“තඤ්ච අප්පං” (එය ස්වල්පයකි) යන මේ දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් අනුගමනය නොකළ යුතු විසිඑක් ආකාරයක අනේසන (නුසුදුසු දිවි පැවතුම්) අරභයා දේශනා කරන ලදී. එක් කලෙක බොහෝ භික්ෂූහු:
- වෙදකම් කිරීමෙන් ද,
- ගිහියන්ගේ පණිවිඩ ගෙනයාම හෙවත් දූත කර්මයෙන් ද,
- අනුන්ගේ භාණ්ඩ ගෙන්වා දීම හෙවත් පහේන කර්මයෙන් ද,
- පා ගමනින් ගොස් පණිවිඩ කීමෙන් (ජංඝපේසනික) ද,
- යමක් දී වැඩි දෙයක් බලාපොරොත්තු වීමෙන් (පිණ්ඩපටිපිණ්ඩ) ද
යනාදී වූ මෙබඳු විසිඑක් ආකාර අනේසනයෙන් ජීවිකාව ගෙන ගියහ. ඒ පිළිබඳ විස්තරය සාකේත ජාතකයෙහි (ජා· 1.2.173-174) මතු සඳහන් වන්නේ ය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන් එසේ ජීවත් වන බව දැන, “මේ කාලයෙහි බොහෝ භික්ෂූහු නුසුදුසු ලෙස දිවි ගෙවති. ඔවුන් වනාහි මෙසේ ජීවත්වීමෙන් යක්ෂ ආත්මවලින් හෝ ප්රේත ආත්මවලින් නොමිදෙන්නෝ ය; ගැල උසුලන ගොනුන් වී උපදින්නෝ ය; නිරයෙහි උපදින්නෝ ය. එබැවින් මොවුන්ගේ හිතසුව පිණිස, යහපත පිණිස, මාගේ අදහසට හා වැටහීමට අනුව එක් ධර්ම දේශනාවක් කිරීම සුදුසු ය”යි සිතා භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා මෙසේ අවවාද කළ සේක: “මහණෙනි, විසිඑක් ආකාර වූ අනේසනයෙන් ප්රත්යය ඉපදවීම නොකළ යුතු ය. නුසුදුසු පරිදි උපදවා ගන්නා පිණ්ඩපාතය ගිනිගෙන දිලිසෙන යකඩ ගුලි හා සමාන ය; හලාහල විෂ හා සමාන ය. නුසුදුසු ලෙස මේ ප්රත්යය සෙවීම බුදු, පසේබුදු, ශ්රාවකයන් වහන්සේලා විසින් ගරහන ලද්දකි; ප්රතික්ෂේප කරන ලද්දකි. නුසුදුසු පරිදි උපදවන පිණ්ඩපාතය වළඳන භික්ෂුවට සතුටක් හෝ සොම්නසක් නැත. මෙසේ උපදවා ගන්නා පිණ්ඩපාතය මාගේ ශාසනයෙහි දී සැඩොලෙකුගේ ඉඳුල් ආහාරය හා සමාන ය. ඒ ප්රත්ය පරිභෝග කිරීම සතධම්ම මානවකයා විසින් සැඩොලෙකුගේ ඉඳුල් බත් අනුභව කිරීම හා සමාන වේ” යයි වදාරා අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්යය කරන සමයෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සැඩොල් කුලයෙහි උපත ලබා, වැඩිවියට පත්වූවාහු, කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා ගමනට අවශ්ය සහල් ද බත් මුලක් ද ගෙන මගට පිළිපන්හ. එකල බරණැස ප්රසිද්ධ බ්රාහ්මණ මහාසාර කුලයක උපන් සතධම්ම නම් එක් මානවකයෙක් විය. ඔහු ද කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා සහල් ද