ත්‍රිපිටකය
ඛුද්දකනිකායෙ ඛුද්දක නිකාය
පටිසම්භිදාමග්ගපාළි පටිසම්භිදා මග්ග පාළි
1. මහාවග්ගො 1. මහාවග්ගො
මාතිකා [1] ඤාණකථා (මාතෘකාව)
1. ඤාණකථා 1. ඤාණකථා
1. සුතමයඤාණනිද්දෙසො 1. සුතමයඤාණනිද්දෙසො
2. සීලමයඤාණනිද්දෙසො 2. සීලමයඤාණනිද්දෙසො
3. සමාධිභාවනාමයඤාණනිද්දෙසො 3. සමාධිභාවනාමයඤාණනිද්දෙසො
4. ධම්මට්ඨිතිඤාණනිද්දෙසො 4. ධම්මට්ඨිතිඤාණනිද්දෙසො
45
කථං පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං? අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිති ච පවත්තට්ඨිති ච නිමිත්තට්ඨිති ච ආයූහනට්ඨිති ච සඤ්ඤොගට්ඨිති ච පලිබොධට්ඨිති ච සමුදයට්ඨිති ච හෙතුට්ඨිති ච පච්චයට්ඨිති ච. ඉමෙහි නවහාකාරෙහි අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා. උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං... අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිති ච පවත්තට්ඨිති ච නිමිත්තට්ඨිති ච ආයූහනට්ඨිති ච සඤ්ඤොගට්ඨිති ච පලිබොධට්ඨිති ච සමුදයට්ඨිති ච හෙතුට්ඨිති ච පච්චයට්ඨිති ච. ඉමෙහි නවහාකාරෙහි අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා. උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං.
සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණස්ස...පෙ.... විඤ්ඤාණං නාමරූපස්ස... නාමරූපං සළායතනස්ස... සළායතනං ඵස්සස්ස... ඵස්සො වෙදනාය... වෙදනා තණ්හාය... තණ්හා උපාදානස්ස... උපාදානං භවස්ස... භවො ජාතියා... ජාති ජරාමරණස්ස උප්පාදට්ඨිති ච පවත්තට්ඨිති ච නිමිත්තට්ඨිති ච ආයූහනට්ඨිති ච සඤ්ඤොගට්ඨිති ච පලිබොධට්ඨිති ච සමුදයට්ඨිති ච හෙතුට්ඨිති ච පච්චයට්ඨිති ච. ඉමෙහි නවහාකාරෙහි ජාති පච්චයො, ජරාමරණං පච්චයසමුප්පන්නං. උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං... අනාගතම්පි අද්ධානං ජාති ජරාමරණස්ස උප්පාදට්ඨිති ච පවත්තට්ඨිති ච නිමිත්තට්ඨිති ච ආයූහනට්ඨිති ච සඤ්ඤොගට්ඨිති ච පලිබොධට්ඨිති ච සමුදයට්ඨිති ච හෙතුට්ඨිති ච පච්චයට්ඨිති ච. ඉමෙහි නවහාකාරෙහි ජාති පච්චයො, ජරාමරණං පච්චයසමුප්පන්නං. උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං.
45
[48] කෙසේ නම් ප්‍රත්‍ය ප්‍රත්‍යයොත්පන්න ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනීමේ ප්‍රඥාව ධම්මට්ඨිති ඤාණය වේද? අවිද්‍යාව සංස්කාරයන්ගේ ඉපදීමට හේතුවද, පැවැත්මට හේතුවද, නිමිත්ත නම් හේතුවද, ව්‍යාපාර හේතුවද, සම්බන්ධ කිරීමේ හේතුවද, බැඳීමේ හේතුවද, මූල හේතුවද උපස්ථම්භක හේතුවද වෙයි මේ නව ආකාරයෙන් අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යය වෙයි. සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයෝයි. මේ ධර්ම දෙක ප්‍රත්‍ය ප්‍රත්‍යසමුත්පන්න ධර්මයෝ යයි පිරිසිඳ දැනගන්නාවූ ප්‍රඥාව ධර්මස්ථිති ඥානයයි. අතීත කාලයෙහිද, අනාගත කාලයෙහිද, අවිද්‍යාව සංස්කාරයන්ගේ (ii) ඉපදීමට හේතුවද, පැවැත්මට හේතුවද, නිමිත්ත නම් හේතුවද ව්‍යාපාර හේතුවද සම්බන්ධ හේතුවද, බැඳීම් හේතුවද මූල හේතුවද, උපස්තම්භ හේතුවද වෙයි. මේ නව ආකාරයෙන් අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය වේ.
