ත්‍රිපිටකය
පාරායනවග්ගනිද්දෙසො පාරායනවග්ගනිද්දෙසො
1. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 1. අජිත මානවක පුච්ඡා නිද්දේසය
2. තිස්සමෙත්තෙය්‍යමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 2. තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය සූත්‍ර නිර්දෙශය
3. පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 3. පුණ්ණ මානවක සූත්‍ර නිර්දෙශය
4. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 4. මෙත්තගු මානවක සූත්‍ර නිර්දෙශය
5. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 5. ධොතක මානවක සූත්‍ර නිර්දෙශය
6. උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 6. උපසීව මානවක සූත්‍ර නිර්දෙශය
7. නන්දමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 7. නන්ද මානවක සූත්‍ර නිර්දෙශය
46
සන්ති ලොකෙ මුනයො, [ඉච්චායස්මා නන්දො]
ජනා වදන්ති තයිදං කථංසු;
ඤාණූපපන්නං මුනි නො වදන්ති, උදාහු වෙ ජීවිතෙනූපපන්නං (ජීවිකෙනූපපන්නං (ස්‍යා.)) .
සන්ති ලොකෙ මුනයොති. සන්තීති සන්ති සංවිජ්ජන්ති අත්ථි උපලබ්භන්ති. ලොකෙති අපායලොකෙ...පෙ.... ආයතනලොකෙ. මුනයොති මුනිනාමකා ආජීවකා නිගණ්ඨා ජටිලා තාපසා . (දෙවා ලොකෙ මුනයොති සඤ්ජානන්ති, න ච තෙ මුනයො) (( ) එත්ථන්තරෙ පාඨො නත්ථි ස්‍යා. පොත්ථකෙ) ති. සන්ති ලොකෙ මුනයො. ඉච්චායස්මා නන්දොති. ඉච්චාති පදසන්ධි...පෙ..... ආයස්මාති පියවචනං...පෙ..... නන්දොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං...පෙ.... අභිලාපොති - ඉච්චායස්මා නන්දො.
ජනා වදන්ති තයිදං කථංසූති. ජනාති ඛත්තියා ච බ්‍රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච. වදන්තීති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති. තයිදං කථංසූති සංසයපුච්ඡා විමතිපුච්ඡා ද්වෙළ්හකපුච්ඡා අනෙකංසපුච්ඡා ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති - ජනා වදන්ති තයිදං කථංසු.
ඤාණූපපන්නං මුනි නො වදන්තීති . අට්ඨ සමාපත්තිඤාණෙන වා පඤ්චාභිඤ්ඤාඤාණෙන වා උපෙතං සමුපෙතං උපාගතං සමුපාගතං උපපන්නං සමුපපන්නං සමන්නාගතං මුනිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - ඤාණූපපන්නං මුනි නො වදන්ති.
උදාහු වෙ ජීවිතෙනූපපන්නන්ති උදාහු අනෙකවිවිධඅතිපරමදුක්කරකාරිකලූඛජීවිතානුයොගෙන උපෙතං සමුපෙතං උපාගතං සමුපාගතං උපපන්නං සමුපපන්නං සමන්නාගතං මුනිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - උදාහු වෙ ජීවිතෙනූපපන්නං. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො -
‘‘සන්ති ලොකෙ මුනයො, [ඉච්චායස්මා නන්දො]
ජනා වදන්ති තයිදං කථංසු;
ඤාණූපපන්නං මුනි නො වදන්ති, උදාහු වෙ ජීවිතෙනූපපන්න’’න්ති.
46
(7-1)
1. “ලෝකයෙහි මුනීහු ඇත්තාහයි කියත්” යනු ඇත්තාහ, විද්‍යමානවෙත්, ලැබෙත් යනුයි. ‘මුනීහු’ යනු මුනි නම්වූ ආජීවකයෝ, නිඝණ්ඨයෝ, ජටිලයෝ, තාපසයෝ, දෙවියෝ යන මොව්හු ලෝකයෙහි මුනීහුයයි දැනගනිත්. ඔවුහු ලෝකයෙහි මුනීහු වෙත්යයි ජනයෝ කියත්. ආයුෂ්මත් නන්දතෙම මෙසේ කීය. ‘ඔබවහන්සේ විසින් මෙය කියනු මැනවි’ යන්නෙහි ජනයෝ නම් ක්ෂත්‍රියයෝද, බ්‍රාහ්මණයෝද වෛශ්‍යයෝද, ශුද්‍රයෝද, ගෘහස්ථයෝද ප්‍රව්‍රජිතයෝද, දෙවියෝද, මිනිස්සුද ඔවුහු ලෝකයෙහි මුනීහු යයි කියත්, ප්‍රකාශ කරත්, ව්‍යවහාර කරත්. ‘කෙසේ නම්’ එය ප්‍රකාශ කරද්ද, යන්නෙහි ‘කෙසේනම්’ යනු සංසය පුච්ඡා, විමති පුච්ඡා, මෙල්හක පුච්ඡා, අනෙකංස පුච්ඡා, මෙසේ වූයේද, මෙසේ නුවූයේද, කුමක් වූයේද, කෙසේවූයේදැයි යනුයි.
2. “කවර ඥානයක් උපන් බැවින් ඔවුහු මුනීහූයයි කියද්ද?” යනු අෂ්ට සමාපත්ති ඥානයෙන් හෝ පඤ්චාභිඥ්ඥානයෙන් හෝ යුක්තවූවහුට, පැමිණියහුට මුනියයි කියත්, ප්‍රකාශ කරත්ද යනුයි.
