිටු පුත්රයා ඇය නිදන කාමරයට පිවිසිය ද ඇය දෙස නොබලයි; කථා නොකරයි. ඇය මෙසේ සිතුවාය: “මෙතෙම රූප සෞන්දර්යයෙන් අග තැන්පත්, උතුම් ස්ත්රී විලාසයෙන් යුක්ත වූ මා දෙස නොබලයි, කථා නොකරයි. දැන් මාගේ ස්ත්රී මායාවන්ගෙන් මොහු බලවන්නෙමි” යි සිතා, ස්ත්රී ලීලා දක්වමින් සතුටු වූ ආකාරයෙන් අග දත් පෙන්වා සිනාසුණාය. සිටු පුත්රයා දත් දෙස බලා ‘ඇට’ යන සංඥාව (අට්ඨික සංඥාව) උපදවා ගත්තේය. ඇගේ මුළු ශරීරයම ඇට සැකිල්ලක් මෙන් පෙනුණේය. සිටු පුත්රයා ඇයට වියදම් දී “යන්නැ” යි කියා පිටත් කළේය.
ඇය සිටු පුතුගේ නිවසින් පිටත් ව යන විට අතරමග වීථියේදී එක්තරා ධනවතෙක් ඇයව දැක, ඇයට මුදල් දී තමාගේ නිවසට ගෙන ගියේය. දින හතක් ගත වූ පසු නැකැත් සැණකෙළිය අවසන් විය. වෙසඟනගේ මව තම දියණියගේ පැමිණීමක් නොදැක සිටු පුත්රයන් (මිතුරන්) වෙත ගොස් “ඇය කොහිදැ?” යි විමසුවාය. ඔවුහු උත්තර සිටු පුත්රයාගේ නිවසට ගොස් “ඇය කොහිදැ?” යි විමසූහ. “එවෙලේම ඇයට වියදම් දී පිටත් කළෙමි” යි ඔහු කීවේය. ඉක්බිති ඇගේ මව හඬමින්, “මගේ දුව නොදකිමි, මගේ දුව ගෙනත් දෙන්නැ” යි කියමින් උත්තර සිටු පුත්රයා ද කැටුව රජු වෙත ගියාය. රජතුමා නඩුව විනිශ්චය කරන්නේ, “මේ සිටු පුත්රයෝ වෙසඟනක් ගෙනැවිත් ඔබට දුන්නාහුදැ?” යි විමසීය. “එසේය, දේවයන් වහන්ස.” “දැන් ඇය කොහි ද?” “නොදනිමි, එකෙණෙහිම ඇයව පිටත් කළෙමි.” “දැන් ඇයව කැඳවාගෙන එන්නට ඔබට හැකි ද?” “දේවයන් වහන්ස, නොහැක්කෙමි.” රජතුමා, “ඉදින් ඇය කැඳවාගෙන එන්නට නොහැකි නම්, ඔහුට රාජ නියෝගය ක්රියාත්මක කරන්න (දඬුවම් දෙන්න)” යි නියම කළේය. ඉක්බිති රාජ පුරුෂයෝ ඔහුගේ අත් පිටිපසට කොට බැඳ, “රජ අණ ක්රියාත්මක කරන්නෙමු” යි ගෙන ගියහ. “සිටු පුත්රයාට වෙසඟන කැඳවාගෙන එන්නට නොහැකි වූ නිසා, රජතුමා රජ අණ ක්රියාත්මක කරවයි” කී විට මුළු නගරයම කැළඹෙන්නට විය. මහජනයා ළයෙහි අත් තබාගෙන “ස්වාමීනි, මේ කුමක් ද? ඔබට නුසුදුසු දඬුවමක් ලැබුණේය” යි වැළපෙති. සිටුතුමා ද පුත්රයාගේ පසුපසින් වැළපෙමින් යයි.
සිටු පුත්රයා මෙසේ සිතුවේය: “මට මෙබඳු දුකක් හටගත්තේ ගිහි ගෙයි වසන නිසාය. ඉදින් මම මෙයින් නිදහස් වන්නෙම් නම්, මහා ගෞතම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි පැවිදි වන්නෙමි.” ඒ වෙසඟන ද ඒ කෝලාහල ශබ්දය අසා “මේ කිනම් ශබ්දයක්දැ?” යි විමසා, එම පුවත අසා වේගයෙන් පහළට බැස, “ඉවත් වන්න! ඉවත් වන්න! ස්වාමීනි, රාජ පුරුෂයන්ට මා දකින්නට ඉඩ දෙන්න” යි කියමින් තමා පෙනී සිටියාය. රාජ පුරුෂයෝ ඇය දැක, ඇගේ මවට ඇයව බාර දී සිටු පුත්රයා නිදහස් කොට ගියහ. හෙතෙම මිතුරන් පිරිවරා ගඟට ගොස් හිස සෝදා නා, නිවසට ගොස් උදෑසන ආහාරය ගෙන, මව්පියන් වැඳ පැවිද්දට අවසර ලබාගෙන, සිවුරු හා සළු ගෙන මහ පිරිවරින් යුතුව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ, පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. හෙතෙම පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලබා, විදර්ශනා කමටහන් ගෙන විදසුන් වඩා නොබෝ දිනකින් රහත් ඵලයෙහි පිහිටියේය.