[49] සංස්කාරයෝ ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නෝය, (ii) මේ ධර්මදෙක ප්‍රත්‍යය සමුත්පන්නයයි ප්‍රත්‍යය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන් පිරිසිඳ දැනගන්නා ප්‍රඥාව ධම්මට්ඨිතිඤාණයයි. (iii) සංස්කාරයෝ විඤ්ඤාණයෝ (48 (ii) යොදාගත යුතුයි) මේ නව ආකාරයෙන් සංස්කාර ප්‍රත්‍යය වේ. (මෙහි (ii) යොදාගත යුතුයි.) විඤ්ඤාණය නාමරූපයාගේ (48 (ii) යොදන්න) මේ නව ආකාරයෙන් විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යයවේ. (මෙහි (ii) නාමරූපය සළායතනයාගේ (48 (ii) මේ නව ආකාරයෙන් නාමරූපය ප්‍රත්‍යවේ. (මෙහි (ii) සළායතනය ස්පර්ශයාගේ (48 (ii) මේ නව ආකාරයෙන් සළායතනය ප්‍රත්‍යයවේ. (මෙහි (ii) ස්පර්ශය වේදනාවගේ (48 (ii) මේ නව ආකාරයෙන් ස්පර්ශය ප්‍රත්‍යයවේ. (මෙහි (ii) වේදනාව තණ්හාවගේ (48 (ii) මේ නව ආකාරයෙන් වේදනාව ප්‍රත්‍යය වේ. (මෙහි (ii)) තණ්හාව උපාදානයාගේ (48 (ii) මේ නව ආකාරයෙන් තණ්හාව ප්‍රත්‍යයවේ. (මෙහි (ii) උපාදානය භවයාගේ (48 (ii)) මේ නව ආකාරයෙන් උපාදානය ප්‍රත්‍යයවේ. මෙහි (ii) භවය ජාතියගේ (48 (ii) මේ නව ආකාරයෙන් භවය ප්‍රත්‍යයවේ. මෙහි (ii) ජාතිය ජරාමරණ දෙකට ඉපදීම් හේතුවද, පැවැත්මට හේතුවද, නිමිත්ත නම් හේතුවද, ව්‍යාපාර හේතුවද, සම්බන්ධ හේතුවද, බැඳීම් හේතුවද, උපස්තම්භක හේතුවද, ප්‍රත්‍යය හේතුවද, වෙයි. මේ නව ආකාරයෙන් ජාතිය ප්‍රත්‍යයවේ. ජරාමරණ ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නෝය. මේ ධර්ම දෙක ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නෝයයි ප්‍රත්‍යය ප්‍රත්‍යයොත්පන්නයන් පිරිසිඳ දැනගන්නා ප්‍රඥාව ධම්මට්ඨිති ඤාණයයි. අතීත කාලයෙහිද අනාගත කාලයෙහිද ජාතිය ජරා මරණ දෙක ඉපදීමේ හේතුවද පැවැත්මේ හේතුවද නිමිත්ත නම් හේතුවද යන මේ නව ආකාරයෙන් ජාතිය ප්‍රත්‍ය නමි. ජරාමරණය ප්‍රත්‍යයොත්පන්න නමි.
46
අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නා. උභොපෙතෙ ධම්මා හෙතුසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං... අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නා. උභොපෙතෙ ධම්මා හෙතුසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං.
