“වස්සානි පඤ්ඤාස” (පනස් වසරක්) යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි (දේවදත්ත තෙරුන්) තමන් වහන්සේ මැරීමට ගත් උත්සාහයක් අරබයා වදාළ සේක. වර්තමාන කථාව පැහැදිලිය.
යටගිය දවස බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රජ කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයෝ පරෙවියෙකුව උපත ලබා බොහෝ පරෙවියන් පිරිවරාගෙන වනයෙහි පර්වත ගුහාවක වාසය කළහ. සිල්වත් වූ එක්තරා තාපසයෙක්ද ඒ පරෙවියන් වසන ස්ථානයට නුදුරින්, එක් පිටිසර ගමක් ඇසුරු කොටගෙන, අසපුවක් තනාගෙන පර්වත ගුහාවක වාසය කළේය. බෝධිසත්ත්වයෝ අතරින් පතර ඔහු සමීපයට අවුත් ධර්ම ශ්රවණය ආදී ඇසිය යුතු දෙයක් අසති. ඒ තාපසයා එහි බොහෝ කලක් වාසය කොට ඉවත්ව ගියේය. ඉක්බිති වෙනත් කපටි ජටිලයෙක් පැමිණ එහි වාසය කළේය. බෝධිසත්ත්වයෝද පරෙවියන් පිරිවරා ඔහු වෙත එළඹ, වැඳ, පිළිසඳර කථාකොට, ආශ්රමයෙහි සැරිසරා, ගිරිකඳුරක් සමීපයෙහි ගොදුරු ගෙන සවස තමන් වසන තැනට ගියහ. ඒ කපටි තාපසයා එහි පනස් වසරකට වැඩි කාලයක් වාසය කළේය.
ඉක්බිති එක් දිනක් පිටිසර ගම්වැසියෝ මොහුට පරෙවි මස් පිස දුන්නාහුය. ඔහු එහි රස තෘෂ්ණාවෙහි බැඳී, “මේ කිනම් මසක්දැ?” යි විචාරා, “පරෙවි මස්” යැයි අසා, “මගේ අසපුව පෙදෙසට බොහෝ පරෙවියෝ එති. ඔවුන් මරා මස් කෑම සුදුසුය”යි සිතීය. ඔහු:
- සහල්
- ගිතෙල්
- දීකිරි
- කිරි
- ගම්මිරිස්
ආදිය ගෙන්වාගෙන, එකත්පසෙක තබා, මුගුරක් වල්කලා සිවුර අස්සේ සඟවාගෙන පරෙවියන්ගේ පැමිණීම බලමින් පන්සල දොරටුවෙහි හුන්නේය. බෝධිසත්ත්වයෝ පරෙවියන් පිරිවරාගෙන අවුත්, ඒ කපටි ජටිලයාගේ නපුරු ක්රියාව බලා, “මේ දුෂ්ට තාපසයා අන් දිනවලට වඩා වෙනස් ඉරියව්වකින් සිටියි. කිමෙක්ද, අපගේ ජාතියට අයත් පරෙවියන්ගේ මස් මොහු කෑවේද? මොහු පරීක්ෂා කරන්නෙමි”යි සිතා, සුළං හමන දිශාවෙහි සිට ඔහුගේ සිරුරෙහි ගඳ ආඝ්රාණය කොට, “මේ තෙමේ අප මරා මස් කනු කැමැත්තේය. ඔහු සමීපයට යාම සුදුසු නැතැ”යි පරෙවියන් රැගෙන ඉවත්ව ගියහ. තාපසයා බෝසතුන් නොඑන බව දැක, “මිහිරි වචන කතාකොට මොවුන් විශ්වාසයෙන් පැමිණි කල මරා මස් කන්නට වටී” යැයි සිතා, පළමු ගාථා දෙක කීවේය.
“රෝමක පරෙවිය! අවුරුදු පනහකට වැඩි කාලයක් අපි මේ ගල් ගුහාවෙහි විසුවෙමු. එසේ වුවද පෙර සන්සුන් සිත් ඇති පක්ෂීහු මා සැක නොකරමින් මා ළඟට (අතට අසුවන මානයට) පැමිණියහ.”
“වක්කංග පක්ෂිය! දැන් ඒ පක්ෂීහු කුමක් නිසා මෙහි නොපැමිණ, කළකිරී පර්වතයෙන් අන් ගිරි කඳුරකට යතිද? පෙර පරිදි මේ පක්ෂීහු මට ගරු නොකෙරෙතියි සිතමි. නැතහොත් දිගුකල් මොවුහු පිටත වැස පැමිණි හෙයින් මේ ඔහුම යැයි (මා) නොහඳුනත්ද?”
යනුවෙන් පළමු ගාථා දෙක කීවේය.