3. “නැතහොත් දුෂ්කර ජීවිකාවෙන් යුක්ත බැවින්ද” යනු කවර නම් දුෂ්කරවූ රූක්ෂවූ දිවිපැවැත්මකින් යුක්ත වූවහුට මුනියයි කියද්ද, ව්‍යවහාර කරද්ද යනුයි. එහෙයින් ඒ බ්‍රාහ්මණතෙම මෙසේ කීය.
47
න දිට්ඨියා න සුතියා න ඤාණෙන,
මුනීධ නන්ද කුසලා වදන්ති;
විසෙනිකත්වා (විසෙනිංකත්වා (ක.) මහානි. 68) අනීඝා නිරාසා, චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්‍රූමි.
න දිට්ඨියා න සුතියා න ඤාණෙනාති. න දිට්ඨියාති න දිට්ඨසුද්ධියා. න සුතියාති න සුතසුද්ධියා. න ඤාණෙනාති නපි අට්ඨසමාපත්තිඤාණෙන නපි පඤ්චාභිඤ්ඤාඤාණෙන නපි මිච්ඡාඤාණෙනාති - න දිට්ඨියා න සුතියා න ඤාණෙන.
මුනීධ නන්ද කුසලා වදන්තීති. කුසලාති යෙ තෙ ඛන්ධකුසලා ධාතුකුසලා ආයතනකුසලා පටිච්චසමුප්පාදකුසලා සතිපට්ඨානකුසලා සම්මප්පධානකුසලා ඉද්ධිපාදකුසලා ඉන්ද්‍රියකුසලා බලකුසලා බොජ්ඣඞ්ගකුසලා මග්ගකුසලා ඵලකුසලා නිබ්බානකුසලා දිට්ඨසුද්ධියා වා සුතසුද්ධියා වා අට්ඨසමාපත්තිඤාණෙන වා පඤ්චාභිඤ්ඤාඤාණෙන වා මිච්ඡාඤාණෙන වා දිට්ඨෙන වා සුතෙන වා උපෙතං සමුපෙතං උපාගතං සමුපාගතං උපපන්නං සමුපපන්නං සමන්නාගතං මුනිං න වදන්ති න කථෙන්ති න භණන්ති න දීපයන්ති න වොහරන්තීති - මුනීධ නන්ද කුසලා වදන්ති.
විසෙනිකත්වා අනීඝා නිරාසා, චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්‍රූමීති සෙනා වුච්චති මාරසෙනා, කායදුච්චරිතං මාරසෙනා, වචීදුච්චරිතං මාරසෙනා, මනොදුච්චරිතං මාරසෙනා, රාගො මාරසෙනා, දොසො මාරසෙනා, මොහො මාරසෙනා, කොධො...පෙ.... උපනාහො... මක්ඛො... පළාසො... ඉස්සා... මච්ඡරියං... මායා... සාඨෙය්‍යං... ථම්භො... සාරම්භො... මානො... අතිමානො... මදො... පමාදො... සබ්බෙ කිලෙසා සබ්බෙ දුච්චරිතා සබ්බෙ දරථා සබ්බෙ පරිළාහා සබ්බෙ සන්තාපා සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරා මාරසෙනා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා -
‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා, දුතියා අරති වුච්චති;
තතියා ඛුප්පිපාසා තෙ, චතුත්ථී තණ්හා පවුච්චති.
‘‘පඤ්චමං ථිනමිද්ධං තෙ, ඡට්ඨා භීරූ පවුච්චති;
සත්තමී විචිකිච්ඡා තෙ, මක්ඛො ථම්භො තෙ අට්ඨමො;
ලාභො සිලොකො සක්කාරො, මිච්ඡාලද්ධො ච යො යසො.
‘‘යො චත්තානං සමුක්කංසෙ, පරෙ ච අවජානාති;
එසා නමුචි තෙ සෙනා (එසා තෙ නමුචි සෙනා (ස්‍යා. ක.) සු. නි. 441), කණ්හස්සාභිප්පහාරිනී;
න නං අසූරො ජිනාති, ජෙත්වා ච ලභතෙ සුඛ’’න්ති.
යතො චතූහි අරියමග්ගෙහි සබ්බා ච මාරසෙනා සබ්බෙ ච පටිසෙනිකරා (විසෙනිංකත්වා (ක.) මහානි. 68) කිලෙසා ජිතා ච පරාජිතා ච භග්ගා විප්පලුග්ගා (විප්පලුග්ගතා (ස්‍යා.) පස්ස මහානි. 28) පරම්මුඛා, තෙන වුච්චන්ති විසෙනිකත්වා. අනීඝාති රාගො නීඝො, දොසො නීඝො, මොහො නීඝො, කොධො නීඝො, උපනාහො නීඝො...පෙ.... සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරා නීඝා. යෙසං එතෙ නීඝා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා තෙ වුච්චන්ති අනීඝා. නිරාසාති ආසා වුච්චති තණ්හා. යො රාගො සාරාගො...පෙ.... අවිජ්ජා ලොභො අකුසලමූලං. යෙසං එසා ආසා තණ්හා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, තෙ වුච්චන්ති නිරාසා අරහන්තො ඛීණාසවා. විසෙනිකත්වා අනීඝා නිරාසා, චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්‍රූමීති යෙ තෙ විසෙනිකත්වාව අනීඝා ච නිරාසා ච චරන්ති විහරන්ති ඉරියන්ති වත්තෙන්ති පාලෙන්ති යපෙන්ති යාපෙන්ති, තෙ ලොකෙ මුනයොති බ්‍රූමි ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති - විසෙනිකත්වා අනීඝා නිරාසා, චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්‍රූමි. තෙනාහ භගවා -
‘‘න දිට්ඨියා න සුතියා න ඤාණෙන, මුනීධ නන්ද කුසලා වදන්ති;
විසෙනිකත්වා අනීඝා නිරාසා, චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්‍රූමී’’ති.