ඉක්බිති එක් දිනක් දම් සභාවෙහි රැස්වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා, “ඇවැත්නි, උත්තර සිටු පුත්රයා තමන්ට බියක් උපන් කල්හි ශාසනයෙහි ගුණ දැන, ‘මේ දුකින් මිදුණොත් පැවිදි වන්නෙමි’ යි සිතා, එසේ මනා කොට සිතීම හේතුවෙන් මරණයෙන් ද මිදුණේය; පැවිදි වී අග්ර ඵලයෙහි (අරහත් ඵලයෙහි) ද පිහිටියේය” යි ඔහුගේ ගුණ කථාව කීහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියහු දැ?” යි විචාරා, “මෙම කථාවෙන් යුක්තව සිටියෙමු” යි කී කල්හි, “මහණෙනි, උත්තර සිටු පුත්රයා පමණක් නොව, අතීතයේ නුවණැත්තෝ ද තමන්ට බියක් උපන් කල්හි ‘මේ උපායෙන් මේ දුකින් මිදෙන්නෙමි’ යි සිතා මරණ බියෙන් මිදුණාහුය” යි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයේ බෝධිසත්ත්වයෝ චුති ප්රතිසන්ධි වශයෙන් සැරිසරන්නාහු වටු යෝනියෙහි උපන්හ. එකල එක් වටු වැද්දෙක් වනයෙන් බොහෝ වටුවන් අල්ලා ගෙනැවිත්, ගෙයි තබාගෙන, ගොදුරු දී, මුදල් ගෙන පැමිණි අයට වටුවන් විකුණමින් ජීවිකාව ගෙන යයි. ඔහු එක් දිනක් බොහෝ වටුවන් සමඟ බෝසතුන් ද අල්ලා ගෙන ආවේය. බෝසත්හු මෙසේ සිතූහ: “ඉදින් මම මොහු දෙන කෑම සහ පැන් අනුභව කළහොත්, මොහු මා අල්ලාගෙන එන මිනිසුන්ට විකුණනු ඇත. ඉදින් අනුභව නොකළෙමි නම්, මම මළානික වන්නෙමි. මා මළානික වූ කල්හි මිනිසුන් මා මිලදී නොගනු ඇත. එවිට මට සෙතක් වන්නේය. මම මෙම උපාය අනුගමනය කරමි.” හෙතෙම එසේ කරමින්, මළානික වී ඇට සහ සම් පමණක් ඉතිරි වන තත්ත්වයට පත් විය. මිනිස්සු ඌ දැක මිලදී නොගත්හ. වැද්දා බෝසතුන් හැර සෙසු වටුවන් විකුණා අවසන් වූ පසු, පැස එළියට ගෙන දොරටුව අබියස තබා, බෝසතුන් තම අල්ල මතුපිට තබාගෙන “මේ වටුවාට කුමක් වීද?” යි සිතා පරීක්ෂා කිරීමට පටන් ගත්තේය. බෝසත්හු වැද්දාගේ ප්රමාදය දැක, පියාපත් විදහා ඉගිලී වනයටම ගියේය. අනිත් වටුවෝ ඔහු දැක, “මේ කුමක් ද? ඔබ මෙතෙක් කල් කොහි ගියේ දැ?” යි විමසා, “වැද්දෙකු විසින් අල්ලා ගනු ලැබ සිටියෙමි” යි කී කල්හි, “කෙසේ නම් මිදුණේ දැ?” යි ඇසූහ. එවිට බෝසත්හු, “මම ඔහු දුන් ගොදුරු නොගෙන, පැන් නොබී, සිතූ උපාය හේතුවෙන් මිදුණෙමි” යි පවසා මේ ගාථාව කීවේය.
වැද්දාගේ අතින් ගැලවී වනයට පලා යන බෝධිසත්ත්ව වටුවා.
“යම් පුරුෂයෙක් (කළ යුතු දේ ගැන) නොසිතන්නේ ද, හෙතෙම විශේෂයකට (දුකින් මිදීමට) නොපැමිණෙයි. මා විසින් සිතන ලද කර්මයේ ඵලය බලව; මම මරණයෙන් ද බන්ධනයෙන් ද මිදුණෙමි.”
එහි පිණ්ඩාර්ථය (කෙටි අරුත) මෙසේය: පුරිසො (පුරුෂයා) දුකට පැමිණ, “මෙනම් උපාය මාර්ගයකින් මේ දුකෙන් මිදෙන්නෙමි” යි අචින්තයන්තො (නොසිතන්නේ), තමා පැමිණි දුකෙන් මිදීම නම් වූ විසෙසං නාධිගච්ඡති (විශේෂයකට නොපැමිණෙයි). දැන් වනාහි මා විසින් චින්තිත (සිතන ලද) ක්රියාවේ ඵලං පස්ස (විපාකය බලව). ඒ උපායෙන්ම මම වධබන්ධනා මුත්තොස්මි (මරණයෙන් ද බන්ධනයෙන් ද මිදුණේ වෙමි). මෙසේ බෝධිසත්ත්වයෝ තමා කළ උපක්රමය කීහ.
ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය ගළපා නිම කළ සේක. “එකල මරණයෙන් මිදුණු වටුවා නම් දැන් බුදු වූ මම ම වෙමි.”
අටවැනි වූ වට්ට ජාතක වර්ණනාව යි.