සඞ්ඛාරා හෙතු, විඤ්ඤාණං හෙතුසමුප්පන්නං...පෙ.... විඤ්ඤාණං හෙතු, නාමරූපං හෙතුසමුප්පන්නං... නාමරූපං හෙතු, සළායතනං හෙතුසමුප්පන්නං... සළායතනං හෙතු, ඵස්සො හෙතුසමුප්පන්නො... ඵස්සො හෙතු, වෙදනා හෙතුසමුප්පන්නා... වෙදනා හෙතු, තණ්හා හෙතුසමුප්පන්නා... තණ්හා හෙතු, උපාදානං හෙතුසමුප්පන්නං... උපාදානං හෙතු, භවො හෙතුසමුප්පන්නො... භවො හෙතු, ජාති හෙතුසමුප්පන්නා... ජාති හෙතු, ජරාමරණං හෙතුසමුප්පන්නං. උභොපෙතෙ ධම්මා හෙතුසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං... අනාගතම්පි අද්ධානං ජාති හෙතු, ජරාමරණං හෙතුසමුප්පන්නං. උභොපෙතෙ ධම්මා හෙතුසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං.
අවිජ්ජා පටිච්චා, සඞ්ඛාරා පටිච්චසමුප්පන්නා. උභොපෙතෙ ධම්මා පටිච්චසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං... අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජා පටිච්චා, සඞ්ඛාරා පටිච්චසමුප්පන්නා. උභොපෙතෙ ධම්මා පටිච්චසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං.
සඞ්ඛාරා පටිච්චා, විඤ්ඤාණං පටිච්චසමුප්පන්නං...පෙ.... විඤ්ඤාණං පටිච්චා, නාමරූපං පටිච්චසමුප්පන්නං... නාමරූපං පටිච්චා, සළායතනං පටිච්චසමුප්පන්නං... සළායතනං පටිච්චා, ඵස්සො පටිච්චසමුප්පන්නො... ඵස්සො පටිච්චා, වෙදනා පටිච්චසමුප්පන්නා... වෙදනා පටිච්චා, තණ්හා පටිච්චසමුප්පන්නා... තණ්හා පටිච්චා, උපාදානං පටිච්චසමුප්පන්නං... උපාදානං පටිච්චා, භවො පටිච්චසමුප්පන්නො... භවො පටිච්චා, ජාති පටිච්චසමුප්පන්නා... ජාති පටිච්චා, ජරාමරණං පටිච්චසමුප්පන්නං. උභොපෙතෙ ධම්මා පටිච්චසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං... අනාගතම්පි අද්ධානං ජාති පටිච්චා, ජරාමරණං පටිච්චසමුප්පන්නං. උභොපෙතෙ ධම්මා පටිච්චසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං.
අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා. උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං . අතීතම්පි අද්ධානං... අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා. උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං.
සඞ්ඛාරා පච්චයා, විඤ්ඤාණං පච්චයසමුප්පන්නං...පෙ.... විඤ්ඤාණං පච්චයො, නාමරූපං පච්චයසමුප්පන්නං... නාමරූපං පච්චයො, සළායතනං පච්චයසමුප්පන්නං... සළායතනං පච්චයො, ඵස්සො පච්චයසමුප්පන්නො... ඵස්සො පච්චයො, වෙදනා පච්චයසමුප්පන්නා... වෙදනා පච්චයො, තණ්හා පච්චයසමුප්පන්නා... තණ්හා පච්චයො, උපාදානං පච්චයසමුප්පන්නං... උපාදානං පච්චයො, භවො පච්චයසමුප්පන්නො... භවො පච්චයො, ජාති පච්චයසමුප්පන්නා... ජාති පච්චයො, ජරාමරණං පච්චයසමුප්පන්නං. උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං... අනාගතම්පි අද්ධානං ජාති පච්චයො, ජරාමරණං පච්චයසමුප්පන්නං. උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති - පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං.
46
අවිද්‍යාව හේතුවයි. සංස්කාරයෝ හේතුවෙන් උපන් ධර්මයෝයි මේ ධර්ම දෙකම හේතුවෙන් උපන් ධර්මයෝයයි ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ දැනගන්නාවූ ප්‍රඥාව ධම්මට්ඨිති ඤාණයයි. මේ ධර්ම දෙක ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත්තෝයයි පිරිසිඳ දැනගන්නා ප්‍රඥාව ධම්මට්ඨිති ඤාණයයි. අතීත කාලයෙහිද අනාගත කාලයෙහිද අවිද්‍යාව හේතුවය.
