“සඨස්ස සාඨෙය්යමිදං” (කපටියාට කරන ලද මේ කපටිකම) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සමයෙහි එක් කපටි වෙළෙන්දෙකු අරබයා දේශනා කළ සේක. සැවැත්නුවර වාසී කපටි වෙළෙන්දෙක් සහ පණ්ඩිත වෙළෙන්දෙක් යන දෙදෙනා මිතුරන් වී, ගැල් පන්සියයක බඩු පුරවාගෙන පෙරදිග සිට අපරදිගට යමින් වෙළෙඳාම් කොට, බොහෝ ලාභ ලබා සැවැත් නුවරට ආපසු පැමිණියහ. පණ්ඩිත වෙළෙන්දා කපටි වෙළෙන්දාට, “යහළුව, බඩු (ලාභය) බෙදා ගනිමු” යැයි කීවේය. එවිට කපටි වෙළෙන්දා, “මොහු බොහෝ දිනක් දුකසේ නිදාගෙන, රළු ආහාර අනුභව කොට ක්ලාන්තව සිටියි. දැන් තම නිවසේදී නොයෙක් රසයෙන් යුත් බත් අනුභව කොට අජීර්ණයෙන් මියයනු ඇත. මොහු මළ පසු මේ සියලු බඩු මුට්ටු මටම අයත් වන්නේය” යැයි සිතා, “අද නැකත හොඳ නැත, අද දිනය හොඳ නැත, හෙට බලමු, අනිද්දා බලමු” යැයි කියමින් කල් මැරීය. ඉක්බිති පණ්ඩිත වෙළෙන්දා ඔහුට බලකර බඩු බෙදවාගෙන, සුවඳ මල් රැගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස්, පුද සත්කාර කොට, වැඳ එකත්පසෙක හිඳ ගත්තේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “ඔබ පැමිණියේ කවදාදැයි” විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මා පැමිණ දැන් අඩ මසක් පමණ වේ” යැයි කී විට, “එසේ නම් කුමක් නිසා මෙසේ පමා වී බුද්ධෝපස්ථානයට පැමිණියෙහිදැයි” විමසූ කල්හි ඔහු ඒ ප්රවෘත්තිය සැළ කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, “උපාසකය, මොහු දැන් පමණක් නොව පෙරත් කපටි වෙළෙන්දෙකි” යයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇමති කුලයක ඉපදී, වියපත්ව රජුගේ විනිශ්චයකාර ඇමති තනතුරට පත් වූ සේක. එකල ගම්වැසි වෙළෙන්දෙක් හා නගරවැසි වෙළෙන්දෙක් යන දෙදෙනා මිතුරෝ වූහ. ගම්වැසි වෙළෙන්දා නගරවැසි වෙළෙන්දා වෙත යකඩ තහඩු (හීවැල්) පන්සියයක් තැන්පත් කළේය. නගරවැසි වෙළෙන්දා ඒවා විකුණා මුදල් ගෙන, යකඩ තහඩු තැබූ ස්ථානයේ මී වසුරු (මී බෙටි) විසුරුවා තැබුවේය. පසු කාලයක ගම්වැසි වෙළෙන්දා පැමිණ, “මගේ යකඩ තහඩු දෙන්න” යැයි කීවේය. කපටි නගරවැසි වෙළෙන්දා, “නුඹේ යකඩ තහඩු මීයන් විසින් කා දමා ඇතැ”යි පවසා මී බෙටි පෙන්නුවේය. ගම්වැසි වෙළෙන්දා “මීයන් කෑවා නම් එසේ වේවා! මීයන් විසින් කන ලද්දේ නම් කුමක් කරන්නද?” යැයි සිතා, ඔහුගේ (කපටි වෙළෙන්දාගේ) පුතා නෑමට රැගෙන යන බව පවසා, අතරමගදී එක් මිතුරෙකුගේ නිවසක දරුවා සඟවා, “මොහුට කිසි තැනක යන්නට නොදෙන්න” යැයි පවසා, ඇතුළු කාමරයක හිඳුවා, තමා නාගෙන කපටි වෙළෙන්දාගේ නිවසට ගියේය. ඔහු “මගේ පුතා කොහිදැ”යි විමසුවේය. “යහළුව, නුඹේ පුතා ඉවුරේ තබා මා ජලයෙහි කිමිදුණු අවස්ථාවේ, එක් උකුස්සෙක් පැමිණ නුඹේ පුතා නිය පහුරෙන් ඩැහැගෙන අහසට ඉගිලුණේය. මම අත්පුඩි ගසා කෑගසා උත්සාහ කළත් මුදා ගැනීමට නොහැකි විය.” “නුඹ බොරු කියන්නෙහිය. දරුවන් රැගෙන යන්නට පුළුවන් උකුස්සන් නැත.” “යහළුව, එය එසේ වේවා! අයුක්තියක් වුවත් මම කුමක් කරන්නද? උකුස්සාම නුඹේ පුතා ගෙන ගියේය” යැයි (ගම්වැසි වෙළෙන්දා) කීය. හෙතෙම ඔහුට තර්ජනය කරමින්, “එම්බා දුෂ්ට සොර, මිනීමරුව! දැන් නුඹ අධිකරණයට ඉදිරිපත් කර විනාශ කර දමන්නෙමි” යැයි පවසා පිටත් විය. හෙතෙම “නුඹට කැමති දෙයක් කරව” යැයි පවසා ඔහු සමගම අධිකරණය වෙත ගියේය.