47
(7-2)
1. “දෘෂ්ටියෙන් හෝ ශ්‍රැතියෙන් හෝ ඥානයෙන් හෝ නොවේ” යන්නෙහි දෘෂ්ටියෙන් යනු දෘෂ්ටි ශුද්ධියෙන් නොවේ, ශ්‍රැතියෙන් නොවේ, යනු ශ්‍රැත ශුද්ධියෙන් නොවේ, ඥානයෙන් යනු අෂ්ට සමාපත්ති ඥානයෙන් නොවේ පඤ්චාභිඥා ඥානයෙන් හෝ නොවේ. මිථ්‍යා ඥානයෙන් නොවේ යනුයි. ‘දක්ෂයෝ’ යනු යම් ඒ ස්කන්ධ දක්ෂයෝ ධාතු දක්ෂයෝ ආයතන දක්ෂයෝ ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද දක්ෂයෝ, සතිපට්ඨාන දක්ෂයෝ. සම්‍යක් ප්‍රධාන දක්ෂයෝ, ඍද්ධිපාද දක්ෂයෝ ඉන්ද්‍රිය දක්ෂයෝ, බල දක්ෂයෝ, බොධ්‍යංග දක්ෂයෝ මාර්ග දක්ෂයෝ, ඵල දක්ෂයෝ, නිර්වාණ දක්ෂයෝ යන ඒ දක්ෂයෝ දෘෂ්ටි ශුද්ධියෙන් හෝ ශ්‍රැත ශුද්ධියෙන් හෝ අෂ්ට සමාපත්ති ඥානයෙන් හෝ පඤ්චාභිඥා ඥානයෙන් හෝ මිථ්‍යා ඥානයෙන් හෝ දැකීමෙන් හෝ ඇසීමෙන් හෝ යුක්තවූවහුට පැමිණියහුට මුනියයි නොකියත්, ප්‍රකාශ නොකරත් යනුයි.
2. “යම් කෙනෙක් තුමූ මාරසේනාව දුරුකළාහුද කෙලෙස් දුරුකළාහුද ඔවුහු මුනීහුයයි කියමි” ‘සේනා’ යයි මාර සේනාවට කියයි. කාය දුශ්චරිතය මාරසේනාවකි. (මහා නිද්දෙසයේ (13-20 (1) යෙදිය යුතුයි) කෙලෙස් යනු රාගය, ද්වේෂය, මෝහය, ක්‍රෝධය, බද්ධවෛරය (මහා නිද්දෙශයේ (2-4) 2 මක්ඛය යන තැන සිට යෙදිය යුතුයි) සියලු අකුසල රැස්කිරීම්ද වෙති. යමෙකුට මේ දුක් ඇතිකරවණ කෙලෙස් ප්‍රහීනද මුලින් සිඳුනේද, ඉපදීමට අයොග්‍යද, ඥානය නමැති ගින්නෙන් දැවුනේද එබැවින් කෙලෙස් රහිතයයි කියත්
3. “ආශා රහිත” යනු ආශායයි තෘෂ්ණාවට කියයි. යම් රාගයක් ඇද්ද, ඇලීමක් ඇද්ද, අභිධ්‍යාවක් ලෝභයක් අකුසල මූලයක් ඇද්ද එයයි යමෙකුන්ගේ මේ ආශාව ප්‍රහීනද, මුලින් සිඳුනේද, සන්සිඳුනේද, ඉපදීමට අයොග්‍යද ඥානය නමැති ගින්නෙන් දැවුනේද ඔවුහු ආශා රහිතවූවෝ යයි කියති.
4. “හැසිරෙත්” යනු වාසය කරත්. ඉරියව් පවත්වත් පවතිත්, පාලනය කරත්. යැපෙත් යනුයි. ඔවුහු ලෝකයෙහි මුනීහුයයි කියමි, ප්‍රකාශ කරමි, දේශනා කරමි, පණවමි, විවෘත කරමි, බෙදමි, ප්‍රකට කරමි යනුයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කළහ.
48
යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ, [ඉච්චායස්මා නන්දො]
දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං;
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං, අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං.
කච්චිස්සු තෙ භගවා තත්ථ යතා චරන්තා, අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස;
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං.
යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙති. යෙ කෙචීති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං - යෙ කෙචීති. සමණාති යෙ කෙචි ඉතො බහිද්ධා පබ්බජ්ජූපගතා පරිබ්බාජකසමාපන්නා. බ්‍රාහ්මණාති යෙ කෙචි භොවාදිකාති - යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ. ඉච්චායස්මා නන්දොති. ඉච්චාති පදසන්ධි...පෙ..... ආයස්මාති පියවචනං...පෙ..... නන්දොති. තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං...පෙ.... අභිලාපොති - ඉච්චායස්මා නන්දො.
දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති දිට්ඨෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති ; සුතෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති; දිට්ඨස්සුතෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං.
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති සීලෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති; වතෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති; සීලබ්බතෙනාපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං.
අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධින්ති අනෙකවිධකොතූහලමඞ්ගලෙන (අනෙකවිධවත්ත කුතූහලමඞ්ගලෙන (ස්‍යා.)) සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං.
