“යථාවාචාව භුඤ්ජස්සු” යන මේ ජාතක කතාව බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සමයෙහි සැවැත් නුවර විසූ එක්තරා ස්ත්රියක් අරබයා දේශනා කරන ලද්දකි. ඇය වනාහි ශ්රද්ධාවන්ත බුද්ධශ්රාවක උපාසක බ්රාහ්මණයෙකුගේ බිරිඳ වූවා ය. ඕ තොමෝ දුස්සීල වූ, පවිටු අදහස් ඇති තැනැත්තියකි. රාත්රියේ පරපුරුෂයන් සමඟ හැසිර, දහවල් කාලයේ කිසිදු වැඩක් නොකොට ගිලන් බවක් අඟවා කෙඳිරිගාමින් නිදාගන්නී ය. එවිට බ්රාහ්මණයා, “සොඳුරිය, ඔබට ඇති අපහසුව කුමක්ද?” යි විමසයි. “මාගේ සිරුරේ වාතය ඇවිස්සී පීඩා දෙයි,” ඇය කියන්නී ය. “එසේ නම් ඔබට ලබා දිය යුත්තේ කුමක්දැ?” යි ඇසූ විට, “ස්නිග්ධ වූත්, මධුර වූත්, ඉතා ප්රණීත වූ කැඳ, බත් සහ තෙල් ආදිය” යැයි ඇය පවසයි. බ්රාහ්මණයා ඇය කැමති යම් දෙයක් වේ ද, ඒ ඒ දේ ගෙනැවිත් දෙයි; දාසයෙකු මෙන් සියලු කටයුතු කරයි. ඕ තොමෝ බ්රාහ්මණයා නිවසට ඇතුළු වූ විට නිදාගන්නී ය; ඔහු බැහැර ගිය විට සොර සැමියන් සමඟ කම් සැප විඳින්නී ය.
ඉක්බිති බ්රාහ්මණයා, “මැයගේ ශරීරයේ මේ වාත රෝගයේ කෙළවරක් නොපෙනේ” යැයි සිතා, එක් දිනක් සුවඳ මල් ආදිය ගෙන ජේතවනාරාමයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ පුදා, වැඳ, එකත්පස්ව හුන්නේ ය. “බ්රාහ්මණ, ඇයි මෙතෙක් දිනක් නොපෙනී සිටියේ?” යැයි බුදුරදුන් විමසූ කල්හි හෙතෙම මෙසේ කීවේ ය: “ස්වාමීනි, මාගේ බැමිණියගේ සිරුරේ වාත රෝගයක් ඇත. ඒ සඳහා මම ඇයට ගිතෙල්, තෙල් ආදිය ද, ඉතා ප්රණීත ආහාරපාන ද සොයා දෙමි. ඇයගේ ශරීරය පුෂ්ටිමත් ය, සම පැහැපත් ය. එහෙත් වාත රෝගයේ නම් නිමාවක් නොපෙනේ. මා ඇයට සාත්තු කරන බැවින් මෙහි පැමිණීමට අවකාශයක් නොලැබුණි”. බුදුරජාණන් වහන්සේ බැමිණියගේ පාපී ස්වභාවය දැන, “බ්රාහ්මණ, ‘මෙසේ නිදා සිටින ස්ත්රියගේ රෝගය සුව නොවන කල්හි මේ මේ බෙහෙත් කළ යුතුය’ කියා පෙර නුවණැත්තන් විසින් ඔබට කියා දෙන ලදී. එහෙත් භවයෙන් වැසී ගිය හෙයින් ඔබට එය සිහිපත් නොවේ” යැයි වදාරා, ඔහු විසින් ආරාධනා කරන ලදුව අතීත කතාව ගෙනහැර දැක්වූ සේක.
අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්රහ්මදත්ත රජු රාජ්ය කරන සමයේ බෝධිසත්වයෝ උසස් බ්රාහ්මණ කුලයක උපත ලබා, වැඩිවියට පත්ව, තක්සලාවෙන් සියලු ශිල්ප ඉගෙන බරණැස් නුවර දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වූහ. එකසියයක් රාජධානිවල ක්ෂත්රිය කුමාරවරු ද, බ්රාහ්මණ කුමාරවරු ද බොහෝ සෙයින් මොහු වෙතින් ම ශිල්ප උගනිති. එකල පිටිසර දනව් වැසි එක් බ්රාහ්මණ මානවකයෙක් බෝධිසත්වයන් වෙතින් වේදත්රය සහ අටළොස් විද්යාස්ථාන ඉගෙන, බරණැස් නුවර ම පදිංචි වී, දිනපතා දෙතුන් වරක් බෝධිසත්වයන් වෙත එයි. ඔහුගේ බිරිඳ දුස්සීල වූවා ය; පාපී අදහස් ඇත්තී ය. මේ සියල්ල වර්තමාන කතා පුවත හා සමාන වේ.
බෝධිසත්වයෝ, “මේ කාරණය නිසා මට මොහුට අවවාද කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ” යැයි ද, “ඒ මානවිකාව මොහු රවටා නිදාගන්නී ය” යැයි ද දැන, “ඇයගේ රෝගයට ගැළපෙන ඖෂධයක් කියන්නෙමි” යි සිතා මෙසේ කීහ: “දරුව, ඔබ මෙතැන් පටන් ඇයට ගිතෙල්, කිරි රස ආදිය නොදෙන්න. පස් පලාවක් සහ ඵල වර්ග ගව මුත්රායෙහි දමා කොටා, අලුත් තඹ භාජනයක බහා තඹ ගඳ ගන්වා, රැහැණක් හෝ කසයක් හෝ දණ්ඩක් හෝ වැලක් හෝ අතට ගෙන, ‘මෙන්න ඔබේ රෝගයට සුදුසු බෙහෙත. එක්කෝ මෙය බොන්න; නැතහොත් නැගිට ඔබ අනුභව කළ ආහාරයට සරිලන පරිදි ගෙදර වැඩ කරන්න’ යැයි පවසා මේ ගාථාව කියන්න. ඉදින් ඇය ඒ බෙහෙත නොබොන්නේ නම්, රැහැණින් හෝ කසයෙන් හෝ දණ්ඩෙන් හෝ වැලෙන් හෝ පහර කිහිපයක් ගසා, කෙස් වැටියෙන් අල්ලා ඇද, වැලමිටෙන් පහර දෙන්න. එවිට ඇය එම මොහොතේම නැගිට ගෙදර වැඩ කටයුතු කරනු ඇත”. හෙතෙම “යහපතැ” යි එය පිළිගෙන, කී ආකාරයෙන් ම බෙහෙත සාදාගෙන ගොස්, “සොඳුරිය, මේ බෙහෙත බොන්න” යැයි කීවේ ය. “කවුද ඔබට මෙය කීවේ?” “සොඳුරිය, ආචාර්යයන් වහන්සේ ය.” “එය අහකට ගන්න, මම නොබොමි.” මානවකයා, “ඔබ ඔබේ කැමැත්තෙන් මෙය නොබොන්නෙහි ය” යි කියා රැහැණ අතට ගෙන, “ඔබේ රෝගයට සුදුසු බෙහෙත හෝ බොන්න; එසේත් නැතිනම් බොන කැඳ බත්වලට සුදුසු වැඩපල හෝ කරන්න” යැයි පවසා මේ ගාථාව ප්රකාශ කළේ ය.
බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා ලෙස බ්රාහ්මණ ශිෂ්යයාට උපදෙස් දීම.
“කෝසිය ගෝත්රිකාවෙනි, ඔබ පවසන වචනයට අනුව ආහාර අනුභව කරන්න. අනුභව කළ දේට අනුව වැඩ කරන්න. ඔබේ වචනයත්, අනුභව කිරීමත් යන මේ දෙක එකිනෙක නොගැළපේ.”