කපටි වෙළෙන්දා බෝසතාණන් වහන්සේට, “ස්වාමීනි! මොහු මගේ පුතා නාන්නට රැගෙන ගියේය. මගේ පුතා කොහිදැයි ඇසූ විට උකුස්සෙකු විසින් ගෙන ගියේ යැයි කියයි. මේ නඩුව විසඳා දෙනු මැනවි” යැයි කීවේය. බෝසතාණන් වහන්සේ “මෙය ඇත්තදැ”යි අනෙකාගෙන් විමසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි! මම ඒ ළමයා රැගෙන ගියෙමි. උකුස්සෙකු විසින් ඩැහැගත් බව සත්යයකි, ස්වාමීනි” යැයි හෙතෙම පිළිතුරු දුන්නේය. “කිමෙක්ද! ලොව උකුස්සෝ දරුවන් පැහැර ගනිත්ද?” “ස්වාමීනි! මම ද නුඹ වහන්සේගෙන් ප්රශ්නයක් විමසමි. උකුස්සන්ට දරුවන් රැගෙන අහසින් යන්නට නොහැකි බව සැබෑය. එහෙත් මීයෝ යකඩ තහඩු කතිද?” “ඒ කතාව කුමක්ද?” “ස්වාමීනි, මා විසින් මොහුගේ නිවසේ යකඩ පල (හීවැල්) පන්සියයක් තබන ලදී. මේ තෙමේ, ‘මීයන් විසින් ඔබේ යකඩ පල කන ලදැ’යි කියා, ඒ යකඩ තහඩු කෑ මීයන්ගේ වර්චස් යැයි මී බෙටි පෙන්වයි. ස්වාමීනි! ඒකාන්තයෙන් මීයෝ යකඩ පල කති නම්, උකුස්සෝද දරුවන් ගෙන යති. ඉදින් මීයන් යකඩ නොකන්නාහු නම්, උකුස්සෝද දරුවන් නොගෙන යති. මේ තෙමේ වනාහි ඔබේ යකඩ තහඩු මීයන් විසින් කන ලදැයි කියයි. එබැවින් මීයන් කෑ බව හෝ නොකෑ බව හෝ දැනගනු මැනවි. මගේ නඩුව විසඳනු මැනව”යි කීවේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, “කපටියාට පෙරළා කපටිකමක්ම කර ජයගන්නෙමියි මොහු විසින් සිතන ලද්දේ වන්නට ඇතැ”යි දැන, “නුඹේ සිතුවිල්ල යහපත් ය” යැයි කියා මෙම ගාථාව වදාළ සේක.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අධිකරණයේදී නඩු තීන්දුව ප්රකාශ කිරීම
“කපටියාට (කළ යුතු) කපටි බව මනාව සිතන ලද්දකි. කපටි වූවහුට පෙරළා (කරන) කපටි බව මනාකොට අටවන ලද්දකි. ඉදින් මීයෝ යකඩ හීවැල් කෑවාහු නම්, කුමක් හෙයින් උකුස්සෝ කුමරුන් නොගෙන යන්නාහුද?”
