“ඉසීන මන්තරං කත්වා” යන මේ දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙරෙහි වැඩවාසය කරන සමයේ කොසොල් රජතුමා අරබයා වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේටත් භික්ෂු සංඝයාටත් මහත් වූ ලාභ සත්කාර ලැබුණේය. ඒ කෙසේද යත්:

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්කාර ලබන, ගරු කරනු ලබන, මානයට පත්, පූජා ලබන, ගරු බුහුමන් ලබන කෙනෙක් වූ සේක. උන්වහන්සේට පහත දෑ ලැබුණි:

1. සිවුරු
2. පිණ්ඩපාත
3. සෙනසුන්
4. ගිලන්පස සහ බෙහෙත් පිරිකර

භික්ෂු සංඝයාටද එසේම සත්කාර ලැබුණේය; පිරිකර ලැබුණේය. නමුත් අන්‍ය තීර්ථක පරිබ්‍රාජකයෝ සත්කාර නොලදහ; පිරිකර ආදියද නොලදහ.

මෙසේ පිරිහුණු ලාභ සත්කාර ඇති තීර්ථකයෝ රෑ දවල් රහසේ රැස්ව සාකච්ඡා කළහ: “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් උපන් තැන් පටන් අපි නැසුණු ලාභ සත්කාර ඇත්තෝ වෙමු. ශ්‍රමණ ගෞතමයෝ ලාභයෙන් සහ යසසින් අගතැන්පත් වූහ. උන්වහන්සේට මේ සම්පත ලැබෙන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද?”
එවිට ඔවුන්ගෙන් ඇතැමෙක් මෙසේ කීහ: “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මුළු දඹදිවටම උතුම් වූ භූමි මස්තකයක වැඩවසන සේක. ඒ නිසා උන්වහන්සේට මේ ලාභ සත්කාර උපදී.”
අනෙක් අය කීවේ, “ඒ කතාවේ සත්‍යයක් ඇත. අපිත් ජේතවනයට පිටුපසින් තීර්ථක ආරාමයක් කරවමු. එවිට අපිත් ලාභ ලබන්නෝ වන්නෙමු,” යනුවෙනි.
ඒ සියල්ලෝම “එසේය” යැයි තීරණය කොට, “ඉදින් අපි රජතුමාට නොදන්වා ආරාමයක් කරවන්නෙමු නම් භික්ෂූහු අපව වළක්වන්නාහ. අල්ලස් ලබා ගෙන බිඳ නොවැටෙන කෙනෙක් නම් නැත. ඒ නිසා රජතුමාට අල්ලසක් දී ආරාමයට භූමි භාගය ලබා ගන්නෙමු” යි සාකච්ඡා කළහ. ඔවුහු උපස්ථායකයන්ගෙන් මුදල් ඉල්ලාගෙන රජතුමාට ලක්ෂයක් දී, “මහරජතුමනි, අපි ජේතවනාරාමය පිටුපස තීර්ථක ආරාමයක් කරන්නෙමු. ඉදින් භික්ෂූහු ‘එය කරන්නට නොදෙමු’ යැයි ඔබතුමන්ට කියත් නම්, උන්වහන්සේලාට පිළිතුරක් නොදිය යුතුය” යැයි කීවාහුය. රජතුමා අල්ලසට ගිජු වී “යහපතැයි” කියා එය පිළිගත්තේය.

