“අභුත්වා භික්ඛසි භික්ඛු” (නොවළඳා පිඬු සිඟන්නෙහිය) යන මේ ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ රජගහ නුවර ඇසුරු කොට තපෝදාරාමයේ වැඩවාසය කරන සමයේ සමිද්ධි තෙරුන් අරබයා වදාළ සේක. එක් දිනක් සමිද්ධි තෙරුන් වහන්සේ මුළු රාත්රියක් මුළුල්ලේ වීර්ය වඩා, අරුණු නැගෙන වේලාවෙහි ස්නානය කොට, රන්වන් සිරුරේ තෙත සිඳුවමින්, අඳනය හැඳ, උත්තරාසංගය (සිවුර) අතින් ගෙන මනා සේ ඔප මට්ටම් කළ රන් පිළිමයක් මෙන් වැඩ සිටි සේක. පිරිපුන් සිරුරක් තිබූ බැවින් උන්වහන්සේට ‘සමිද්ධි’ යන නම ලැබුණි. ඉක්බිති උන්වහන්සේගේ ශරීර සෞභාග්යය දැක, උන්වහන්සේ කෙරෙහි සිතක් පහළ කරගත් එක්තරා දෙව්දුවක් තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙසේ කීවාය:
“භික්ෂූන් වහන්ස, ඔබ වනාහි;
- ළාබාලය,
- තරුණය,
- කළු කෙස් ඇත්තෙහිය,
- යහපත් යෞවනයෙන් යුක්තය,
- ඉතා රූමත්ය,
- දැකුම්කලුය,
- දුටුවන් පහදවන සුළුය.
මෙසේ තිබියදී කම්සැප නොවිඳ මහණදම් පිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? පළමුව කම්සුව විඳින්න. පසුව පැවිදිව මහණදම් පුරන්න.”
එවිට තෙරුන් වහන්සේ ඇයට මෙසේ පිළිතුරු දුන් සේක: “දෙව්දුවනි, ‘අසවල් වයසේදී මිය යන්නෙමි’ යැයි මම මගේ මරණ කාලය නොදනිමි. මට ඒ කාලය සැඟවී ඇත. එබැවින් තරුණ කාලයේදීම මහණදම් පුරා දුක් කෙළවර කරන්නෙමි.”
දෙව්දුව තෙරුන් වහන්සේගෙන් සුහද පිළිතුරක් නොලබා එහිම අතුරුදහන් වූවාය. තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ එම කරුණ සැල කළ සේක. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “සමිද්ධි, දැන් දෙව්දුව විසින් ඔබව පොළඹවන ලද්දේ පමණක් නොවේ. පෙරත් දෙව්දූවරු පැවිද්දන්ව පෙළඹවූහ” යයි වදාරා සමිද්ධි තෙරුන් විසින් අයදින ලදුව අතීත කථාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ, අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ කාසි රට එක්තරා බමුණු කුලයක ඉපිද, වැඩිවියට පත් වූ පසු සියලු ශිල්පයන්හි නිමාවට පත් ව, ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ පඤ්ච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන හිමාල වනයේ එක්තරා ස්වභාවික විලක් ඇසුරු කොට වාසය කළ සේක. හෙතෙම මුළු රාත්රිය පුරාම භාවනා වීර්ය වඩා, අරුණ උදාවන වේලාවෙහි දිය නා, එක් වල්කලයක් (වැහැරි සිවුරක්) හැඳ, අනෙක් සිවුර අතින් ගෙන සිරුරේ තෙත සිඳුවමින් සිටියේය. ඉක්බිති රූප සෞභාග්යයෙන් යුත් මොහුගේ සිරුර දෙස බලා, සිතක් පහළ වූ එක් දෙව්දුවක් බෝසතාණන් වහන්සේව පොළඹවමින් මෙම පළමු වන ගාථාව කීවාය:
හිමාල වනයේ දිය නාමින් සිටින තාපසතුමා සහ දිව්ය කාන්තාව
“මහණ, ඔබ පස්කම් සුව නොවළඳාම පිඬු සිඟන්නෙහිය. පස්කම් සුව වළඳා පිඬු සිඟන්නට නොහැකිද? පළමුව කාම සැප විඳ, පසුව මහණ වී පිඬු සිඟන්න. මේ තරුණ කාලය ඉක්මවා නොයවන්න.”