කච්චිසු තෙ භගවා තත්ථ යතා චරන්තාති. කච්චිස්සූති සංසයපුච්ඡා විමතිපුච්ඡා ද්වෙළ්හකපුච්ඡා අනෙකංසපුච්ඡා, ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති - කච්චිස්සු. තෙති දිට්ඨිගතිකා. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං...පෙ.... සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති - කච්චිස්සු තෙ භගවා. තත්ථ යතා චරන්තාති. තත්ථාති සකාය දිට්ඨියා සකාය ඛන්තියා සකාය රුචියා සකාය ලද්ධියා. යතාති යත්තා පටියත්තා (යතා පටියතා (ස්‍යා.)) ගුත්තා ගොපිතා රක්ඛිතා සංවුතා. චරන්තාති චරන්තා විහරන්තා ඉරියන්තා වත්තෙන්තා පාලෙන්තා යපෙන්තා යාපෙන්තාති - කච්චිස්සු තෙ භගවා තත්ථ යතා චරන්තා.
අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිසාති ජාතිජරාමරණං අතරිංසු උත්තරිංසු පතරිංසු සමතික්කමිංසු වීතිවත්තිංසු. මාරිසාති පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචනමෙතං - මාරිසාති - අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතන්ති. පුච්ඡාමි තන්ති පුච්ඡාමි තං යාචාමි තං අජ්ඣෙසාමි තං, කථයස්සු මෙති පුච්ඡාමි තං. භගවාති...පෙ.... සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති. බ්‍රූහි මෙතන්ති බ්‍රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති - පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො -
‘‘යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ, [ඉච්චායස්මා නන්දො]
දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං;
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං, අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං.
‘‘කච්චිස්සු තෙ භගවා තත්ථ යතා චරන්තා,
අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස;
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙත’’න්ති.
48
(7-3)
1. “යම්කිසි මේ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ වෙද්ද” යන්නෙහි යම්කිසි යනු සියල්ලෙන් සියල්ල සර්වප්‍රකාරයෙන් සර්වප්‍රකාරය ඉතිරිනොකොට ගන්නා වචනයකි. මේ යම්කිසි යනුයි. (ii) ‘ශ්‍රමණයෝ’ යනු යම්කිසි මේ ශාසනයෙන් පිටත් පැවිදි බවට පත්වූවෝ හෝ පරිබ්‍රාජක බවට පැමිණියෝ හෝ යනුයි. ‘බමුණෝ’ යනු යම්කිසි භොවාදී නම්වූ බ්‍රාහ්මණයෝයි. දැකි දෙයෙහිද ඇසූ දෙයෙහිද ශුද්ධිය කියත් යනු දැකි දෙයින්ද ශුද්ධිය විශුද්ධිය, පාරිශුද්ධිය, මුක්තිය, විමුක්තිය, පරිමුක්තිය කියත්. ප්‍රකාශ කරත්. ව්‍යවහාර කරත්, ඇසූ දෙයින්ද ශුද්ධිය විශුද්ධිය පාරිශුද්ධිය මුක්තිය විමුක්තිය පරිමුක්තිය ප්‍රකාශ කරත්. දැකි දෙයින් හා ඇසූදෙයින්ද ශුද්ධිය විශුද්ධිය පාරිශුද්ධිය මුක්තිය විමුක්තිය පරිමුක්තිය ප්‍රකාශ කරත්. ව්‍යවහාර කරත්. ශීලව්‍රතයෙන්ද ශුද්ධිය විශුද්ධිය පාරිශුද්ධිය මුක්තිය විමුක්තිය පරිමුක්තිය ප්‍රකාශ කරත්.
2. “නොයෙක් ආකාරයෙන් ශුද්ධිය කියත්” යනු නානා විධ ව්‍රත චරණයෙන් හා මංගලයයි සම්මත මිථ්‍යා මතවලින්ද ශුද්ධිය විශුද්ධිය පාරිශුද්ධිය මුක්තිය විමුක්තිය පරිමුක්තිය කියත්, ප්‍රකාශ කරත්, යනුයි.
49
යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ, [නන්දාති භගවා]
දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං;
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං, අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං;
කිඤ්චාපි තෙ තත්ථ යතා චරන්ති, නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්‍රූමි.
යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙති. යෙ කෙචීති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං - යෙ කෙචීති. සමණාති යෙ කෙචි ඉතො බහිද්ධා පබ්බජ්ජූපගතා පරිබ්බාජකසමාපන්නා. බ්‍රාහ්මණාති යෙ කෙචි භොවාදිකාති - යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ. නන්දාති භගවාති. නන්දාති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං...පෙ.... සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති - නන්දාති භගවා.
දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති දිට්ඨෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති; සුතෙනපි සුද්ධිං...පෙ.... දිට්ඨස්සුතෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං.
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති සීලෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති ; වතෙනපි සුද්ධිං...පෙ.... වොහරන්ති; සීලබ්බතෙනාපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං.
අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධින්ති අනෙකවිධකොතූහලමඞ්ගලෙන සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං.
කිඤ්චාපි තෙ තත්ථ යතා චරන්තීති. කිඤ්චාපීති පදසන්ධි පදසංසග්ගො පදපාරිපූරී අක්ඛරසමවායො බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතා පදානුපුබ්බතාපෙතං - කිඤ්චාපීති. තෙති දිට්ඨිගතිකා. තත්ථාති සකාය දිට්ඨියා සකාය ඛන්තියා සකාය රුචියා සකාය ලද්ධියා. යතාති යත්තා පටියත්තා ගුත්තා ගොපිතා රක්ඛිතා සංවුතා. චරන්තීති චරන්ති විහරන්ති ඉරියන්ති වත්තෙන්ති පාලෙන්ති යපෙන්ති යාපෙන්තීති - කිඤ්චාපි තෙ තත්ථ යතා චරන්ති.
නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්‍රූමීති ජාතිජරාමරණං න තරිංසු න උත්තරිංසු න පතරිංසු න සමතික්කමිංසු න වීතිවත්තිංසු, ජාතිජරාමරණා අනික්ඛන්තා අනිස්සටා අනතික්කන්තා අසමතික්කන්තා අවීතිවත්තා, අන්තොජාතිජරාමරණෙ පරිවත්තෙන්ති, අන්තොසංසාරපථෙ පරිවත්තෙන්ති, ජාතියා අනුගතා, ජරාය අනුසටා, බ්‍යාධිනා අභිභූතා, මරණෙන අබ්භාහතා අතාණා අලෙණා අසරණා අසරණීභූතාති බ්‍රූමි ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති - නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්‍රූමි. තෙනාහ භගවා -
‘‘යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ, [නන්දාති භගවා]
දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං;
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං, අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං;
කිඤ්චාපි තෙ තත්ථ යතා චරන්ති, නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්‍රූමී’’ති.
49
3. “හුදෙක් (කිසිසේත්) මෙහි යම්සේ හැසිරෙද්ද යන්නෙහි හුදෙක් යන අර්ථයවූ කිඤ්චාපි යනු ස්වර ගැලපීමයි. ස්වර පරිපූරණයයි අකුරු සම කිරීමයි. පද සිළුටු කිරීමයි. මේ කිඤ්චාපි යනුයි. “ඔවුහු” යනු දෘෂ්ටිගතිකයෝයි, එහි යනු ස්වකීය දෘෂ්ටියෙහි, ස්වකීය කැමැත්තෙහි, ස්වකීය රුචියෙහි, ස්වකීය ලබ්ධියෙහි යනුයි.
4. “සංචරණය වූවාහු” යනු ගොපනය වූවාහු හැසිරෙන්නාහු, වාසය කරන්නාහු, ඉරියව් පවත්වන්නාහු, යනුයි. හුදෙක් ඔවුහු එහි හැසුරුනාහු ජාතිය හා ජරාව තරණය නොකළාහුයයි කියමි. යනු ජාති ජරා මරණයන් එතර නොකළාහ, නොඉක්මවූහ. ජාති ජරා මරණයන් නොඉක්මවූ බැවින් ජාති ජරා මරණයෙහි ඇතුළත පෙරළෙත්, සංසාර වට්ටයෙහි පෙරළෙත්. (ii) ජාතිය අනුව ගියෝ ජරාවෙන් විසුරුවන ලද්දෝ, ව්‍යාධියෙන් මඩනා ලද්දෝ මරණයෙන් පහර ලැබුවෝ ආරක්ෂාවක් නැත්තෝ අසරණවූවෝ යයි කියමි, පනවමි, තබමි, විවෘත කරමි, ජාති ජරාව තරණය නොකළාහුයයි කියමි යනුයි, එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළහ.
50
යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ, [ඉච්චායස්මා නන්දො]
දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං;
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං, අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං.
තෙ චෙ මුනී බ්‍රූසි අනොඝතිණ්ණෙ, අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ;
අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස, පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං.
යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙති. යෙ කෙචීති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං - යෙ කෙචීති. සමණාති යෙ කෙචි ඉතො බහිද්ධා පබ්බජ්ජූපගතා පරිබ්බාජකසමාපන්නා. බ්‍රාහ්මණාති යෙ කෙචි භොවාදිකාති - යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ. ඉච්චායස්මා නන්දොති. ඉච්චාති පදසන්ධි...පෙ.... ඉච්චායස්මා නන්දො.
දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති දිට්ඨෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති; සුතෙනාපි සුද්ධිං...පෙ.... දිට්ඨස්සුතෙනාපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං.
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති සීලෙනාපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති; වතෙනාපි සුද්ධිං...පෙ.... වොහරන්ති; සීලබ්බතෙනාපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං.
අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධින්ති අනෙකවිධකොතූහලමඞ්ගලෙන සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං.
තෙ චෙ මුනී බ්‍රූසි අනොඝතිණ්ණෙති. තෙ චෙති දිට්ඨිගතිකෙ. මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං...පෙ.... සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනි . බ්‍රූසි අනොඝතිණ්ණෙති කාමොඝං භවොඝං දිට්ඨොඝං අවිජ්ජොඝං අතිණ්ණෙ අනතික්කන්තෙ අසමතික්කන්තෙ අවීතිවත්තෙ අන්තොජාතිජරාමරණෙ පරිවත්තෙන්තෙ අන්තොසංසාරපථෙ පරිවත්තෙන්තෙ ජාතියා අනුගතෙ ජරාය අනුසටෙ බ්‍යාධිනා අභිභූතෙ මරණෙන අබ්භාහතෙ අතාණෙ අලෙණෙ අසරණෙ අසරණීභූතෙ. බ්‍රූසීති බ්‍රූසි ආචික්ඛසි දෙසෙසි පඤ්ඤපෙසි පට්ඨපෙසි විවරසි විභජසි උත්තානීකරොසි පකාසෙසීති - තෙ චෙ මුනී බ්‍රූසි අනොඝතිණ්ණෙ.
අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ, අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිසාති අථ කො එසො සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය ජාතිජරාමරණං අතරි උත්තරි පතරි සමතික්කමි වීතිවත්තයි. මාරිසාති පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචනමෙතං මාරිසාති - අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ, අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතන්ති. පුච්ඡාමි තන්ති පුච්ඡාමි තං යාචාමි තං අජ්ඣෙසාමි තං පසාදෙමි තං. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං...පෙ.... සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති. බ්‍රූහි මෙතන්ති බ්‍රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති - පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙතං. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො -
‘‘යෙ කෙචිමෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ, [ඉච්චායස්මා නන්දො]
දිට්ඨස්සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං;
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං, අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං.