එහි සමාධිකානි යනු සම සහ අධික (පනහට අධික) වූ යන්නයි. රොමක යනු රෝමයෙන් උපන්, පිරිසිදු කරන ලද පබළු වැනි වර්ණ ඇති ඇස් හා පා ඇති බැවින් බෝසත් පරෙවියා අමතන නාමයකි. අසඞ්කමානා යනු, මෙසේ පනස් වසරකට අධික කාලයක් මේ පර්වත ගුහාවෙහි අප වසද්දී, මේ පක්ෂීන් එක් දවසක්වත් මා කෙරෙහි සැක නොකොට, නිවුණු සිත් ඇතිවම පෙර මගේ අත දිගු කළ විට අසුවන සීමාවට (හත්ථත්තං) පැමිණියේය යන අර්ථයයි.
තෙදානි යනු ඒ පක්ෂීන් දන් යන්නයි. වක්කඞ්ගා යනු බෝධිසත්ත්වයන්ට කරන ඇමතුමකි; සියලු පක්ෂීන් ඉගිලෙන විට බෙල්ල වක්කොට ඉගිලෙන බැවින් ‘වක්කංග’ යයි කියනු ලැබේ. කිමත්ථං යනු කුමන කරුණක් දකිමින්ද? උස්සුකා යනු කලකිරුණු ස්වරූප ඇතිව ය. ගිරිකන්දරං යනු මේ පර්වතයෙන් වෙනත් පර්වත කඳුරකට ය. යථා පුරෙ යනු යම් සේ පෙර මේ පක්ෂීහු මට ගරු කොට, ප්රිය කොට සැලකුවාහුද, දැන් එසේ නොසලකති; ‘පෙර මෙහි විසූ තාපසයා වෙනත් අයෙකි, මොහු වෙනත් අයෙකි’ යැයි මොවුහු මා ගැන සිතතියි දක්වයි. චිරප්පවුත්ථා අථ වා න තෙ ඉමෙ යනු ‘මොවුන් බොහෝ කලක් වෙන්ව වාසය කොට, දිගු කලක් ඇවෑමෙන් ආ බැවින් “මේ ඔහුම යැ”යි මා නොහඳුනත්ද? එසේත් නැතිනම් අප කෙරෙහි නිවුණු සිත් ඇති පක්ෂීන් මොවුන් නොවේද? මොවුන් වෙනත් ආගන්තුක පක්ෂීහුද? මොවුන් මා වෙත කුමක් නිසා නොඑළඹෙත් දැ’යි විමසයි.
ඒ අසා බෝධිසත්ත්වයෝ ඉවත්ව සිටිමින්ම තුන්වන ගාථාව පැවසූහ:
“අපි ඔබව නොදන්නෝ නොවෙමු. අපි මෝඩයෝද නොවෙමු. (පෙර සිටි) ඒ තවුසා ඔබම ය. අපිත් ඒ පරෙවියෝම වෙමු; වෙනත් අය නොවෙමු. එහෙත් (අප මැරීමට) ඔබේ සිත මේ පරෙවි ජනතාව කෙරෙහි දූෂිත වී ඇත. එබැවින් ආජීවකය, අපි ඔබට බිය වෙමු.”
එහි න මයං සම්පමූළ්හා යනු අපි මුළා වූවෝ හෝ පමා වූවෝ නොවෙමු. චිත්තඤ්ච තෙ අස්මිං ජනෙ පදුට්ඨං යනු නුඹ ඒ තවුසාම ය, අපි ඒ පරෙවියෝම ය, අපි ඔබ නොහඳුනන්නෝ නොවෙමු; එහෙත් අප මරන්නට උපන් ඔබේ සිත මේ පරෙවි සමූහයා කෙරෙහි දූෂිත වී ඇත. ආජීවිකා යනු ජීවිකාව පිණිස පැවිදි වූ දුෂ්ට තාපසය. තෙන තමුත්තසාමා යනු ඒ කාරණයෙන් ඔබ නිසා තැති ගනිමු; ඔබට බිය වෙමු; ඔබ වෙත නොපැමිණෙමු.
එවිට කපටි තාපසයා, “මොවුන් මා හඳුනා ගත්තෝය”යි සිතා මුගුර විසි කළේය. එය ඉලක්කය වැරදී ගියේය. “පලයන්, මගේ ඉලක්කය වැරදුණි” යැයි හෙතෙම කීය. එවිට බෝධිසත්ත්වයෝ ඔහුට මෙසේ කීහ: “ඔබට මා අල්ලා ගැනීමට නොහැකිව ඉලක්කය වැරදුණේය. එහෙත් ඔබ සතර අපාය නම් වරද්දා නොගන්නෙහිය. ඔබ තවදුරටත් මෙහි වසන්නෙහි නම්, ගම්වැසියන්ට ‘මොහු සොරෙකැ’යි කියා ඔබ අල්ලා දෙන්නෙමි. වහාම පලා යව.” මෙසේ තර්ජනය කර පරෙවියා නික්ම ගියේය. ජටිලයාට එහි විසීමට නොහැකි වී වෙනත් තැනකට ගියේය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතකය ගළපා වදාළ සේක. “එකල කපටි තාපසයා වූයේ දේවදත්තය. මුල් සිල්වත් තාපසයා වූයේ සැරියුත් තෙරුන්ය. පරවි රජු වූයේ මම ම වෙමි”යි වදාළ සේක.
හත්වන රෝමක ජාතක වර්ණනාවයි.