“කපටියාටත් වඩා (අති) කපටියෝ ඇත. වංචාකාරයාට වංචාවෙන්ම පිළිතුරු දෙන්නෙක් ඇත්තේමය. පුත්රයා අහිමි වූ තැනැත්ත! හීවැල් නැති වූ තැනැත්තාට හීවැල් ලබා දෙව. එවිට හීවැල් නැති වූ තැනැත්තා නුඹේ පුතු නුඹට ආපසු ලබා දෙනු ඇත.”
එහි, සඨස්ස යනු කපටි බැවින් යුත්, කෛරාටික කමින් එක් උපායක් කොට අනුන් සන්තක දේ කන්නට වටින්නේ යයි සිතන කපටියාගේ (ක්රියාවයි). සාඨෙය්යමිදං සුචින්තිතං යනු මුලින් කළ කපටිකමට පිළිතුරු වශයෙන් කළ මේ කපටිකම, සිතන්නා වූ ඔබ විසින් මනාව සිතන ලද්දකි. පච්චොඩ්ඩිතං පටිකූටස්ස කූටං යනු කූට පුද්ගලයාට ඔබ විසින් කළ පිළිතුරු කපටිකම, (මුලින් අටවන ලද උගුලකට) පිළිතුරු වශයෙන් අටවන ලද උගුලකට සමාන අයුරින්ම කරන ලද්දකි. ඵාලං චෙ ඛාදෙය්යුං මූසිකා යනු ඉදින් මීයෝ හීවැල් හෙවත් නඟුල් තල කන්නාහු නම්, කස්මා කුමාරං කුලලා න හරෙය්යුං යනු මීයන් නඟුල් තල කද්දී උකුස්සෝ කුමක් නිසා කුමරුවන් නොගෙන යන්නාහුද? (යන අර්ථයි).
කූටස්ස හි සන්ති කූටකූටා යනු මීයන් ලවා නගුල් තල කවන ලද පුරුෂයා වන ‘මම ම කපටියා’ යයි ඔබ සිතන්නෙහිය. එබඳු කපටි පුද්ගලයෙකුට මේ ලෝකයෙහි (තවත්) බොහෝ කපටියෝ සිටිති. ‘කපටියාට කපටියෝ’ යනු කපටියාට පිළිතුරු වශයෙන් කපටිකම් කරන්නන්ට නමකි. එනම් කපටියාට පිළිතුරු දෙන කපටියන් සිටින බවයි. භවති චාපි නිකතිනො නිකත්යා යනු වංචාකාරී පුද්ගලයාගේ වංචාවට (පිළිතුරු වශයෙන් වංචා කරන) වෙනත් වංචාකාරී පුද්ගලයෙක් ඇත්තේමය. දෙහි පුත්තනට්ඨ ඵාලනට්ඨස්ස ඵාලං යනු පුතා නැති වූ පුරුෂය! ඔබ නගුල් තල නැති වූ මොහුට නගුල් තල දෙන්න. මා තෙ පුත්තමහාසි ඵාලනට්ඨො යනු ඉදින් ඔබ ඔහුට නගුල් තල නොදෙන්නෙහි නම්, ඔබේ පුතා ඔහු විසින් ගෙන යනු ඇත. (එබැවින්) ඔහුට ඒ දරුවා නොගෙන යාමට සලස්වන්න; මොහුට නගුල් තල දෙන්න. (එවිට කපටි වෙළෙන්දා) “ස්වාමීනි! මගේ පුතා දෙන්නේ නම් නගුල් තල දෙමි” යි කීවේය. (අනෙකා) “ස්වාමීනි! මගේ නගුල් තල දෙන්නේ නම් පුතා දෙමි” යි කීවේය. මෙසේ පුතා නැතිවූ තැනැත්තා පුතා ද, නගුල් තල නැතිවූ තැනැත්තා නගුල් තල ද නැවත ලබා, දෙදෙනාම තම තමන්ගේ කර්මානුරූපව ගියහ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එදා කපටි වෙළෙන්දා වූයේ දැන් මේ කපටි වෙළෙන්දාමය. එදා පණ්ඩිත වෙළෙන්දා වූයේ දැන් මේ පණ්ඩිත වෙළෙන්දාමය. විනිශ්චය දුන් ඇමතියා වනාහි මම ම වූවෙමි.”
අටවන වූ කූටවාණිජ ජාතක වර්ණනාවයි.