[50] සංස්කාරයෝ හේතුවෙන් උපන් ධර්මයෝය (ii) මේ ධර්ම දෙක හේතුව හා හේතුවෙන් උපන් ධර්මයෝයි ප්‍රත්‍යයෙන් පිරිසිඳ දැනගන්නා නුවණ ධර්ම ස්ථිති ඥාන යයි (iii) සංස්කාරයෝ හේතුවය විඤ්ඤාණය හේතුවෙන් උපන්නේයයි මෙහි (ii) යොදන්න) විඤ්ඤාණය හේතුවය නාමරූපය හේතුවෙන් උපන්නේයයි (මෙහි (ii) සළායතනය හේතුවය. ඵස්සය හේතුවෙන් උපන්නේයයි (මෙහි (ii) ඵස්සය හේතුවය වේදනාව හේතුවෙන් උපන්නේයයි (මෙහි (ii) වේදනාව හේතුවය. තණ්හාව හේතුවෙන් උපන්නේයයි (මෙහි (ii) තණ්හාව හේතුවය. උපාදානය හේතුවෙන් උපන්නේයයි (මෙහි (ii) උපාදානය හේතුවය. භවය හේතුවෙන් උපන්නේයයි (මෙහි (ii) භවය හේතුවය ජාතිය හේතුවෙන් උපන්නේයයි (මෙහි (ii) ජාතිය හේතුවය. ජරාමරණය හේතුවෙන් උපන්නේයයි (මෙහි (ii) මේ ධර්ම දෙක හේතුව හා හේතුවෙන් උපන් ධර්මයෝයයි ප්‍රත්‍යය පිරිසිඳ දැනගන්නා නුවණ ධම්මට්ඨිති ඤාණයයි අතීත කාලයෙහිද අනාගත කාලයෙහිද ජාතිය හේතුවය ජරාමරණ හේතුවෙන් උපන්නේය. ධර්ම දෙකම හේතුවෙන් උපන් ධර්මයෝයයි ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳදැනගන්නා ප්‍රඥාව ධම්මට්ඨිති ඤාණයයි.
[51] අවිද්‍යාව නිසා හටගන්නාවූ සංස්කාරයෝ පටිච්ච සමුප්පන්නයෝය (ii) මේ ධර්ම දෙක පටිච්ච සමුප්පන්නයෝයයි ප්‍රත්‍යය පිරිසිඳ දැනීමෙහි ප්‍රඥාව ධම්මට්ඨිති ඤාණයයි (iii) අතීත කාලයෙහිද, අනාගත කාලයෙහිද සංස්කාරයෝ අවිද්‍යාව නිසා හටගන්නාහුය (මෙහි (ii) යොදන්න) සංස්කාරයන් නිසා විඤ්ඤාණය පටිච්ච සමුප්පන්නයි (මෙහි (ii) යොදන්න) විඤ්ඤාණ නිසා නාමරූපය පටිච්චසමුප්පන්නයි ((ii) යොදන්න) නාමරූප නිසා සළායතනය පටිච්චසමුප්පන්නයි ((ii) යොදන්න) සළායතනය නිසා ස්පර්ශය පටිච්චසමුප්පන්න වේ. (ii) යොදන්න) ස්පර්ශය නිසා වේදනාව පටිච්චසමුප්පන්නවෙයි ((ii) යොදන්න) වේදනාව නිසා තෘෂ්ණාව පටිච්චසමුප්පන්නවේ. ((ii) යොදන්න) තෘෂ්ණාව නිසා උපාදානය පිරිසිඳ පටිච්චසමුප්පන්නවේ. (ii) යොදන්න) උපාදාන නිසා භවය පටිච්ච සමුප්පන්නවේ. (ii) යොදන්න) භවය නිසා ජාතිය පටිච්චසමුප්පන්න වෙයි. භවය නිසා ජරාමරණ පටිච්චසමුප්පන්න වෙයි ((ii) යොදන්න) අතීත කාලයෙහිද අනාගත කාලයෙහිද ජාතිය නිසා ජරාමරණ පටිච්ච සමුප්පන්න වෙයි. ((ii) යොදන්න) අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යය වෙයි. සංස්කාරයෝ) ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයෝය ((ii) යොදන්න) අතීත කාලයෙහිද අනාගතකාලයෙහිද අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යය සංස්කාරයෝ ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නාහ. ((ii) යොදන්න) සංස්කාර ප්‍රත්‍යයන් විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නාහ. ((ii) යොදන්න) විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය නාමරූපය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය, නාමරූපය ප්‍රත්‍යය සලායතනය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය, සලායතන ප්‍රත්‍යය ස්පර්ශය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය, ස්පර්ශය ප්‍රත්‍යය වේදනාව ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය, වේදනාව ප්‍රත්‍යය තණ්හාව ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය, තෘෂ්ණාව ප්‍රත්‍යය උපාදානය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය, උපාදානය ප්‍රත්‍යය භවය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය, භවය ප්‍රත්‍යය ජාතිය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය. ජාතිය ප්‍රත්‍යය ජරා මරණ දෙක ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය. මේ ධර්ම දෙකම ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නාහයි ප්‍රත්‍යයෙන් පිරිසිඳ දන්නා ප්‍රඥාව ධම්මට්ඨිති ඤාණයයි අතීත කාලයෙහිද අනාගත කාලයෙහිද ජාතිය ප්‍රත්‍යය ජරාමරණ ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නේය. මේ ධර්ම දෙක ප්‍රත්‍යයෙන් උපන්නාහයි ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ දැනගන්නා ප්‍රඥාව ධම්මට්ඨිති ඤාණයයි.
47
පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා, ආයූහනා සඞ්ඛාරා, නිකන්ති තණ්හා, උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවො. ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයා. ඉධ පටිසන්ධි විඤ්ඤාණං, ඔක්කන්ති නාමරූපං, පසාදො ආයතනං, ඵුට්ඨො ඵස්සො, වෙදයිතං වෙදනා. ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ඉධුපපත්තිභවස්මිං පුරෙකතස්ස කම්මස්ස පච්චයා. ඉධ පරිපක්කත්තා ආයතනානං මොහො අවිජ්ජා, ආයූහනා සඞ්ඛාරා, නිකන්ති තණ්හා උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවො. ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ඉධ කම්මභවස්මිං ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයා. ආයතිං පටිසන්ධි විඤ්ඤාණං, ඔක්කන්ති නාමරූපං, පසාදො ආයතනං, ඵුට්ඨො ඵස්සො, වෙදයිතං වෙදනා. ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ආයතිං උපපත්තිභවස්මිං ඉධ කතස්ස කම්මස්ස පච්චයා. ඉතිමෙ චතුසඞ්ඛෙපෙ තයො අද්ධෙ තිසන්ධිං වීසතියා ආකාරෙහි පටිච්චසමුප්පාදං ජානාති පස්සති අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣති. තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණං, පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා. තෙන වුච්චති - ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං’’.
