“පරපාණරොධා” (අනුන්ගේ ප්රාණ නසමින්) යන මේ දේශනාව ශාස්තෲන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන සමයෙහි පැරණි ඇතිරිල්ලක් අරබයා වදාළ සේක. මෙහි කථා වස්තුව විනය පිටකයේ (පාරාජිකා පාලියේ) විස්තර වශයෙන් දක්වා ඇත. මෙය එහි සාරාංශයයි: ආයුෂ්මත් උපසේන තෙරුන් වහන්සේ උපසම්පදාවෙන් වස් දෙකක් ඇති කෙනෙක්ව සිටියදී, එක් වසක් ඇති සද්ධිවිහාරික ශිෂ්ය භික්ෂුව සමඟ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹි අවස්ථාවේ උන්වහන්සේගේ ගැරහුමට ලක්වූහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේ වැඳ ආපසු ගොස් විදර්ශනා වඩා රහත් භාවයට පත්ව, අල්පේච්ඡතා ආදී ගුණවලින් යුක්තව තෙළෙස් ධුතාංග සමාදන් වූහ. තමන්ගේ පිරිස ද තෙළෙස් ධුතාංගධාරීන් කරවා, භාග්යවතුන් වහන්සේ තුන් මසක් විවේකීව (පටිසල්ලීන) වැඩ වෙසෙද්දී පිරිවර සහිතව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹියහ. පිරිස නිසා පළමුව නින්දා ලබා, පසුව අදැහැමි කතිකාවට අනුව නොපැවතීම නිසා (ධුතාංගධාරී බැවින්) දෙවනුව සාධුකාර ලැබූහ. “මෙතැන් පටන් ධුතාංගධාරී භික්ෂූහු කැමති පරිදි පැමිණ මා දකිත්වා”යි ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් කරන ලද අනුග්රහය ඇතිව නික්ම ගොස් භික්ෂූන්ට ඒ කරුණ සැල කළහ. එතැන් පටන් භික්ෂූහු ධුතාංගධාරීන් බවට පත්ව ශාස්තෲන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණ, ශාස්තෲන් වහන්සේ විවේක සුවයෙන් නැගිටි කල්හි, (තමන් පොරොවාගෙන ගිය) ඒ ඒ පංසුකූල සිවුරු තැන් තැන්වල දමා තමන්ගේ (පැරණි) සිනිඳු සිවුරුම ගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ බොහෝ භික්ෂූන් සමඟ සේනාසනවල චාරිකාවේ හැසිරෙමින් ඒ ඒ තැන වැටී තිබුණු පංසුකූල සිවුරු දැක, කරුණු විමසා, ඒ පුවත අසා; “මහණෙනි, මේ භික්ෂූන්ගේ ධුතාංග සමාදන් වීම වැඩි කල් නොපැවතියේය. එය වක (වෘක) නම් දිවියාගේ පෙහෙවස් සමාදන් වීම හා සමාන වේ”යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝසතාණන් වහන්සේ ශක්ර දේවේන්ද්රව උපන් සේක. එකල එක් වෘකයෙක් ගං ඉවුරේ ගල් තලාවක වාසය කරයි. ඉක්බිති ගඟේ ජල මට්ටම ඉහළ ගොස් ඒ ගල ජලයෙන් වට විය. වෘකයා ගලට නැග ගල්තලාව මත වැතිර ගත්තේය. ඔහුට ගොදුරු සොයා ගැනීමට මගක් නැත. ගොදුරු බිම් කරා යාමට ද මගක් නැත. ජලය ද වැඩි වෙයි. ඌ මෙසේ සිතුවේය: “මට