තීර්ථකයෝ රජතුමා තමන් වෙත නම්මාගෙන වඩුවන් කැඳවා වැඩ පටන් ගත්හ. මහත් ඝෝෂාවක් ඇති විය. ශාස්තෲන් වහන්සේ “ආනන්ද, මේ මහත් ඝෝෂාව කරන්නේ කවුරුන්ද?” යැයි විචාළ සේක. “ස්වාමීනි, අන්‍ය තීර්ථකයෝ ජේතවනය පිටුපස තීර්ථක ආරාමයක් කරවති. මේ එහි ඝෝෂාවයි.”
“ආනන්දය, මේ ස්ථානය තීර්ථක ආරාමයකට නුසුදුසුයි. තීර්ථකයෝ උස් හඬින් කථා කිරීමට කැමති අය වෙති. ඔවුන් සමඟ වාසය කළ නොහැකිය,” යැයි වදාරා භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා, “මහණෙනි, යන්න, රජුට කියා තීර්ථක ආරාමය තැනීම වළක්වන්න” යැයි වදාළ සේක.
භික්ෂු සංඝයා ගොස් රජ මාළිගයේ දොරටුව ළඟ වැඩසිටියහ. රජතුමා සංඝයා පැමිණි බව ඇසූ නමුත්, ‘තීර්ථක ආරාමය ගැන පැමිණියා විය හැකිය’යි සිතා, අල්ලස් ගෙන තිබූ නිසා “රජතුමා මාළිගාවේ නැත” යැයි කියෙව්වේය. භික්ෂූහු ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේට දැන්වූහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ, “අල්ලස නිසා මෙසේ කරයි” දැන අගසව් දෙනම යැවූ සේක. රජතුමා ඔවුන් පැමිණි බව අසා කලින් පරිදිම (නැතැයි) කියෙව්වේය. උන්වහන්සේලාද අවුත් ශාස්තෲන් වහන්සේට දැන්වූහ.
ශාස්තෲන් වහන්සේ, “සාරිපුත්තයෙනි, දැන් රජතුමාට මාළිගාවේ සැඟවී සිටීමට නොහැකි වනු ඇත. ඔහුට එළියට බැසීමට සිදුවනු ඇත” යැයි වදාරා, පසුදින පෙරවරුවෙහි හැඳපොරවා පාත්‍රය සහ සිවුර ගෙන භික්ෂූන් පන්සියයක් සමඟ රජතුමාගේ නිවසට වැඩම කළ සේක. රජතුමා ඒ බව අසා ප්‍රාසාදයෙන් බැස පාත්‍රය ගෙන ශාස්තෲන් වහන්සේ ඇතුළට වැඩමවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රධාන මහා සංඝයාට කැඳ සහ කැවිලි පූජා කොට, බුදුන් වැඳ එකත්පසෙක හිඳ ගත්තේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ රජතුමාට ධර්ම දේශනාවක් ආරම්භ කරමින්, “මහරජ, පැරණි රජවරු අල්ලස් ගෙන සිල්වතුන් අතර ඔවුනොවුන් කලහ කරවා, තමන්ගේ රටෙහි නායකත්වයෙන් පිරිහී මහා විනාශයකට පත් වූහ” යැයි වදාරා, රජතුමාගේ අයැදීම පරිදි අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.

අතීතයෙහි භරු රටෙහි භරු නම් රජෙක් රාජ්‍යය කළේය. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති ලාභීව පිරිස් අනුශාසක තවුසෙකු වී හිමාල වනයෙහි බොහෝ කාලයක් වාසය කොට, ලුණු ඇඹුල් සෙවීම පිණිස පන්සියයක් තාපසවරුන් පිරිවරාගෙන හිමාලයෙන් බැස පිළිවෙලින් භරු නගරයට පැමිණියහ. එහි පිඬු සිඟා හැසිර නුවරින් පිටතට අවුත් උතුරු දොරටුවෙහි අතු පතර විහිදුණු නුග ගසක් මුල හිඳ දන් වළඳා, එම ගස මුලම වාසය කළහ. මෙසේ ඒ සෘෂි පිරිස එහි වාසය කරද්දී, අඩ මසකට පසු වෙනත් පිරිස් අනුශාසක තවුසෙක් පන්සියයක් පිරිවර සමඟ අවුත් නගරයේ පිඬු සිඟා, නුවරින් පිටතට අවුත් දකුණු දොරටුවෙහි එවැනිම නුග ගසක් මුල හිඳ දන් වළඳා එහිම වාසය කළේය. මෙසේ ඒ තවුස් කණ්ඩායම් දෙකම කැමති තාක් කල් එහි වාසය කොට නැවත හිමාල වනයටම ගියහ.

ඔවුන් ගිය පසු දකුණු දොරටුවෙහි තිබූ නුග ගස වියළී ගියේය. ඊළඟ වාරයේ ඔවුන් නැවත එන විට, දකුණු දොරටුවෙහි නුග ගස මුල සිටි පිරිස පළමුව පැමිණියහ. තමන්ගේ නුග ගස වියළී ගොස් ඇති බව දැක, ඔවුහු පිඬු සිඟා නුවරින් පිටතට අවුත් උතුරු දොරටුව අසල ඇති (අනෙක් පිරිස සිටි) නුග ගස යටට ගොස් දන් වළඳා එහි වාසය කළහ.
අනෙක් තාපස පිරිස පසුව පැමිණ නුවර පිඬු සිඟා තමන්ගේ සුපුරුදු ගස මුලටම (උතුරු දොරටුවට) ගොස් දන් වළඳා වාසය කිරීමට සැරසුණහ. එවිට පළමු පිරිස, “මේ ගස තොපේ නොවෙයි, අපේය” යැයි කියමින් ගස නිසා ඔවුනොවුන් කලහ කළහ. කලහය විශාල විය.
එක් පිරිසක්, “අපි කලින් වාසය කළ තැන තොපිට අයිති නැතැයි” කියති. අනෙක් පිරිස, “අපි මෙවර පළමුව මෙහි ආ බැවින් තොපිට අයිති නැතැයි” කියති.
මෙසේ ඔවුහු “අපි අයිතිකරුවෝ, අපි අයිතිකරුවෝ” යැයි කියමින් කලහ කරමින්, ගස මුල අයිතිය විසඳා ගැනීම සඳහා රජ මාළිගයට ගියහ. රජතුමා මුලින් (උතුරු දොරටුවේ) විසූ සෘෂි පිරිසම එහි හිමිකරුවන් කළේය. එවිට අනෙක් පිරිස, “අපි මොවුන්ගෙන් පරාජය නොවෙමු. මෙහි අයිතිය අප සතු බව රජතුමා ලවා කියවන්නෙමු” යැයි සිතා, දිවැසින් බලා සක්විති රජවරු පරිහරණය කළ රිය මැදිරියක් දැක, එය ගෙනැවිත් රජතුමාට අල්ලස් දී, “මහරජ, අපව අයිතිකරුවන් කළ මැනව” යැයි ඉල්ලා සිටියහ.