47
[52] පූර්වකර්ම භවයෙහි මෝහය අවිද්‍යාවයි පූර්ව චෙතනා සංස්කාරයෝයි. නිකන්තිය තෘෂ්ණාවයි දැඩිකොට අල්වා ගැනීම උපාදානයයි චෙතනාව භවයයි පූර්ව කර්ම භවයෙහි මේ ධර්මපස මේ භවයෙහි ප්‍රති සන්ධියට ප්‍රත්‍යයෝයි. මෙහි ප්‍රතිසන්ධියවූ විඤ්ඤාණයයි. මවුගැබට පිවිසීම නාමරූපයයි. ප්‍රසාදය ආයතනයි ස්පර්ශ කිරීම ස්පර්ශයයි. විඳීම් වේදනායි. උප්පත්ති භවයෙහි මේ ධර්මපස පෙර කරණලද කර්මයාගේ ප්‍රත්‍යයෙන් පවත්නාහුය. මෙහි ආයතනයන් මූකල පුද්ගලයා විසින් කර්ම රැස් කිරීමෙහි මෝහය අවිද්‍යාවයි. පූර්ව චෙතනා සංස්කාරයෝයි. නිකන්තිය තෘෂ්ණාවයි. දැඩිව අල්වා ගැනීම උපාදානයයි. චෙතනාව භවයයි. මේ කර්ම භවයෙහි මේ ධර්මපස මතු ප්‍රතිසන්ධියට ප්‍රත්‍යයෝයි. මතු භවයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය විඤ්ඤාණයයි. මවුකුසට බැස ගැනීම නාම රූපයයි. ප්‍රසාදය ආයතනයයි. ස්පර්ශ කිරීම ඵස්සයයි. විඳීම වේදනායි මේ ධර්මපස මතු උපදින භවයෙහි මෙහි කරණ ලද කර්මයාගේ ප්‍රත්‍යයෙන් වෙත් මෙසේ මේ සංක්ෂෙප සතරක් ඇත්තාවූද කාලතුනක් ඇත්තාවූද විසි ප්‍රකාරයක් ඇත්තාවූද, සන්ධිතුනක් ඇත්තාවූද, පටිච්චසමුප්පාදය දනියි දකියි දැනගන්නා ලද්දක්කොට ප්‍රතිවෙධකරයි. එය දැනීම් අර්ථයෙන් ඤාණ නම් වෙයි. ප්‍රකාරයෙන් දන්නා අර්ථයෙන් ප්‍රඥා නම්වෙයි. එහෙයින් ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ දැනගන්නා ඥානය පච්චයට්ඨිති ඤාණයයි කියනු ලැබේ.
5. සම්මසනඤාණනිද්දෙසො 5. සම්මසනඤාණනිද්දෙසො
6. උදයබ්බයඤාණනිද්දෙසො 6. උදයබ්බයඤාණනිද්දෙසො
7. භඞ්ගානුපස්සනාඤාණනිද්දෙසො 7. භඞ්ගානුපස්සනාඤාණනිද්දෙසො
8. ආදීනවඤාණනිද්දෙසො 8. ආදීනවඤාණනිද්දෙසො
9. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණනිද්දෙසො 9. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණනිද්දෙසො
10. ගොත්‍රභුඤාණනිද්දෙසො 10. ගොත්‍රභුඤාණනිද්දෙසො
11. මග්ගඤාණනිද්දෙසො 11. මග්ගඤාණනිද්දෙසො
12. ඵලඤාණනිද්දෙසො 12. ඵලඤාණනිද්දෙසො
13. විමුත්තිඤාණනිද්දෙසො 13. විමුත්තිඤාණනිද්දෙසො
14. පච්චවෙක්ඛණඤාණනිද්දෙසො 14. පච්චවෙක්ඛණඤාණනිද්දෙසො
15. වත්ථුනානත්තඤාණනිද්දෙසො 15. වත්ථුනානත්තඤාණනිද්දෙසො
16. ගොචරනානත්තඤාණනිද්දෙසො 16. ගොචරනානත්තඤාණනිද්දෙසො
17. චරියානානත්තඤාණනිද්දෙසො 17. චරියානානත්තඤාණනිද්දෙසො
18. භූමිනානත්තඤාණනිද්දෙසො 18. භූමිනානත්තඤාණනිද්දෙසො
19. ධම්මනානත්තඤාණනිද්දෙසො 19. ධම්මනානත්තඤාණනිද්දෙසො
20-24. ඤාණපඤ්චකනිද්දෙසො 20-24. ඤාණපඤ්චකනිද්දෙසො
25-28. පටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසො 25-28. පටිසම්භිදාඤාණනිද්දෙසො
29-31. ඤාණත්තයනිද්දෙසො 29-31. ඤාණත්තයනිද්දෙසො
32. ආනන්තරිකසමාධිඤාණනිද්දෙසො 32. ආනන්තරිකසමාධිඤාණනිද්දෙසො
33. අරණවිහාරඤාණනිද්දෙසො 33. අරණවිහාරඤාණනිද්දෙසො