“කෝසිය ගෝත්රිකාවෙනි, ඔබ කියන වචනයට අනුව ආහාර අනුභව කරන්න. අනුභව කළ දේට සරිලන පරිදි වැඩ කරන්න. ඔබගේ කීමත්, අනුභව කිරීමත් එකිනෙකට සමාන නොවේ.”
එහි අර්ථය මෙසේ ය: “යථාවාචා ච භුඤ්ජස්සු” යනු, ඔබේ වචනය යම් සේ ද එලෙස ම අනුභව කරන්න. එනම් “මට වාතයෝ පීඩා කරති” යන වචනයට ගැළපෙන පරිදි (සැහැල්ලු ආහාරයක්) අනුභව කරන්න යන අර්ථයි. “යථාවාචං වා” යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත; “යථාවාචායා” යි ද කියවති; මේ සෑම තැනකම අර්ථය මෙයයි. “යථාභුත්තඤ්ච ව්යාහර” යනු, ඔබ යම් සේ (ප්රණීත ලෙස) අනුභව කළේ ද, ඊට ගැළපෙන පරිදි හැසිරෙන්න. එනම් “මම නිරෝගී වෙමි” යි පවසා ගෙදර කළ යුතු වැඩ කටයුතු කරන්න යන අර්ථයි. “යථාභූතඤ්ච” යනු ද පාඨයකි; එහි අර්ථය නම්, නිරෝගී බව නම් වූ සැබෑ තත්ත්වය ප්රකාශ කොට වැඩ කරන්න යන්නයි. “උභයං තෙ න සමෙති, වාචා භුත්තඤ්ච කොසියෙ” යනු, “වාතයෝ මා පෙළති” යන ඔබේ මේ වචනයත්, ඔබ විසින් මේ අනුභව කරන ලද ප්රණීත භෝජනයත් යන මේ කරුණු දෙක ඔබට එකිනෙක නොගැළපේ. එබැවින් නැගිට වැඩ කරන්න. “කොසියෙ” යනු ඇයව ගෝත්ර නාමයෙන් ඇමතීමයි.
මෙසේ කියූ කල්හි කෝසිය බැමිණිය, “ආචාර්යවරයා උත්සාහවත් වූ තැන් පටන් මා විසින් මොහු රැවටීමට නොහැක. නැගිට වැඩ කරන්නෙමි” යි සිතා, වහා නැගිට ගෙදර දොරේ වැඩ කළා ය. “ආචාර්යවරයා මාගේ දුස්සීල බව දැනගත්තේ ය. දැන් මෙතැන් පටන් නැවත මෙවැන්නක් කළ නොහැක” යි සිතා ගුරු ගෞරවයෙන් පාප කර්මයෙන් වැළකී සිල්වත් වූවා ය. (වර්තමාන කතාවේ) ඒ බැමිණිය ද “සම්මා සම්බුදුරදුන් විසින් මා දැනගන්නා ලද්දේය” යි සිතා ශාස්තෘ ගෞරවයෙන් නැවත අනාචාරයේ නොහැසිරුණා ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා ජාතකය පූර්වාපර සන්ධි ගළපා නිම කළ සේක. “එකල අඹුසැමියෝ ම දැන් අඹුසැමියෝ වූහ. එදා ආචාර්යවරයා වූයේ මා ම ය.”
දසවැනි වූ කෝසිය ජාතක වර්ණනාව යි.
තෙළෙස් වැනි කුසනාළි වර්ගය නිමි.
එහි ඡේද දානය (සාරාංශ ගාථාව) මෙසේ ය:
“කුසනාළි ජාතකය ද, දුම්මෙධ ජාතකය ද, නංගලීස, අම්බකටාහ, අසිලක්ඛණ, කලණ්ඩුක, බිළාර, අග්ගික සහ කෝසිය ජාතකය ද (යන මේ ජාතකයෝ මේ වර්ගයෙහි වෙත්).”