තෙ චෙ මුනී බ්‍රූසි අනොඝතිණ්ණෙ, අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ;
අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස, පුච්ඡාමි තං භගවා බ්‍රූහි මෙත’’න්ති.
50
(7-4)
1. “යම්කිසි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ වෙත්ද” යන්නෙහි යම්කිසි යනු (7-3) 1 යෙදිය යුතුයි.) මෙසේ නන්දතෙම කීයේය, යනුයි. මුනි යනු “මොන” යයි ඥානයට කියයි. ‘ඔඝසතරණය නොකළවුන් කීයෙහිය’ යනු කාමොඝය, භවොඝය, දිට්ඨොගය, අවිජ්ජොඝය, තරණය නොකළවුන්, නොඉක්මවූවන්, කීයෙහිය. ඔව්හු ජාති ජරා මරණයෙහි පෙරළෙත්. සංසාර වට්ටයෙහි පෙරළෙත්, ජාතිය අනුව ගියාහු (7-3 (ii) යෙදිය යුතුයි.) පිහිටක් නැත්තාහුයයි කීයෙහිය.
2. “එසේ නම් නිදුකානන් වහන්ස දිව්‍ය මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි කවරෙක් ජාති ජරාවන් තරණය කළේද” යනු මේ දෙවියන් සහිත මරුන් සහිත බඹුන් සහිත ලෝකයෙහි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සහිත ප්‍රජාවෙහි කවරෙක් ජාති ජරා මරණයන් තරණය කළේද? ඉක්මවූයේද යනුයි. ‘නිදුකාණෙනි’ යනු ප්‍රිය වචනයයි, ගරු වචනයයි, සැලකිය යුතු වචනයයි, මේ නිදුකානෙනි, යනුයි. ‘මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විචාරමි, දේශනා කරණු මැනවි, යනු එය විචාරමි, එය ආරාධනා කරමි’ එය ඉල්ලමි යනුයි.
3. “භගවත්” යනු ගෞරව වචනයයි. (මහා නිද්දෙසයේ 7-2 (1) යෙදිය යුතුයි.) ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ පැනවීමයි. ඒ මේ භගවත් යනුයි ‘මෙය කියනු මැනව’ යනු දේශනා කරණු මැනවි, කියනු මැනවි, පනවනු මැනවි, තබනු මැනවි, විවෘත කරණු මැනවි. බෙදනු මැනවි, ප්‍රකට කරණු මැනවි, යනුයි. එහෙයින් ඒ බ්‍රාහ්මණතෙම මෙසේ කීය.
51
නාහං සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ, [නන්දාති භගවා]
ජාතිජරාය නිවුතාති බ්‍රූමි;
යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා, සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං.
අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං, තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ (අනාසවා යෙ (ස්‍යා. ක.)) ;
තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්‍රූමි.
නාහං සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ, නන්දාති භගවා ජාතිජරාය නිවුතාති බ්‍රූමීති නාහං, නන්ද, සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා ජාතිජරාය ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති වදාමි. අත්ථි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා යෙසං ජාති ච ජරාමරණඤ්ච පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මාති බ්‍රූමි ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති - නාහං සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ නන්දාති භගවා ජාතිජරාය නිවුතාති බ්‍රූමි.
යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා, සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බන්ති යෙ සබ්බා දිට්ඨසුද්ධියො පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්‍යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වා. යෙ සබ්බා සුතසුද්ධියො පහාය...පෙ.... යෙ සබ්බා මුතසුද්ධියො පහාය, යෙ සබ්බා දිට්ඨසුතමුතසුද්ධියො පහාය යෙ සබ්බා සීලසුද්ධියො පහාය, යෙ සබ්බා වතසුද්ධියො පහාය, යෙ සබ්බා සීලබ්බතසුද්ධියො පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්‍යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති - යෙ සීධ දිට්ඨංව සුතං මුතං වා, සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං.
අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බන්ති අනෙකවිධකොතූහලමඞ්ගලෙන සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්‍යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති - අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං.
තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා සෙ, තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්‍රූමීති. තණ්හාති රූපතණ්හා සද්දතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ධම්මතණ්හා. තණ්හං පරිඤ්ඤායාති තණ්හං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා - ඤාතපරිඤ්ඤාය, තීරණපරිඤ්ඤාය, පහානපරිඤ්ඤාය. කතමා ඤාතපරිඤ්ඤා? තණ්හං ජානාති (පජානාති (ස්‍යා.) පරිජානාති (ක.) මහානි. 13) ‘‘අයං රූපතණ්හා, අයං සද්දතණ්හා, අයං ගන්ධතණ්හා, අයං රසතණ්හා, අයං ඵොට්ඨබ්බතණ්හා, අයං ධම්මතණ්හා’’ති ජානාති පස්සති - අයං ඤාතපරිඤ්ඤා.
කතමා තීරණපරිඤ්ඤා? එවං ඤාතං කත්වා තණ්හං තීරෙති අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො...පෙ.... නිස්සරණතො තීරෙති - අයං තීරණපරිඤ්ඤා.
කතමා පහානපරිඤ්ඤා? එවං තීරයිත්වා තණ්හං පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා - ‘‘යො, භික්ඛවෙ, තණ්හාය ඡන්දරාගො තං පජහථ. එවං සා තණ්හා පහීනා භවිස්සති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා’’. අයං පහානපරිඤ්ඤා. තණ්හං පරිඤ්ඤායාති තණ්හං ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. අනාසවාති චත්තාරො ආසවා - කාමාසවො, භවාසවො, දිට්ඨාසවො, අවිජ්ජාසවො. යෙසං ඉමෙ ආසවා පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා, තෙ වුච්චන්ති අනාසවා අරහන්තො ඛීණාසවා - තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා.
තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්‍රූමීති යෙ තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා, තෙ කාමොඝං තිණ්ණා භවොඝං තිණ්ණා දිට්ඨොඝං තිණ්ණා අවිජ්ජොඝං තිණ්ණා සබ්බසංසාරපථං තිණ්ණා උත්තිණ්ණා නිත්තිණ්ණා අතික්කන්තා සමතික්කන්තා වීතිවත්තාති බ්‍රූමි ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති - තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්‍රූමි. තෙනාහ භගවා -
‘‘නාහං සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණාසෙ, [නන්දාති භගවා]
ජාතිජරාය නිවුතාති බ්‍රූමි;
යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා, සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං.
අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං, තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ;
තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්‍රූමී’’ති.
51
(7-5)
1. “(භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) නන්දයෙනි මම සියලු ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ජාති ජරා වැළඳ ගත්තාහුයයි නොකියමි” යනු නන්දය සියලුම ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ජාති ජරාවෙන් ගැවසී ගත්තාහු වැසුනාහු වැළඳ ගත්තාහුයයි මම නොකියමි. ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ප්‍රතිසන්ධියද ජාති ජරා මරණයන්ද ප්‍රහීනකළාහු මුලින් සින්දාහු අග සිඳිනලද තල් ගසක් මෙන්කළාහු සම්පූර්ණ අභාවයට පැමිණවූවාහු නැවත ඉපදීමට අයොග්‍ය කළාහු ඇත්තාහයි කියමි. දේශනා කරමි, පනවමි, තබමි, විවෘත කරමි, බෙදමි, ප්‍රකට කරමි, යනුයි.
2. “නන්දය, මම සියලු ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ජාති ජරාවෙන් වෙළුනාහුයයි නොකියමි” යනු යම් කෙනෙක් මේ ලෝකයෙහි දැකි, ඇසූ, ස්පර්ශ කළ දේ හෝ ශීල ව්‍රතයන් හෝ සියල්ල දුරුකොට යන්නෙහි “සියල්ල” යනු යම් ඒ සියලු දෘෂ්ටි ශුද්ධීන් දුරුකොට, බැහැරකොට සම්පූර්ණ අභාවයට පමුණුවා යම් ඒ සියලු ශ්‍රැත ශුද්ධීන් යම් ඒ සියලු මූත ශුද්ධීන්, යම් ඒ සියලු ස්පර්ශ ශුද්ධීන් දුරුකොට යම් ඒ දැකි, ඇසූ ඉන්ද්‍රිය තුණකින් ස්පර්ශ කළ ශුද්ධීන් දුරුකොට යම් ඒ සියලු ශීල ශුද්ධීන් දුරුකොට, චුත ශුද්ධීන් දුරුකොට, ශීල ව්‍රත ශුද්ධීන් දුරුකොට, බැහැරකොට සම්පූර්ණ අභාවයට පමුණුවා යනුයි. නොයෙක් ආකාර දෘෂ්ටි යනු නොයෙක් ආකාර මංගලයයි සම්මත මිථ්‍යා මතවලින් ශුද්ධිය, විශුද්ධිය, පාරිශුද්ධිය, මුක්තිය, විමුක්තිය, පරිමුක්තිය දුරුකොට යනුයි.
3. “තෘෂ්ණාව මනාකොට දැන ආශ්‍රව රහිතවූ ඒ මනුෂ්‍යයෝ කාමාදී සැඩ වතුරෙන් එතරවූහයි කියමි,” යන්නෙහි තෘෂ්ණා නම් රූප තෘෂ්ණා, ශබ්ද තෘෂ්ණා, ගන්ධ තෘෂ්ණා, රශ තෘෂ්ණා, ස්පර්ශ තෘෂ්ණා, ධර්ම තෘෂ්ණා යනුයි. “තෘෂ්ණාව දැන” යනු තෘෂ්ණාව ඥාත, තීරණ, පහාන යන දැනීම් තුනින් දැනයනුයි. “ආශ්‍රව රහිතවූවෝ” යන්නෙහි ආශ්‍රව සතරෙකි. කාමාසව, භවාසව, දිට්ඨාසව, අවිජ්ජාසව යනුයි. යමෙකුන්ගේ මේ ආශ්‍රවයෝ ප්‍රහීනද මුලින් උදුරන ලද්දේද, අග සිඳි තල්ගසක් මෙන් කරණ ලද්දේද, නැවත නූපදනා බවට පමුණුවන ලද්දේද ඔවුහු ආශ්‍රව රහිතයෝයයි කියත්.
4. “යම් කෙනෙක්” යනු අර්හත් ක්ෂීණාශ්‍රවයෝයි. “තෘෂ්ණාව දැන අනාශ්‍රවවූවෝ ඇත්ද ඔවුහු කාමාදී සැඩ වතුරෙන් එතරවූයේ යයි කියමි” යනු යමෙක් තෘෂ්ණාව දැන ආශ්‍රව රහිතවූවෝද මමද ඔවුහු කාමොඝය, භවොඝය, දිට්ඨොඝය, අවිජ්ජොඝය එතර කළාහුයයි සියලු සංසාර පථය එතර කළාහුයයි කියමි. යනුයි.
52
එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො, සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකං;
යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා, සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං.
අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං, තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ;
අහම්පි තෙ ඔඝතිණ්ණාති බ්‍රූමි.
එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනොති. එතන්ති තුය්හං වචනං බ්‍යප්පථං දෙසනං අනුසාසනං අනුසිට්ඨං නන්දාමි අභිනන්දාමි මොදාමි අනුමොදාමි ඉච්ඡාමි සාදියාමි පත්ථයාමි පිහයාමි අභිජප්පාමි. මහෙසිනොති කිං මහෙසි භගවා? මහන්තං සීලක්ඛන්ධං එසී ගවෙසී පරියෙසීති මහෙසි...පෙ.... කහං නරාසභොති මහෙසීති - එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො.
සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකන්ති. සුකිත්තිතන්ති සුකිත්තිතං සුආචික්ඛිතං (ස්වාචික්ඛිතං (ක.)) සුදෙසිතං සුපඤ්ඤපිතං සුපට්ඨපිතං සුවිවටං සුවිභත්තං සුඋත්තානීකතං සුපකාසිතං. ගොතමනූපධීකන්ති උපධී වුච්චන්ති කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අභිසඞ්ඛාරා ච. උපධිප්පහානං උපධිවූපසමං උපධිනිස්සග්ගං උපධිපටිප්පස්සද්ධං අමතං නිබ්බානන්ති - සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකං.
යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා, සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බන්ති යෙ සබ්බා දිට්ඨසුද්ධියො පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්‍යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වා. යෙ සබ්බා සුතසුද්ධියො...පෙ.... යෙ සබ්බා මුතසුද්ධියො... යෙ සබ්බා දිට්ඨසුතමුතසුද්ධියො... යෙ සබ්බා සීලසුද්ධියො... යෙ සබ්බා වතසුද්ධියො... යෙ සබ්බා සීලබ්බතසුද්ධියො පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්‍යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති - යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා, සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං.
අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බන්ති අනෙකවිධකොතූහලමඞ්ගලෙන සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්‍යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති - අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං.
තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ, අහම්පි තෙ ඔඝතිණ්ණාති බ්‍රූමීති. තණ්හාති රූපතණ්හා සද්දතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ධම්මතණ්හා. තණ්හං පරිඤ්ඤායාති තණ්හං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා - ඤාතපරිඤ්ඤාය, තීරණපරිඤ්ඤාය (තිරණපරිඤ්ඤාය (ස්‍යා.)), පහානපරිඤ්ඤාය. කතමා ඤාතපරිඤ්ඤා ? තණ්හං ජානාති - අයං රූපතණ්හා, අයං සද්දතණ්හා, අයං ගන්ධතණ්හා, අයං රසතණ්හා, අයං ඵොට්ඨබ්බතණ්හා, අයං ධම්මතණ්හාති ජානාති පස්සති - අයං ඤාතපරිඤ්ඤා.
කතමා තීරණපරිඤ්ඤා? එවං ඤාතං කත්වා තණ්හං තීරෙති (තිරෙති (ස්‍යා.)) අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො සල්ලතො අඝතො ආබාධතො පරතො පලොකතො ඊතිතො උපද්දවතො භයතො උපසග්ගතො චලතො පභඞ්ගුතො අද්ධුවතො අතාණතො අලෙණතො අසරණතො අසරණීභූතතො රිත්තතො තුච්ඡතො සුඤ්ඤතො අනත්තතො ආදීනවතො විපරිණාමධම්මතො අසාරකතො අඝමූලතො වධකතො විභවතො සාසවතො සඞ්ඛතතො මාරාමිසතො ජාතිධම්මතො ජරාධම්මතො බ්‍යාධිධම්මතො මරණධම්මතො සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මතො සංකිලෙසධම්මතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතො තීරෙති - අයං තීරණපරිඤ්ඤා.
කතමා පහානපරිඤ්ඤා? එවං තීරයිත්වා තණ්හං පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති - අයං පහානපරිඤ්ඤා.
තණ්හං පරිඤ්ඤායාති තණ්හං ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. අනාසවාති චත්තාරො ආසවා - කාමාසවො, භවාසවො, දිට්ඨාසවො, අවිජ්ජාසවො. යෙසං ඉමෙ ආසවා පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා, තෙ වුච්චන්ති අනාසවා අරහන්තො ඛීණාසවා. තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ, අහම්පි තෙ ඔඝතිණ්ණාති. බ්‍රූමීති යෙ තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා, අහම්පි තෙ කාමොඝං තිණ්ණා භවොඝං තිණ්ණා දිට්ඨොඝං තිණ්ණා අවිජ්ජොඝං තිණ්ණා සබ්බසංසාරපථං තිණ්ණා උත්තිණ්ණා නිත්තිණ්ණා අතික්කන්තා සමතික්කන්තා වීතිවත්තාති බ්‍රූමි වදාමිති - තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ, අහම්පි තෙ ඔඝතිණ්ණාති බ්‍රූමි. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො -
‘‘එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො, සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකං;
යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා, සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං.
අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං, තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ;
අහම්පි තෙ ඔඝතිණ්ණාති බ්‍රූමී’’ති.
52
8. හෙමකමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 8. හෙමක මානවක නිර්දෙශය
9. තොදෙය්‍යමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 9. තොදෙය්‍යමානවක සූත්‍ර නිර්දේශය
10. කප්පමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 10. කප්පමානවක සූත්‍ර නිර්දෙශය
11. ජතුකණ්ණිමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 11. ජතුකණ්ණි මානවක සූත්‍ර නිර්දෙශය
12. භද්‍රාවුධමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 12. භද්‍රාවුධ මානවක සූත්‍ර නිද්දෙශය