බත් මුලක් ද නොගෙන ම මගට පිළිපන්නේ ය. මේ දෙදෙනා ම මහමග දී මුණගැසී එකට ගමන් කළහ. මානවකයා බෝධිසත්ත්වයන්ගෙන් “නුඹ කිනම් ජාතිකයෙක් දැ”යි විචාළේ ය. හෙතෙම “මම සැඩොලෙකැ”යි කියා, “නුඹ කිනම් ජාතිකයෙක් දැ”යි මානවකයාගෙන් විචාළේ ය. “මම උසස් බ්රාහ්මණයෙක්මි”යි හෙතෙම කීවේ ය. “යහපත, අපි යමු”යි දෙදෙනා ම මගට පිළිපන්හ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උදේ ආහාර වේලාවෙහි ජල පහසුව ඇති තැනක හිඳ අත් සෝදාගෙන බත් මුල ලිහා, “මානවකය, බත් අනුභව කරව”යි කීහ. එවිට “බොල චණ්ඩාලය! මට තොපේ බතෙන් කාරියක් නැතැ”යි කීය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ “යහපතැ”යි කියා බත් මුල ඉඳුල් නොකර ම තමන්ට යැපෙන ප්රමාණයට වෙනත් කොළයක බහා, බත් මුල බැඳ පසෙක තබා, ආහාර අනුභව කොට පැන් බී අත් පා සෝදාගෙන සහල් ද ඉතිරි බත් කොටස ද ගෙන, “තරුණය, යමු”යි කියා මගට පිළිපන්හ. ඔවුහු දවස පුරා ම ගමන් කොට සවස් කාලයේ දෙදෙනා ම එක් ජල පහසුව ඇති තැනකට පැමිණ නා ගොඩට ආහ.
බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පහසු තැනක හිඳ බත් මුල ලිහා මානවකයාගෙන් නොවිමසා ම අනුභව කරන්නට පටන් ගත්හ. දවස පුරා ම ඇවිද ගමන් විඩාවෙන් ක්ලාන්ත වූ මානවකයා සාගින්නෙන් පෙළෙමින්, “ඉදින් මට බත් දෙන්නේ නම් අනුභව කරන්නෙමි”යි බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියේ ය. අනෙකා ද කිසිවක් නොකියා අනුභව කළේ ම ය. මානවකයා සිතුවේ “මේ සැඩොලා මට කතා නොකර ම සියල්ල අනුභව කරයි. ඔහුට පීඩා කොට හෝ බත් මුල ගෙන උඩින් ඇති ඉඳුල් බත් ඉවත දමා ඉතිරි කොටස අනුභව කරන්නට වටී” කියා ය. ඔහු එසේ කොට ඉඳුල් බත් අනුභව කළේ ය. ඉක්බිති අනුභව කළ ඇසිල්ලෙහි ම ඔහුට, “මා විසින් මාගේ ජාති කුල ගෝත්රයට නුසුදුසු ක්රියාවක් කරන ලදි; මා විසින් සැඩොලෙකුගේ ඉඳුල් බත් කන ලදී” යයි බලවත් විපිළිසර බවක් උපන්නේ ය. එකෙණෙහි ම ලේ සහිත බත් ඔහුගේ මුවින් පිටවිය (වමනය විය). හෙතෙම “අහෝ! අල්පමාත්ර වූ කරුණක් නිසා මා විසින් මේ නුසුදුසු ක්රියාව කරන ලද්දේ නිරර්ථක ය”යි උපන් බලවත් ශෝකයෙන් වැළපෙමින් පළමු වන ගාථාව පැවසී ය.
“එම බත ද ඉතා ස්වල්පයකි, එය ද ඉඳුල් ය. එම ඉඳුල් බත ද ඔහු දුන්නේ ඉතා අපහසුවෙනි. එසේ වුව ද පිරිසිදු බ්රාහ්මණ ජාතිකයෙක් වූ මම එය අනුභව කළෙමි. නමුත් අනුභව කළ ඒ දෙය ද (වමනය ලෙස) පිටවී ගියේ ය.”
මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙසේ ය: යමක් මා විසින් අනුභව කරන ලද ද, එය ද ටිකක් වූ ද ඉඳුල් වූ ද බතකි. එය ද ඒ සැඩොලා තමන්ගේ කැමැත්තෙන් මට දුන්නේ නැත; ඉක්බිති වනාහි (මා විසින්) පොළඹවනු ලබමින් ඉතා අපහසුවෙන් දුන්නේ ය. ඒ මම පිරිසිදු බ්රාහ්මණ ජාතිකයෙක් වෙමි. එහෙයින් මා විසින් යමක් අනුභව කරන ලද ද, එය ලේ සමග වමනය වී පිටතට ආවේ ය.
මෙසේ මානවකයා වැළපී, “දැන් මා විසින් මෙබඳු නුසුදුසු ක්රියාවක් කොට ජීවත් වීමෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද?”යි සිතා වනයට වැදී, කිසිවෙකුට නොපෙනී, අනාථව මරණයට පත් විය.
බඩගින්න ඉවසා ගත නොහී චණ්ඩාලයාගේ ඉඳුල් බත් උදුරා කන සප්ත ධර්ම බ්රාහ්මණයා.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ අතීත කථාව දක්වා, “මහණෙනි! යම් සේ සතධම්ම මානවකයාට ඒ සැඩොලා ඉඳුල් කළ බත අනුභව කොට, තමා විසින් නුසුදුසු ආහාරය අනුභව කළ බැවින් සිනාවක් හෝ සතුටක් උපන්නේ නැත. එසේ ම යමෙක් මේ බුදු සසුනෙහි පැවිදි වූයේ නුසුදුසු පරිදි දිවි ගෙවයි ද, හෙතෙම එසේ ලබන ලද සිවුපසය පරිභෝග කරයි නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කළ, ගරහන ලද දිවි පෙවෙතක් ඇති බැවින් (ඔහුට) සිනාවක් හෝ සොම්නසක් උපදින්නේ නැතැ”යි වදාරා, අභිසම්බුද්ධ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවන ගාථාව ද වදාළ සේක.
“යමෙක් මේ (ආජීව පාරිශුද්ධි සීල) ධර්මය බැහැර කොට, අධර්මයෙන් ජීවත් වේ ද, හෙතෙම නුසුදුසු ලාභයක් ලැබූ සතධම්ම බ්රාහ්මණයා මෙන් ඒ ලාභයෙන් සතුටක් නොලබයි.”
එහි, ධම්මං යනු ආජීව පාරිශුද්ධි සීල ධර්මයයි. නිරංකත්වා යනු එය බැහැර කොට, ඉවත ලා යන්නයි. අධම්මෙන යනු විසිඑක් වැදෑරුම් වූ අනේසන හෙවත් මිථ්යා ජීවිකාවෙනි. සතධම්මො යනු ඔහුගේ නමයි; ‘සන්තධම්මො’ යනු ද පාඨයකි. න නන්දති යනු සතධම්ම මානවකයා ‘සැඩොලා ඉඳුල් කළ බත් මා විසින් ලබන ලදැ’යි ඒ ලාභයෙන් සතුටු නොවන්නා සේ, මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වූ කුල පුත්රයා ද නුසුදුසු ලෙස ලබන ලද ලාභය අනුභව කරමින් සතුටු නොවෙයි; සන්තෝෂ නොවෙයි; ‘බුදුන් විසින් ගරහන ලද ජීවන ක්රමයකින් ජීවත් වෙමි’යි දොම්නසට පත් වූයේ ම වෙයි. එබැවින් නුසුදුසු විධියට (අනේසනයෙන්) දිවි ගෙවන්නාට වඩා, සතධම්ම මානවකයා මෙන් වනයට වැදී අනාථව මරණයට පත්වීම උතුම් ය.
මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව පවත්වා, චතුරාර්ය සත්යය ප්රකාශ කොට ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. සත්ය දේශනාව අවසානයෙහි බොහෝ භික්ෂූහු සෝවාන් ආදී මාර්ගඵලවලට පැමිණියාහු ය. “එකල මානවකයා වූයේ මේ ආනන්ද තෙරුන් ය; සැඩොල් පුත්රයා වූයේ මම ම ය”යි වදාළ සේක.
නව වන වූ සතධම්ම ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.