ආහාරයක් ද නැත. ඒ සඳහා යන ගමන් මගක් ද නැත. නිකරුණේ නිදා ගන්නවාට වඩා පෙහෙවස් රැකීම උතුම්ය.” මෙසේ සිතා සිතින්ම පෙහෙවස් අධිෂ්ඨාන කොට සිල් සමාදන්ව නිදා ගත්තේය. එකල ශක්ර දෙවිඳු ආවර්ජනා කරමින් ඔහුගේ ඒ දුර්වල සිල් ගැනීම දැනගෙන, “මේ වෘකයා වෙහෙසට පත් කරන්නෙමි”යි සිතා, එළුවෙකුගේ වේශයෙන් අවුත් උගේ නුදුරෙහි පෙනී සිටියේය. වෘකයා ඌ දැක, “වෙනත් දිනයක පෙහෙවස් රැකීම ගැන බලාගන්නෙමි”යි සිතා, නොනැගිටම (සිටි ඉරියව්වෙන්) ඌ අල්ලා ගැනීමට පැන්නේය. එළුවා ද ඒ මේ අතට පැන තමන් අල්ලා ගැනීමට ඉඩ නොදුන්නේය. වෘකයා ඌ අල්ලා ගැනීමට නොහැකිව නැවතී අවුත්, “මගේ උපෝසථය තවමත් නොබිඳුණේය”යි සිතා එහිම නැවත නිදා ගත්තේය. ශක්රයා ස්වකීය ශක්ර ආත්මභාවයෙන්ම අහසෙහි සිට; “නුඹ වැනි දුර්වල අදහස් ඇත්තෙකුගේ උපෝසථ කර්මයෙන් කවර ඵලයක් ද? නුඹ මගේ ශක්රභාවය නොදැන එළු මස් කනු කැමැත්තේ වී යැ”යි ඌ වෙහෙසවා, ගරහා දෙව්ලොවටම ගියේය.
“අනුන්ගේ ප්රාණ නසමින් ජීවත් වන, මස් ලේ ආහාර කොට ඇති වෘකයා, ව්රතයක් සමාදන් වී පෙහෙවස් සමාදන් විය.”
“ශක්ර දෙවිඳු ඔහුගේ ඒ ව්රතය දැන, එළු වෙසකින් ඔහු වෙත පැමිණියේය. ලේ බොන හෙතෙම (එළුවා දැක) තපස අතහැර, (එළුවා පසුපස පැන) තපස බිඳගත්තේය.”
“එලෙසම මෙලොව ඇතැම් කෙනෙක් සමාදන් වූ සීලයෙහි දුර්වල වෙති. එළුවා නිසා වෘකයා (හෑල්ලු වූවා) මෙන් ඔවුහු තමන්ව හෑල්ලු කර ගනිති.”
මේ ගාථා තුනම බුදුබවට පත්ව දේශනා කරන ලද ගාථා ය.
එහි උපපජ්ජ උපොසථං යනු පෙහෙවස් විසීමට එළඹියේය යන්නයි. වතඤ්ඤාය යනු ඔහුගේ ඒ දුර්වල ව්රතය දැනගෙන යන්නයි. වීතතපො අජ්ඣප්පත්තො යනු පහවූ තපස් ඇත්තෙක්ව (තපස අමතක කොට) ඒ එළුවා කෑමට පැන්නේය යන අර්ථයයි. ලොහිතපො යනු ලේ බොන සත්වයා (වෘකයා) ය. තපං යනු තමන්ගේ ඒ සමාදාන වූ තපස බින්දේය යන්නයි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ශක්රයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
දසවැනි වූ වක ජාතක වර්ණනාව යි.
පස්වැනි වූ කුම්භ වර්ගය නිමියේය.
එහි ජාතක නාමාවලිය මෙසේය:
වර කුම්භ, සුපත්ත, සිරි, සුචිසම්මත, බින්දුසර, වෘෂභ, සරිතම්පති, චණ්ඩ, ජරාකපින, මක්කට හා දසවැනි වක ජාතකය ද වේ.
ඉක්බිති වර්ග නාමාවලිය මෙසේය:
සංකප්ප, පදුම, තෙවැනි උදපාන, අබ්භන්තර සහ ඝටභේද යන මේවා තික නිපාතයෙහි අලංකාරවත් වර්ගයෝ ය.
තික නිපාත වර්ණනාව නිමාවිය.
(දෙවන භාගය නිමියේය.)