එහි අභුත්වා භික්ඛසි භික්ඛු යනු, ‘මහණ, ඔබ තරුණ කාලයෙහි ක්ලේශ කාම වශයෙන් හෙවත් රාගයෙන් කාම වස්තූන් පරිභෝජනය නොකොටම පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නෙහිය’ යන්නයි. න හි භුත්වාන භික්ඛසි යනු, ‘පස්කම් සුව වළඳා පිඬු පිණිස හැසිරිය යුතු නොවේද? ඔබ කම්සැප නොවිඳම පිඬු පිණිස හැසිරීමට පැමිණ ඇත’ යන්නයි. භුත්වාන භික්ඛු භික්ඛස්සු යනු, ‘මහණ, පළමුව තරුණ කාලයේ කම්සැප විඳින්න. එසේ කොට පසුව මහලු වියේදී පිඬු පිණිස හැසිරෙන්න’ යන්නයි. මා තං කාලො උපච්චගා යනු, ‘මේ කම්සුව විඳින තරුණ කාලයයි; එම කාලය ඉක්මවා නොයවන්න’ යන්නයි.
බෝසතාණන් වහන්සේ දෙව්දුවගේ වචනය අසා, තමන්ගේ අදහස ප්රකාශ කරමින් දෙවන ගාථාව වදාළ සේක:
“මම මරණ කාලය නොදනිමි. මරණ කාලය සැඟවී ඇත, එය නොපෙනේ. එබැවින් මම කාමයන් අනුභව නොකොටම පිඬු පිණිස හැසිරෙමි. මාගේ මේ බ්රහ්මචර්ය කාලය ඉක්ම නොයේවා!”
එහි කාලං වොහං න ජානාමි යන්නෙහි ‘වො’ යනු නිපාත පදයකි. ‘මම ප්රථම වයසෙහි (අවුරුදු 1-33) හෝ මධ්යම වයසෙහි (අවුරුදු 34-66) හෝ පශ්චිම වයසෙහි (අවුරුදු 67-100) මරණයට පත්විය යුතු යැයි’ මම මාගේ මරණ කාලය නොදනිමි. නුවණැති පුද්ගලයා විසින්;
“ජීවිතය ද, ව්යාධිය ද, (මරණ) කාලය ද, දේහය හෙළන තැන ද, මතු උපදින තැන (ගති) ද යන මේ කරුණු පහ ජීව ලෝකයෙහි නිශ්චිත පෙර නිමිත්තක් නැති, කල්තියා දැනගත නොහැකි දේවල් වේ.”
එනම්:
- මෙපමණ කලක් ජීවත් වෙමි යන්න ද,
- අසවල් රෝගයෙන් මිය යමි යන්න ද,
- උදේ හෝ සවස ආදී අසවල් කාලයේ මිය යමි යන්න ද,
- මළ සිරුර අසවල් තැන දමනු ලැබේ යන්න ද,
- මියගොස් අසවල් තැන උපදිමි යන්න ද,
යන මේ කරුණු පහ ජීව ලෝකයෙහි තීරණය කළ නොහැකි හෙයින් අනිමිත්ත (නිමිති නැති) වේ; කල්තියා දැනගත නොහැක.
ඡන්නො කාලො න දිස්සති යනු, ‘අසවල් වයස් සීමාවේදී හෝ හේමන්ත ආදී සෘතු කාලයකදී මා මිය යා යුතුය’ යැයි මට ඒ කාලය වැසී ඇත; නොපෙනේ. මැනවින් වැසී ඇති හෙයින් එය පැහැදිලි නැත. තස්මා අභුත්වා භික්ඛාමි යනු, ‘ඒ හේතුවෙන් මම පස්කම් සුව නොවළඳාම පිඬු සිඟමි’ යන්නයි. මා මං කාලො උපච්චගා යනු, ‘මා මහණදම් පුරන මේ කාලය ඉක්ම නොයේවා! හෙවත් මේ හේතුව නිසා ලාබාල කාලයේදීම පැවිදිව මම මහණදම් පුරමි’ යන්නයි. බෝසතාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා දෙව්දුව එහිම අතුරුදහන් වූවාය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතක කථාව නිමවා වදාළ සේක. “එකල ඒ දෙව්දුව දැන් මේ දෙව්දුවම ය. එකල තාපසව සිටියේ දැන් මම ම ය” යි වදාළ සේක.
හත්වන සමිද්ධි ජාතක වර්ණනාව නිමාවිය.