රජතුමා අල්ලස් ගෙන, “දෙපිරිසම වාසය කරන්න” යැයි පවසා දෙපිරිසම අයිතිකරුවන් කළේය. එවිට අනෙක් සෘෂිවරු ඒ රිය මැදිරියට රන් රෝද ගෙනැවිත් අල්ලස් වශයෙන් දී, “මහරජතුමනි, අපවම අයිතිකරුවන් කළ මැනව” යැයි කීහ. රජතුමා එසේ කළේය.
එවිට තාපසවරු, “වස්තුකාමයන්ද ක්ලේශ කාමයන්ද අතහැර දමා පැවිදි වූ අප විසින් ගස් මුලක් නිසා කලහ කරමින්, අල්ලස් දෙමින් අයුතු ක්‍රියාවක් කරන ලදි” යැයි පසුතැවිලි වී, වහාම පලා ගොස් හිමාලයටම ගියහ.
භරු රටවාසී සියලු දෙවියෝ එක්ව, “සිල්වතුන් ලවා කලහ කරවීමෙන් රජතුමා විසින් අයුක්තියක් කරන ලදි” යැයි භරු රජුට කිපී, යොදුන් තුන්සියයක් පමණ වූ භරු රට මුහුදෙන් යට කරවා විනාශ කළහ (නොරටක් කළහ). මෙසේ එක් භරු රජෙකු නිසා සියලු රටවැසියෝ විනාශයට පත් වූහ.

ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව ගෙනහැර දක්වා අභිසම්බෝධියට පත්ව, පහත ගාථාවන් වදාළ සේක:

“භරු රජතුමා සෘෂිවරුන්ට අනතුරක් (භේදයක්) කොට, රාජ්‍යය සමඟ විනාශ වී ගිය බව මා විසින් අසන ලදී.”

“එනිසා නුවණැත්තෝ ඡන්දයෙන් (කැමැත්තෙන්/අල්ලසෙන්) අගතියට යාම නොපසසති. ද්වේෂයෙන් දූෂිත නොවූ සිත් ඇත්තා සත්‍යයෙන් යුත් වචනම කියන්නේය.”

එහි අර්ථය මෙසේය:
අන්තරං කත්වා: ඡන්දයෙන් අගතියට යාම හේතුවෙන් විවරයක් (අනතුරක් හෝ භේදයක්) ඇති කොට.
භරුරාජා: භරු රටේ රජතුමා.
ඉති මෙ සුතං: මෙසේ මා විසින් පෙර වූ මෙම සිද්ධිය අසන ලදී.
තස්මා හි ඡන්දාගමනං: යම් හෙයකින් ඡන්දයෙන් අගතියට ගොස් භරු රජතුමා රටවැසියන් සමඟ විනාශ වී ගියේද, එහෙයින් ඡන්දයෙන් අගතියට යාම පණ්ඩිතයෝ ප්‍රශංසා නොකරති.
අදුට්ඨචිත්තො: කෙලෙස්වලින් දූෂ්‍ය නොවූ සිත් ඇතිව.
භාසෙය්‍ය ගිරං සච්චුපසංහිතං: ස්වභාවය ඇසුරු කළ, අර්ථවත් වූ, කරුණු සහිත වූ වචනම කියන්නේය.
එහිදී භරු රජුගේ ඒ අල්ලස් ගැනීම අයුක්තියක් යැයි යමෙක් ප්‍රතික්ෂේප කරමින් සත්‍යයෙන් යුත් වචන කීවාහුද, ඔවුන් සිටි තැන ‘නාළිකේර ද්වීපය’ (පොල් දිවයින) නමින් අදත් දූපත් දහසක් පෙනෙන්නට ඇතැයි කියනු ලැබේ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, “මහරජතුමනි, ඡන්දයෙන් අගතිගාමී නොවිය යුතුයි. පැවිද්දන් ලවා කලහ ඇති කරවීම නොවටිනා දෙයක්” යැයි වදාරා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ප්‍රධාන සෘෂිවරයා වූයේ මම ය.” රජතුමා තථාගතයන් වහන්සේ දන් වළඳා වැඩි කල්හි මිනිසුන් යවා තීර්ථක ආරාමය කඩා බිඳ දම්මවන ලදී. තීර්ථකයෝ පිහිටක් නැති අය වූහ.

තුන්වන භරු ජාතක වර්ණනාව නිමියේය.